भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
मार्क ट्वेन काशीत
मनसोक्त धूळ
जगप्रवासाच्या वाटेवर मार्क ट्वेन काशीला आले. आगगाडीचा प्रवास “मनसोक्त धुळीचा” होता: धुळीने “तुमचा फकीर करून टाकला.” मुघलसरायला, “ते नाव बरोबर असेल तर,” शहराकडच्या गाडीसाठी दोन तास थांबावे लागले. भोवताली “दागिन्यांनी मढलेल्या नेटिवांची प्रचंड गर्दी, ती वर्दळ, ती धावपळ, तो गोंधळ, पोशाखांचे ते बदलते वैभव; अहाहा, त्यातला आनंद, त्यातली मोहिनी शब्दांपलीकडची आहे.” ते दोन तास “फार लवकर संपले.” मग शहराच्या बाहेरच्या भागातून एक लांब प्रवास: “धुळीने माखलेल्या ओसाड भूमीचे एक दृश्य; ढासळणारी देवळे, कोसळणाऱ्या कबरी, तुटक्या मातीच्या भिंती, आणि मोडक्या झोपड्या.” त्यांना “बनारसने निराशा केली नाही. एक अजब ठिकाण म्हणून त्याचा जो लौकिक होता, तो त्याने खरा करून दाखवला.” ते “गंगेच्या एका भव्य वळणावर” उंच जागी वसले आहे; “एका टेकडीवर दाटीने खपली धरलेला इमारतींचा एक अफाट ढीग.” त्याला “चारी दिशांनी भेगांच्या एका गुंतागुंतीच्या जाळ्याने चिरलेले आहे; त्या भेगा म्हणजे रस्ते.” त्यातून उंच, सडपातळ मिनार आणि झेंडे लावलेले देवळांचे कळस वर आलेले होते. शहर “वारुळासारखे गजबजलेले” होते. पवित्र गाय हवी तिथे जाई, आणि “धान्याच्या दुकानांतून आपला वाटा वसूल करी”; कारण तिला कुणी त्रास देता कामा नये.
मार्क ट्वेन काशीत
इतिहासापेक्षाही जुनी
शहरात त्यांना रेव्हरंड पार्कर यांची मदत झाली. ते पार्कर यांना ओळखत होते, आणि शहरावरचे त्यांचे मार्गदर्शक पुस्तक त्यांनी वाचले होते. ट्वेन यांच्याच शब्दांत, “बनारस इतिहासापेक्षा जुने आहे, परंपरेपेक्षा जुने आहे, आख्यायिकेपेक्षाही जुने आहे; आणि दिसते मात्र या सगळ्यांच्या बेरजेच्या दुप्पट जुने.” पार्कर यांच्या पुस्तकात हे शहर कसे सुरू झाले, याची एक हिंदू हकीकत दिली होती. शहराची जागा म्हणजे जिथून सृष्टी सुरू झाली ती जागा. सुरुवातीला फक्त एक उभे लिंग होते, “चुलीच्या धुराड्यापेक्षा मोठे नाही,” किनारा नसलेल्या महासागरात उभे. विष्णूंनी ते पसरवले, दहा मैल रुंद होईपर्यंत; आणि मग त्याच्याभोवती पृथ्वीचा गोल बांधला. “अशा रीतीने बनारस पृथ्वीचा मध्यबिंदू आहे.” ट्वेन यांच्या मते धर्म “हा बनारसचा धंदा आहे, जसा सोने काढणे हा जोहान्सबर्गचा धंदा आहे.” गल्ल्यांत असंख्य देवळांची दाटी होती. पार्कर यांच्या पुस्तकातून त्यांनी एक चित्र उतरवून घेतले. एखादी हिंदू पलटण पवित्र भूमीत कूच करत येऊ दे; तिचे शिपाई “‘काशीजी की जय, जय!’ अशा आरोळ्यांनी आसमंत दणाणून सोडतात.” थकलेला यात्रेकरू, “वार्धक्याने आणि अशक्तपणाने धड उभाही राहू न शकणारा,” भट्टीसारख्या तापलेल्या आगगाडीच्या डब्यातून रांगत बाहेर येतो. त्याचे पाय जमिनीला लागताच “तो आपले सुरकुतलेले हात वर करतो, आणि तोच भक्तिभावाचा जयघोष करतो.” दूरच्या एखाद्या शहराच्या बाजारात एखादा युरोपियन म्हणू दे, मी काशीत राहिलो आहे; की अनेक आवाज त्याच्या डोक्यावर आशीर्वादांचा वर्षाव करतील. ट्वेन यांना त्यापुढे “आपला स्वतःचा धार्मिक उत्साह फिका आणि थंड वाटतो.”
मार्क ट्वेन काशीत
जिन्यांवरचे इंद्रधनुष्य
“ही व्यवस्था किती सोयीची आहे” हे दाखवायला त्यांनी पार्कर यांच्या पुस्तकावरून “यात्रेकरूसाठी एक छोटासा प्रवासक्रम” तयार केला. सूर्योदयाला गंगेत स्नान करा. दंडपानाच्या देवळातल्या नशिबाच्या विहिरीत वाकून पाहा: खूप खाली पाण्यात तुमचा चेहरा दिसला नाही, तर तुमचे सहा महिनेसुद्धा उरलेले नाहीत. मग शहराभोवतीची चव्वेचाळीस मैलांची प्रदक्षिणा अनवाणी करा; पाच-सहा दिवस, “आनंदी यात्रेकरूंच्या थव्यांबरोबर आणि झुंडींबरोबर.” “गंगेचा काठ हे बनारसचे सर्वोच्च प्रेक्षणीय स्थळ आहे.” तीन मैल तिथले उंच कडे “पाण्यापासून माथ्यापर्यंत घट्ट लिंपलेले” होते. दगडी चौथरे, देवळे, जिने आणि महाल; “कुठेही खंड नाही, कड्याची एक झलकसुद्धा कुठे नाही.” आणि सगळीकडे माणसे, “झगमगीत पोशाखांतली; उंच जिन्यांवरून इंद्रधनुष्यांसारखी वर-खाली वाहणारी.” ते महाल दूरदूर राहणाऱ्या राजांनी बांधले होते. ते अधूनमधून येत, “गंगेचे दर्शन आणि स्पर्श घेऊन आपला आत्मा ताजातवाना करायला.” ट्वेन यांच्या मंडळींनी नदीवरची नेहमीची फेरी केली. हाताने वल्हवल्या जाणाऱ्या नावेत, एका छताखाली खुर्च्यांवर बसून, नदीत वर आणि खाली. त्यांनी ती दोन-तीनदा केली; ट्वेन ती आणखी कितीतरी वेळा करू शकले असते. स्नान करणारे लोक, त्यांचे पोशाख, त्यांचे “भक्तिभावाचे हावभाव, आणि तल्लीन होऊन ओढलेल्या माळा” पाहायचा आपल्याला कधी कंटाळा येणार नाही, असे त्यांना वाटले.
मार्क ट्वेन काशीत
बर्फासारखे शुद्ध
त्यांना कंटाळा आला तो स्नान करणाऱ्यांना ते पाणी पिताना पाहायचा. एका थांब्यावर एका गटाराने नदी गढूळ झाली होती, आणि वरच्या मुलखातून वाहत आलेले एक प्रेत तिथे हेलकावे खात होते. दहा पायऱ्या खाली पुरुष, बायका आणि “देखण्या तरुण मुली” यांची गर्दी कमरेइतक्या पाण्यात उभी होती. ते ओंजळीने पाणी उचलून पीत होते. ते तहानेसाठी पीत नव्हते; आपले आत्मे आणि आपली शरीरे शुद्ध करायला पीत होते. त्यांच्या श्रद्धेप्रमाणे, गंगेचे पाणी ज्याला स्पर्श करील, ते शुद्ध होते. त्याने गटाराच्या पाण्याला आणि त्या प्रेताला स्पर्श केला होता; म्हणून ती दोन्ही “आता बर्फासारखी शुद्ध झाली होती, आणि कुणालाही बाटवू शकत नव्हती.” “ते दृश्य माझ्या आठवणीत कायम राहील; पण माझ्या इच्छेने नव्हे.” पुढे आग्र्याला त्यांनी एका शोधाविषयी ऐकले: काशीत पटकी वारंवार येई, पण ती तिच्या हद्दीबाहेर पसरत नसे. म्हणून “आग्रा सरकारच्या नोकरीतले शास्त्रज्ञ मिस्टर हेन्किन” पाण्याची तपासणी करायला गेले. त्यांनी स्नानाच्या घाटांवरच्या गटारांच्या तोंडांतून पाणी घेतले; घाट म्हणजे नदीत उतरणारे दगडी जिने. एका तरंगणाऱ्या प्रेताशेजारूनही घेतले. त्यातले सगळे जंतू सहा तासांत मेले. विहिरीच्या शुद्ध पाण्यात मात्र पटकीचे जंतू लाखोंनी वाढले. ट्वेन यांच्या शब्दांत, “इतक्या पिढ्या हिंदूंची थट्टा केली गेली; पण आता यापुढे त्या थट्टेला थोडे बदलावे लागेल.” पाण्याचे हे रहस्य त्यांना कसे कळले? “आम्हाला एवढेच ठाऊक आहे, की आम्ही रानटीपणातून बाहेर येण्याच्या कितीतरी आधी त्यांच्यापाशी संस्कृती होती.”
मार्क ट्वेन काशीत
मशाल घेतलेला मुलगा
साधुपुरुषांना, फकिरांना, जाळत नसत. ट्वेन यांनी अशा एकाला दोन मोठ्या दगडी शिळांमध्ये घालून नदीच्या मधोमध नेताना, आणि नावेतून पाण्यात टाकताना पाहिले. अर्धा तास त्यांची नाव स्मशानघाटासमोर थांबली होती, आणि त्यांनी नऊ प्रेते जळताना पाहिली. शोक करणारे लोक तिरडीमागून गावातून घाटापर्यंत येत, प्रेत डोमांच्या, म्हणजे खालच्या जातीतल्या माणसांच्या, हवाली करत, आणि घरी जात. ट्वेन यांना कुठे रडणे ऐकू आले नाही, कुणाच्या डोळ्यांत पाणी दिसले नाही. मेलेल्या बायका लाल कापडात आणि पुरुष पांढऱ्या कापडात आणले जात. चिता तयार होईपर्यंत त्यांना नदीकाठी पाण्यात ठेवले जाई. पहिले प्रेत एका पुरुषाचे होते: एक धडधाकट, चांगला पोसलेला, देखणा म्हातारा गृहस्थ; त्याच्या अंगावर आजारपणाची कसलीही खूण नव्हती. सुकी लाकडे सैलसर रचली गेली, प्रेत त्यांच्यावर ठेवून झाकले गेले. जवळच्या एका उंचवट्यावर एक नग्न साधू मोठमोठ्याने बोलू लागला. “ते अंत्यसंस्काराचे प्रवचन असावे, आणि बहुधा तसेच होते.” शोक करणाऱ्यांपैकी एकच मागे राहिला होता: मेलेल्या माणसाचा मुलगा, “दहा-बारा वर्षांचा पोरगा, सावळा आणि देखणा, गंभीर आणि शांत, आणि सैलसर पांढऱ्या वस्त्रांत.” तो आपल्या बापाला अग्नी द्यायला तिथे थांबला होता. त्याच्या हाती एक मशाल दिली गेली. तो हळूहळू चितेभोवती सात फेऱ्या चालला; तेव्हा तो साधू आधीपेक्षाही मोठ्याने ओरडत होता. मग त्याने ती मशाल आधी बापाच्या डोक्याला, आणि मग पायांना लावली. कडकड आवाज करत ज्वाळा उसळल्या, आणि तो मुलगा निघून गेला. ट्वेन यांच्या हकीकतीत, हिंदूंना मुलगा हवा असे; कारण “आपली चिता आपल्या मुलाने पेटवावी, या सन्मानासारखा दुसरा सन्मान नाही.”
मार्क ट्वेन काशीत
चितांजवळचे दगड
चिता पेटवणारे लोक लांब काठ्यांनी आगी ढोसत तत्परतेने इकडे-तिकडे फिरत होते. कधी कधी ते अर्धा सांगाडा हवेत उचलत, खाली आपटत, आणि काठीने बडवत; तो मोडून नीट जळावा म्हणून. कवट्याही ते तशाच उचलत, “आणि आपटत, ठेचत.” ट्वेन यांना “ते दृश्य पाहवत नव्हते; शोक करणारे ते पाहायला थांबले असते, तर ते आणखीच असह्य झाले असते.” फक्त पवित्र अग्नीच वापरता येई. त्यांना सांगितले गेले, तो अग्नी पुरवायचा एकमेव हक्क एकाच माणसाचा होता; एखादा श्रीमंत शोकाकुल त्यासाठी हजार रुपयेही मोजी. स्मशानाजवळच काळाने झिजलेले काही दगड उभे होते. प्रत्येकावर एक पुरुष आणि एक स्त्री, हातात हात घातलेले, ओबडधोबड कोरलेले होते. प्रत्येक दगड अशा जागेची खूण होता, जिथे एका विधवेने अग्नीत जाऊन मरण पत्करले होते, “सतीची चाल जोरात होती त्या दिवसांत.” पार्कर म्हणाले, सरकारने परवानगी दिली, तर विधवा आजही स्वतःला जाळून घेतील. ज्या कुटुंबाला अशा दगडाकडे बोट दाखवून म्हणता येई, “तिथे जिने स्वतःला जाळून घेतले, ती आमची पूर्वज होती,” त्या कुटुंबाचा लोकांना हेवा वाटे. नंतर काहीतरी “जास्त शांतवणारे” दिसले: पाण्यावर चित्र काढणारा एक कलावंत. एका भांड्यातल्या स्थिर पाण्यावर तो अनेक रंगांची बारीक पूड शिंपडत होता. “हळूहळू एक नाजूक, सुंदर चित्र उमटत गेले; एका फुंकरीने नाहीसे होईल असे चित्र.” भग्नावशेषांवर उभी असलेली इतकी भव्य, झिजलेली देवळे पाहिल्यानंतर ट्वेन यांना ते “एक प्रवचन, एक रूपक, अशाश्वततेचे एक प्रतीक” वाटले. “दगडातल्या त्या निर्मिती म्हणजे शेवटी एक प्रकारची पाण्यावरची चित्रेच होती.”
मार्क ट्वेन काशीत
जिवंत देव
“बनारसमध्ये मी आणखी एक जिवंत देव पाहिला.” जगातले कोणतेही आश्चर्य, ताजमहालसुद्धा, ट्वेन यांना इतके हलवू शकले नव्हते. इतके हलवले ते “एका जिवंत, श्वास घेणाऱ्या, बोलणाऱ्या व्यक्तीने; जिला कित्येक दशलक्ष माणसे भक्तीने, मनापासून आणि निःशंकपणे देव मानतात.” ते साठ वर्षांचे होते, आणि त्यांचे नाव होते श्री १०८ स्वामी भास्करानंद सरस्वती. हिंदू शास्त्रांनी सांगितलेल्या प्रत्येक अवस्थेतून ते गेले होते. आधी ते विद्यार्थी होते, आणि धर्मग्रंथांत पारंगत झाले; मग गृहस्थ, पती आणि पिता. मग आपल्या कुटुंबाचा कायमचा त्याग करून ते दूर वाळवंटात एकांतवासी म्हणून राहिले, आणि भिक्षेकरी म्हणून हिंदुस्थानभर हिंडले, “शास्त्रांत सांगितलेल्या विधींप्रमाणे.” पंचवीस वर्षांपूर्वी ते शुद्धतेच्या अवस्थेला पोचले होते; वस्त्र न घालणे ही तिची खूण. त्यांनी पवित्र ग्रंथांवर भाष्ये लिहिली, आणि ते ब्रह्माचे चिंतन करत. ते एका चांगल्या घरात, एका भव्य, मोठ्या बागेत राहत. कधी ते एखाद्या राजाला भेटत, आणि एखाद्या कंगालाला परत पाठवत; तर कधी कंगालाला भेटत, आणि राजाला परत पाठवत. त्या दिवशी ते “महाराजांना परत पाठवत होते, आणि फक्त ऐऱ्यागैऱ्यांना भेटत होते.” पाहुणे बागेत थांबून राहिले. मग एक नोकर बाहेर आला: सगळे ठीक आहे; स्वामी येत आहेत.
मार्क ट्वेन काशीत
त्यांचे पवित्र चरण
“ते उंच आणि सडपातळ होते, खरे तर कृश. त्यांचा चेहरा रेखीव होता, आणि त्यावर बुद्धिमत्ता ठळकपणे दिसत होती. डोळे खोल आणि प्रेमळ होते.” हिंदुस्थानी लोकांना ते वस्त्राशिवाय भेटत; पण आता त्यांनी कमरेभोवती एक पांढरे वस्त्र गुंडाळले होते; मिस्टर पार्कर यांच्यासाठी, असा ट्वेन यांचा अंदाज; आणि त्यांना ते “अत्यंत सुखद आणि स्नेहाळ देव” वाटले. शिकागो, तिथले जागतिक प्रदर्शन आणि सर्वधर्म परिषद यांच्याविषयी त्यांनी बरेच ऐकले होते. त्यांनी स्वाक्षऱ्यांची देवाणघेवाण सुचवली, आणि पवित्र ग्रंथांवरच्या आपल्या भाष्याच्या पुस्तकात आपली स्वाक्षरी लिहून दिली. ट्वेन यांनी त्यांना ‘हकलबेरी फिन’ची एक प्रत दिली. “ब्रह्माच्या चिंतनात ते थोडे मिसळले, तर त्यांना जरा विश्रांती मिळेल, असे मला वाटले; कारण ते थकलेले दिसत होते.” स्वामींचे शिष्य मीना बहादूर राणा एके काळी नेपाळ सरकारच्या सेवेत, व्हाइसरॉयच्या दरबारात, एका मोठ्या पदावर होते. कर्तबगार, सुशिक्षित आणि संपन्न असे ते गृहस्थ. सगळे सोडून ते एका झोपडीत राहू लागले; पवित्र ग्रंथांचा अभ्यास करत, पावित्र्याचा शोध घेत. ट्वेन यांनी लिहिले, पुष्कळ लोक त्यांना विक्षिप्त म्हणतील. “पण मी म्हणणार नाही. मला त्यांच्याविषयी पूज्यभाव वाटतो.” मंडळी निरोप घेऊन निघाली. दाराच्या अगदी आत एक घोळका आदराने थांबला होता: हिंदुस्थानातल्या कुठल्याशा भागातला एक राजा, आणि त्याच्याहून कमी दर्जाची काही माणसे. स्वामींनी त्यांना खुणेने आत बोलावले, “आणि आम्ही बाहेर पडत होतो, तेव्हा तो राजा गुडघे टेकून त्यांच्या पवित्र चरणांचे भक्तिभावाने चुंबन घेत होता.” ही कथा मार्क ट्वेन, ‘फॉलोइंग द इक्वेटर’ (१८९७), प्रकरणे चौदा ते सतरा, पृष्ठे १६८-२१४, आणि प्रकरण एकवीस यांवरून सांगितली आहे; प्रकरण एकवीसमध्ये ते चोवीस तासांसाठी पुन्हा काशीतून जातात. ट्वेन त्या शास्त्रज्ञाचे नाव “हेन्किन” असे लिहितात. त्यांनी दुर्गेचे देऊळही पाहिले, आणि औरंगजेबाच्या मशिदीच्या एका मिनारावर ते चढले; त्यांच्या आकड्याप्रमाणे तो १४२ फूट उंच होता.