भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
गुरु नानक काशीत
“राम राम!”
ज्यांचे अनुयायी पुढे शीख झाले, ते गुरु नानक आपला साथीदार गायक मर्दाना याला घेऊन काशीत आले. काशी म्हणजे “हिंदू धर्माचे मुख्य ठाणे.” दोघे नगरातल्या एका चौकात बसले. त्या वेळी या पवित्र नगरीचे मुख्य ब्राह्मण होते पंडित चतुरदास. स्नानाला जाताना त्यांना गुरु दिसले, आणि त्यांनी हिंदू रीतीने नमस्कार केला: “राम राम!” मग त्यांनी गुरूंचा वेश न्याहाळला. हा माणूस स्वतःला फकीर म्हणवतो. पण याच्याजवळ विष्णूचे रूप मानला जाणारा शाळिग्राम नाही; गळ्यात तुळशीची माळ नाही, हातात जपमाळ नाही. पंडितांनी विचारले, “तुम्ही कसले साधुत्व मिळवले आहे?” गुरूंनी एका पदातून उत्तर दिले. “ब्राह्मणा, तू शाळिग्रामाची पूजा करतोस, आणि तुळशीची माळ घालणे पुण्याचे समजतोस. ओसाड जमिनीला पाणी घालून आयुष्य का वाया घालवतोस? पडायला आलेल्या, डळमळत्या भिंतीला गिलावा का करतोस? देवाचे नाव घे, आणि त्याचाच तराफा करून भवसागर पार कर.”
गुरु नानक काशीत
बगळा आणि हंस
चतुरदासांनी माघार घेतली. “महाराज, शाळिग्राम आणि तुळस ओसाड जमिनीला पाणी घालण्याइतकी निरुपयोगी असतीलही. पण जमीन कशी तयार करायची, आणि देव कसा मिळवायचा, ते सांगा.” गुरूंनी तेच चित्र पुढे नेले. ते म्हणाले, देवाला विहीर कर, त्याच्या नावाची रहाटाची माळ कर, आणि आपले मन बैल म्हणून त्याला जुंप. पण पंडितांनी विचारले, पाणी दिलेली जमीन बी पेरण्यासाठी खणली नाही, तर तिच्यात पीक कसे येईल? गुरूंनी सांगितले: “भावा, काम आणि क्रोध ठोकून त्यांची कुदळ बनव, आणि तिने जमीन खण. जितकी खणशील, तितका सुखी होशील.” पंडित म्हणाले, “मी बगळा आहे, आणि तुम्ही देवाचे आद्य हंस. माझ्या इंद्रियांनी माझ्या बुद्धीवर मात केली आहे.” आणि गुरूंनी उत्तर दिले, “दयाळू परमेश्वराने दया केली, तर बगळ्याचाही हंस होतो.”
गुरु नानक काशीत
चौपन्न कडवी
गुरु देवाचे संत आहेत, हे चतुरदासांनी मान्य केले. त्यांनी गुरूंना विनंती केली, या नगरीला आशीर्वाद द्या, आणि तिची स्तुती गा. गुरूंनी विचारले, ही नगरी कशासाठी प्रसिद्ध आहे? पंडित म्हणाले, विद्येसाठी; विद्येने धन मिळते. “विद्येत मन घाला, म्हणजे तुम्ही मोठे पुरोहित व्हाल.” मग गुरूंनी विचारले, तुम्ही काय शिकवता? चतुरदास म्हणाले, चौदा विद्या: वाचन आणि पोहणे यांपासून धनुर्विद्या आणि राजनीतीपर्यंत. गुरु म्हणाले, या सगळ्यांहून श्रेष्ठ आहे देवाचे ज्ञान. आणि त्यांनी एक दीर्घ पद म्हटले: ‘ओंकार’. “एका देवानेच ब्रह्मदेवाला घडवले; एका देवानेच आपली बुद्धी घडवली … ऐका पंडित, कोडी कशाला लिहिता? देवाचे नाव लिहा.” ते पद चौपन्न कडव्यांचे होते. सगळी कडवी ऐकून झाल्यावर चतुरदास गुरूंच्या पाया पडले, आणि शीख झाले.
गुरु नानक काशीत
देवळाच्या भिंतीवरचे चित्र
काशीतल्या एका चर्चेत नगरीच्या पंडितांनी गुरूंना हिंदू पद्धतीचा वेश करण्याचा आग्रह धरला. गुरूंनी त्यांना एका पदातून उत्तर दिले. “तुम्ही पोथ्या वाचता, संध्या करता, वाद घालता, दगडांची पूजा करता, आणि बगळ्यासारखे ध्यान लावून बसता. देवाची योजना तुम्हाला कळली असती, तर तुमचा धर्म पोकळ आहे, हेही कळले असते.” १९०९ मध्ये नगरीत त्यांच्या अनुयायांचे अनेक मठ होते; त्यांतला एक अस्सी घाटाच्या वर. आणि १८६८ मध्ये काशीच्या त्रिलोचन मंदिरात एका पाहुण्याला प्रवेशमंडपाजवळच्या भिंतीवर काहीतरी दिसले. एका कोनाड्यात पांढऱ्या संगमरवरी दगडाची गणेशाची मूर्ती होती. आणि तिच्याजवळ नानकशहांचे एक चित्र टांगलेले होते: “शीख लोकांचे गुरू, त्यांचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. मॅकॉलिफ, ‘द सिख रिलिजन’, खंड १ (१९०९), गुरु नानकांचे चरित्र, पृष्ठे ६०-६४, आणि ‘आसा की वार’, पृष्ठ २३७; त्यासोबत एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठ ९३; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठ ३४ आणि पृष्ठे १०१-१०२; आणि एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठ १०२.