भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
सारनाथ
मनोऱ्याच्या माथ्यावर
काशीच्या उत्तरेला सुमारे चार मैलांवर सारनाथ आहे, जुना मृगदाव. इथेच बुद्धांनी “आपला उपदेश पहिल्यांदा जगाला सांगितला.” पुढे तिथे पुष्कळ इमारती उभ्या राहिल्या. त्यांतला एकच मोठा मनोरा अजून जमिनीवर उभा होता: धमेख. “१८ जानेवारी १८३५ रोजी माझी परांची पुरी झाली, आणि मी त्या मोठ्या मनोऱ्याच्या माथ्यावर उभा राहिलो.” हे शब्द अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांचे. पुढे ते जनरल झाले, आणि आर्किऑलॉजिकल सर्व्हेचे अहवाल त्यांनी लिहिले. माथ्यावरचे उंच गवत त्यांनी कापले, तेव्हा तिथे लोखंडाचे दोन खिळे सापडले. प्रत्येक खिळा आठ इंच लांब होता, आणि भाल्याच्या टोकासारखा होता. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी माथ्यावरचे विटांचे पडके शिखर उतरवले, आणि मनोऱ्यात खाली एक विहिरीसारखा खड्डा खणायला सुरुवात केली. २५ जानेवारीला, साडेदहा फूट खाली, त्यांना एक लेख असलेली शिळा सापडली. तिच्यावर बौद्धांचे श्रद्धावचन कोरलेले होते: “हेतूपासून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व गोष्टींचे हेतू तथागतांनी (बुद्धांनी) सांगितले आहेत.” कनिंगहॅम यांच्या मते ही अक्षरे सहाव्या शतकातली होती. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते ती सातव्या शतकातली होती.
सारनाथ
चौदा महिने
खड्डा खाली खाली जात राहिला. मनोऱ्याचा खालचा भाग म्हणजे दगडाचा भरीव गोळा. प्रत्येक दगड, “अगदी त्या गोळ्याच्या गाभ्यातसुद्धा,” शेजारच्या दगडांना लोखंडी पट्ट्यांनी जोडलेला आहे. एका दगडाला बहुधा आठ पट्ट्या असत, चार वर आणि चार खाली. दगड हलवण्यापूर्वी त्या सगळ्या कापून काढाव्या लागत. कनिंगहॅम यांनी चुनारहून पाथरवट बोलावले. त्या पाथरवटांचे कित्येक महिने या कामात गेले. अखेर माथ्यापासून ११० फूट खाली दगड संपला, आणि फार मोठ्या विटा लागल्या. त्यांच्या खाली २८ फुटांवर साधी माती लागली. “अशा रीतीने चौदा महिन्यांच्या श्रमांनंतर मोठा मनोरा उघडण्याचे माझे काम संपले.” आत कोणताही अवशेष नव्हता. काम सुरू केले तेव्हा त्यांना ठाऊक नव्हते, की बौद्धांच्या अनेक अतिपवित्र वास्तू म्हणजे फक्त स्मारक-मनोरे असतात. ह्युएनत्संग या चिनी यात्रेकरूंनी वर्णन केलेला मनोरा तो हाच, असे ते मानू लागले. बुद्धांनी जिथे “धर्मचक्र फिरवायला” सुरुवात केली, म्हणजे आपला नवा उपदेश सांगायला सुरुवात केली, त्या जागेजवळ तो अशोकाने उभारला होता. गावकरी त्याला धमेख म्हणत. कनिंगहॅम यांनी सुचवले, हे नाव धर्मोपदेशक, म्हणजे “धर्माचा उपदेश करणारा,” याचे लहान रूप आहे. बाहेरचे कोरीव काम अर्धवटच राहिले. काही बाजूंवर उरलेली नक्षी फक्त छिन्नीने रेघांत आखून ठेवलेली आहे. प्राणी फक्त एकाच बाजूवर आहेत: कमळांवर बसलेली ब्राह्मणी बदके, आणि एक बेडूक.
सारनाथ
लुरीची उडी
धमेखच्या दक्षिणेला अर्ध्या मैलापेक्षा थोड्या कमी अंतरावर दुसरी, वेगळीच वास्तू उभी आहे. तो भरीव विटांचा एक उंच ढिगारा आहे, आणि त्याच्या माथ्यावर विटांचा एक लहानसा अष्टकोनी मनोरा आहे. कनिंगहॅम पहिल्यांदा काशीत राहत होते, तेव्हा त्या ढिगाऱ्याला सगळे चौखंडी म्हणत. या नावाचा अर्थ कोणालाच सांगता येत नसे; नेव्हिल यांच्या वाचनात त्याचा अर्थ “चौकोनी” ढिगारा. पुढे एकदा कनिंगहॅम पुन्हा आले, तेव्हा ते नाव जवळजवळ विसरले गेले होते. लोक त्या जागेला लुरी-का-कोदान, “लुरीची उडी,” म्हणत होते: “लुरी अहीर होता. काही वर्षांपूर्वी त्याने त्या अष्टकोनी इमारतीच्या माथ्यावरून उडी मारली, आणि तो मेला.” तो लहान मनोरा मुघल बादशहा हुमायून इथे आल्याची आठवण आहे. त्याच्या दरवाजावर एक लेख आहे. “सप्तखंडांचा राजा हुमायून, जो आता स्वर्गात वास करतो, एके दिवशी इथे येऊन बसला, आणि त्याने सूर्याचे तेज वाढवले. म्हणून त्याचा पुत्र आणि नम्र सेवक अकबर याने या जागी निळ्या आकाशाला भिडणारा उंच मनोरा बांधायचे ठरवले.” त्यावर हिजरी ९९६, म्हणजे १५८८, हे वर्ष आहे. कनिंगहॅम यांच्या मते त्याच्या एका दरवाजावरचा लेख सांगत होता, की तो हुमायूनच्या कारकिर्दीत बांधला गेला; ई. बी. हॅवेल यांच्या मते तो हुमायूननेच बांधला. १८३५ मध्ये कनिंगहॅम यांनी हा ढिगाराही खणला. मनोऱ्याच्या तळापासून थेट खालच्या साध्या मातीपर्यंत त्यांनी एक विहीर खणली. इथेही अवशेष ठेवायचा कोणताही कक्ष नव्हता.
सारनाथ
तंबूसाठी फरशी
कनिंगहॅम यांनी १८३५-३६ मध्ये अठरा महिने सारनाथला खोदकाम केले, आपल्या स्वतःच्या खर्चाने. जिथे भिंतींच्या खुणा दिसल्या, तिथे त्यांनी खणले. आणि हाती लागली ती फक्त नंतरच्या काळातली घरे. अखेर, “एका जोरदार पावसानंतर,” त्यांना एका गच्चीच्या फरशीचा तुकडा दिसला. तिथे आपला तंबू ठोकावा, म्हणून त्यांनी ती जागा साफ करायला सांगितली. काही तासांच्या कामानंतर ती फरशी एका लहान चौकोनी हौदाच्या काठाशी संपली. हौदाभोवती सगळीकडे खांबांच्या बैठकांच्या जोड्या होत्या. आतल्या ढिगाऱ्यात करड्या वाळूच्या दगडातले एक कोरीव शिल्प पडले होते: बुद्धांच्या महानिर्वाणाचे. तो हौद एका इमारतीच्या मध्यभागी होता. तिच्यात एका ओसरीभोवती लहान लहान खोल्या होत्या. तो एक विहार होता, कदाचित तीन-चार मजली, सुमारे पन्नास भिक्षूंसाठी. “सगळ्या खोल्यांत मला जळक्या लाकडाचे तुकडे सापडले. काहींत खिळे अजून रुतलेले होते; आणि पश्चिमेकडच्या मधल्या खोलीत न कांडलेल्या साळीचा एक लहानसा साठा सापडला, अर्धवटच जळलेला.” पश्चिमेच्या एका इमारतीत भिंतींना गिलावा अजून चिकटून होता, “रंगवलेल्या फुलांच्या किनारी असलेला, अगदी ताजा आणि झळझळीत.” जवळच, एका वेगळ्या लहान खोलीत, त्यांना मूर्तींचा आणि कोरीव शिल्पांचा मोठा संग्रह सापडला. उपदेश करणाऱ्या बुद्धांची एक मूर्ती “पूर्णपणे सुस्थितीत होती, आणि तिला उबदार लाल रंग दिलेला होता.” त्यांना वाटले, छळाच्या काळात भिक्षूंनी त्या मूर्ती इथे लपवल्या, आणि मग ते नेपाळला पळून गेले.
सारनाथ
बरना नदीत
त्या मूर्ती सुरक्षित राहिल्या नाहीत. त्यांतल्या चाळीसहून जास्त मूर्ती, आणि कनिंगहॅम यांनी गोळा करून जमिनीवरच ठेवलेले बहुतेक कोरीव दगड, “पुढे दिवंगत मिस्टर डेव्हिडसन यांनी गाड्यांत भरून नेले.” ते बरना नदीत पुलाखाली टाकले गेले, कमानींमधले नदीचे पात्र पाण्याने खचू नये म्हणून. अशा रीतीने गेलेले ते पहिलेच दगड नव्हते. अठराव्या शतकाच्या अखेरीस काशीतला रेसिडेंट जोनाथन डंकन याने याच नदीवर पूल बांधला होता. नेव्हिल यांच्या मते त्याचा काही दगड “सारनाथच्या प्राचीन इमारतींच्या निर्दय लुटीतून” आला. कनिंगहॅम यांच्यानंतर बारा वर्षांनी मेजर किटोने सरकारी खर्चाने सारनाथला खोदकाम केले. तो फक्त पुरातत्त्वाचा अभ्यासक नव्हता. तो वास्तुशिल्पी आणि बांधकाम करणाराही होता, आणि त्या वेळी काशीत क्वीन्स कॉलेज बांधत होता. त्याने सारनाथमधून खणून काढलेला पुष्कळसा दगड त्या कॉलेजमध्ये गेला. उघडी झालेली जवळजवळ प्रत्येक वास्तू लवकरच तिच्या सामानासाठी पाडली गेली, किंवा ढासळायला तशीच सोडली गेली. पुष्कळ वर्षांनी कनिंगहॅम सारनाथला परत आले, तेव्हा त्यांनी लिहिले: “माझ्या खोदकामातले आता काहीच उरलेले नाही. प्रत्येक दगड आणि प्रत्येक वीट कधीच नेली गेली आहे.”
सारनाथ
“लुटले आणि जाळले”
जानेवारी १८५३ मध्ये आजारपणामुळे किटो इंग्लंडला गेला. आपल्या शोधांबद्दल लिहायचे म्हणून सगळ्या टिपा तो बरोबर घेऊन गेला. तो लवकरच वारला, आणि त्याच्या कागदपत्रांचे काय झाले, ते कोणालाच कळले नाही. किटोच्या शोधांबद्दल कनिंगहॅम यांना जे ठाऊक होते, ते बहुतेक एकाच लांब पत्रातून. ते पत्र १९ मे १८५२ चे होते. किटोने विचारले होते, “सारनाथला तीन मनोरे आहेत, असे तुम्ही कसे ठरवता? मला चार दिसतात. आणि अक्रोडाएवढ्या लहान लहान असंख्य वास्तूंची तर गोष्टच सोडा. त्या मी उघड्या केल्या आहेत.” त्याला चार-चार, पाच-पाच थरांत, एकावर एक बांधलेले स्तूप आणि देवळ्या सापडल्या होत्या. एका प्रांगणाभोवती दगडी खांबांची बारा थोटे उभी होती, “आगीने नष्ट झाल्यासारखी चहूबाजूंनी तडकलेली.” त्याला जळलेली दगडी छत्रे सापडली, आणि पांढऱ्या संगमरवराचे पार्वतीचे जवळजवळ माणसाएवढे मस्तक, आगीने अर्धवट भाजून गेलेले. सारनाथजवळच्या प्रत्येक खोदकामात आगीच्या खुणा मिळाल्या होत्या. कनिंगहॅम यांना स्वतःला जळके लाकूड आणि अर्धवट जळलेले धान्य सापडले होते. किटोने हे सगळे थोड्या शब्दांत सांगितले: “सगळे लुटले आणि जाळले गेले आहे, पुजारी, देवळे, मूर्ती, सगळे एकत्र. काही ठिकाणी हाडे, लोखंड, लाकूड, मूर्ती वगैरे सगळे वितळून त्यांचे प्रचंड ढीग झाले आहेत. आणि असे एकदा नव्हे, अनेकदा घडले आहे.”
सारनाथ
गव्हाच्या भाकरी
किटो गेल्यावर खोदकाम ई. टॉमस याच्या देखरेखीखाली चालू राहिले. तो काशीत न्यायाधीश होता. त्याने आणि त्याच्या नंतरच्यांनी एक संपूर्ण विहार उघडा केला: पन्नास फूट चौरस अंगणाभोवती २८ खोल्या, आणि एका कोपऱ्यात एक जुनी विहीर. त्या विहाराचा अंत एकाएकी झाला असावा, असे दिसत होते. एका लहान कोनाड्यात किटोला “तयार गव्हाच्या भाकरींचे अवशेष” सापडले होते. एका खोलीत तांदूळ, गहू आणि इतर धान्य होते. त्यातले काही पसरलेले होते, टॉमसने लिहिले, “किंवा कदाचित विनाशकारी हल्ल्याच्या क्षणी विखुरले गेलेले.” पूर्वेकडच्या खोल्या “न शिजवलेल्या अन्नाच्या विचित्र सरमिसळीने भरल्या होत्या. ते घाईघाईने जमिनीवर तसेच सोडून दिलेले होते.” रोजच्या वापराची मातीची भांडी होती. स्वयंपाकाची भांडी वितळून पितळेचे गोळे झाले होते. वर छपराची जळकी लाकडे पडली होती, त्यांत अजून लोखंडी खिळे होते. आग इतकी भयंकर होती, की भिंती बांधायला वापरलेली माती विटांइतकीच कडक भाजून निघाली होती. टॉमसचा युक्तिवाद असा: आग अपघाताने लागली असती, तर एवढी वस्ती असलेला विहार इतक्या घाईने सोडला गेला नसता. ती इमारत, “कोणीही केले असो,” नष्ट झाली ती “निर्वंश करायला निघालेल्या शत्रूच्या हाताने लावलेल्या आगीने.”
सारनाथ
कोणाचा हात
टॉमसने कोणाचेच नाव घेतले नाही, आणि त्याच्या नंतरच्या लेखकांचे यावर एकमत नाही. एम. ए. शेरिंग यांच्या मते बौद्ध धर्माचा “प्रतिस्पर्धी, ब्राह्मणधर्म, त्याला भारी ठरला, आणि अखेर त्याने त्याला कायमचे चिरडून टाकले.” नेव्हिल यांच्या मते बाराव्या शतकात सारनाथ अजून भरभराटीत होते. ते “बहुधा” पडले ते “मूर्तिभंजक मुसलमानांच्या हाती, कुतुबुद्दीन ऐबकाच्या हाताखाली. त्याने ११९४ मध्ये बनारस उद्ध्वस्त केले.” त्यानंतर सारनाथ पूर्णपणे ओसाड पडले. एका मोठ्या स्तूपाखेरीज तिथल्या सगळ्या इमारती आपल्याच ढिगाऱ्यांखाली गाडल्या गेल्या. १८६८ मध्ये उत्तरेकडच्या एका ओढ्याजवळ दगडाची एक मोठी मूर्ती होती. ती मातीत रुतलेली होती, आणि इतकी भग्न होती, की ती कशाची होती, हे सांगणे कठीण. कदाचित ती एके काळी बुद्धांची असेल. ती “आता हिंदू पूजतात, आणि तिच्या पूजेमुळे आपल्याला मोठा लाभ होतो, असे ते सांगतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया: फोर रिपोर्ट्स’ खंड १ (१८७१), १८६१-६२ चा अहवाल, पृष्ठे १०६-१२९; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ३४५-३५८; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), प्रकरण १८, पृष्ठे २३५-२७०; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ११, पृष्ठे १४४ आणि १४७-१४८; तसेच ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), प्रकरण ३, पृष्ठे ४९-५५. टॉमस आणि किटो यांचे शब्द कनिंगहॅम आणि शेरिंग यांनी उद्धृत केले आहेत. सारनाथच्या अंताबद्दल हॅवेल “उग्र मुसलमान आक्रमकां”ना दोष देतात; ग्रीव्हज एवढेच सांगतात, की बाराव्या शतकाच्या अखेरीस ही जागा नष्ट झाली, असा तर्क आहे.