भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
१६५९ ची सनद
जुन्या मंदिरांवरचा त्रास
१६५९ मध्ये, औरंगजेब बादशहाच्या कारकिर्दीच्या पहिल्या वर्षी, काशीविषयी एक बातमी त्याच्या दरबारात पोचली. त्याला कळले, की काही लोक शहरात आणि आसपास राहणाऱ्या हिंदूंना त्रास देत होते. तिथल्या प्राचीन मंदिरांची देखभाल करायचा हक्क असलेल्या ब्राह्मणांनाही त्यांनी त्रास दिला होता. आणि त्यांना एवढ्यावर थांबायचे नव्हते: त्या ब्राह्मणांना त्यांच्या प्राचीन अधिकारावरून दूर करायचे होते. हुकमात त्या लोकांची नावे येत नाहीत. बादशहाने फर्मानाने, म्हणजे लेखी हुकमाने, उत्तर दिले. त्याची तारीख २८ फेब्रुवारी १६५९. ते अबुल हसनला उद्देशून आहे; कारवाई करायला त्यालाच सांगितले होते. आणि ते मुहम्मद सुलतान या राजपुत्राच्या मध्यस्थीने दिले गेले. त्याचा शाही हुकूम असा होता, की “यापुढे कोणीही त्या ठिकाणी राहणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आणि इतर हिंदूंच्या कामात बेकायदा मार्गांनी ढवळाढवळ करू नये, किंवा त्यांना उपद्रव देऊ नये.” कोणीही बेकायदा मार्गांनी जुन्या मंदिरांच्या ब्राह्मणांना, किंवा काशीच्या हिंदूंना, त्रास द्यायचा नव्हता.
१६५९ ची सनद
तीच सनद, वेगळ्या नजरेने
फर्मान आपला हुकूम एका नियमावर उभा करते: “आमच्या धर्मकायद्याप्रमाणे असे ठरले आहे, की फार पूर्वीपासून उभी असलेली मंदिरे पाडू नयेत, पण नवे मंदिर बांधू देऊ नये.” इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांनी हे फर्मान इंग्रजीत आणले. त्यांनी तीच सनद वेगळ्या प्रकारे वाचली. त्यांना ती एका हल्ल्याची गुपचूप सुरुवात वाटली: “औरंगजेबाने हिंदू धर्मावरच्या आपल्या हल्ल्याची सुरुवात छुप्या रीतीने केली.” कारकिर्दीच्या पहिल्या वर्षी बादशहाने काशीच्या एका पुजाऱ्याला सनद दिली. तिच्यात त्याने जाहीर केले, की आपला धर्म आपल्याला नवी मंदिरे बांधू द्यायला मनाई करतो. पण जुनी मंदिरे पाडायला तो धर्म सांगत नाही, असेही तो म्हणाला. ही कथा जदुनाथ सरकार यांच्या ‘हिस्टरी ऑफ औरंगजीब’ खंड ३ (१९१६) वरून सांगितली आहे: प्रकरण ३४, पृष्ठ ३०१, आणि परिशिष्ट ५, पृष्ठे ३१९-३२०; तिथे त्यांनी “बनारस फर्मान”चे आपले भाषांतर दिले आहे. ते ‘जर्नल ऑफ द एशियाटिक सोसायटी ऑफ बेंगॉल’मध्ये १९११ साली पृष्ठ ६८९ वर छापले गेले होते, “अनेक चुकांसह, विशेषतः तारखेबाबत”; त्या चुका सरकार यांनी फर्मानाच्या छायाचित्रावरून दुरुस्त केल्या.