भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
लाट भैरो
तांब्याचे टोपण
काशीच्या उत्तर भागात एका मोठ्या चौकोनी तलावाच्या काठावर दगडाचा एक खुंट उभा होता. तो काही फूटच उंच होता, आणि त्यावर तांबे मढवलेले होते. त्याला लाट भैरो म्हणत; लाट म्हणजे स्तंभ. त्याची पूजा लिंग म्हणून, शिवांचे प्रतीक म्हणून होई. तांब्याखालचा दगड पाहावा, अशी इच्छा धरून एम. ए. शेरिंग इथे आले. त्या खुंटाशेजारी एक फकीर राहत होता. जमिनीशी जोडणारा गिलावा काढून तांब्याचे टोपण उचलू द्यावे, म्हणून शेरिंग यांनी त्याची मनधरणी करून पाहिली. तो तयार झाला नाही. तो दगड इतका पवित्र मानला जात होता, की त्यांचे सगळे प्रयत्न वाया गेले. त्यांनी आणखी आग्रह धरला असता, तर कदाचित दंगाही झाला असता. त्यांना तांब्याखाली लेख सापडेल, अशी आशा होती. हा स्तंभ अशोकाचा असावा, असे मानायला त्यांच्यापाशी सबळ कारण होते. नुसत्या खुंटावरसुद्धा एवढा लेख उरला असेल, की कोणत्या राजाने तो उभारला ते कळावे: अशोकाने, गुप्तांनी, की आणखी कोणी.
लाट भैरो
मशीद आणि स्तंभ
हा स्तंभ एके काळी सुमारे चाळीस फूट उंच होता. तो प्राचीन कोरीव कामाने भरलेला होता, असे म्हणतात; बहुधा ते लेख असावेत. इथे एक मंदिर होते. औरंगजेबाने ते पाडले, असे सांगतात, आणि त्याच्या जागी मशीद बांधली गेली. स्तंभ त्या मशिदीच्या आवारात उभा होता. एच. आर. नेव्हिल यांच्या वृत्तान्ताप्रमाणे १८०९ च्या दंग्यात हा स्तंभ पाडला गेला आणि नष्ट झाला, आणि त्याचा सूड म्हणून हिंदूंनी मशीद पाडली. शेरिंग यांच्या मते स्तंभ पाडला तो मुसलमानांनी, शतकाच्या सुरुवातीला हिंदूंशी झालेल्या “भयंकर संघर्षात.” पडलेल्या दगडाचे पुढे काय झाले, याबद्दल आधारांचे एकमत नाही. शहरातल्या लोकांनी शेरिंग यांना सांगितले, तो गंगेत टाकला गेला. नदी इथून अर्धा मैल किंवा त्याहून जास्त दूर; म्हणजे तो तुकड्यातुकड्यांनी तिथवर वाहून न्यावा लागला असेल. त्यांना अधिक संभवनीय वाटले ते असे, की तो आगीने नष्ट झाला. आगीत वाळूचा दगड लवकर भुसभुशीत होतो. १९०९ पर्यंत त्या स्तंभाचा एक लहानसा तुकडाच उरला होता, आणि त्यावर तांब्याचे आवरण होते. त्यामुळे हा खरोखरच अशोकाचा स्तंभ आहे का, “सर्वसाधारणपणे मानले जाते तसा,” हे शोधून काढायला काही मार्ग नव्हता.
लाट भैरो
जमिनीखाली काय आहे
हा खुंट ज्या चौथऱ्यावर उभा होता, तो शेरिंग यांनी बारकाईने पाहिला. त्याचा वरचा भाग अलीकडच्या काळात भर घालून उंच केला होता, असे त्यांना दिसले. जुनी जमीन सहा ते आठ फूट खाली होती; जवळच्या एका मुसलमान कबरस्तानाच्या पातळीला. नेव्हिलसुद्धा म्हणतात, जमीन सुमारे सहा फूट उंच केली गेली. शेरिंग यांनी तर्क केला: हा खुंट जुन्या स्तंभाचाच असेल, तर तो त्या सगळ्या मातीतून खाली जुन्या जमिनीपर्यंत गेला असला पाहिजे. मग तो किमान चौदा ते सोळा फूट लांब असेल. हा हिशेब त्यांचा स्वतःचा. नेव्हिल एवढेच म्हणतात, स्तंभाचा बराच मोठा भाग बहुधा अजून शिल्लक होता. चौथऱ्याच्या, कबरस्तानाच्या आणि बागेच्या भिंतींमध्ये जुने कोरीव दगड भरलेले होते. शेरिंग यांना वाटले, ते एका मोठ्या इमारतीचे अवशेष होते. ती इमारत बहुधा तलावाच्या उत्तरेची सगळी जमीन व्यापून उभी होती. एक दगड सात फूट लांब होता. त्याच्या दर्शनी भागातून चार मोठे गोल उंचवटे बाहेर आलेले होते; प्रत्येक दहा इंच व्यासाचा. ते एके काळी मुख्य प्रवेशद्वाराची शोभा असले पाहिजेत.
लाट भैरो
शेजारी शेजारी
चौथऱ्याखालच्या कबरस्तानात एक मुसलमान कबर होती. ती सोळा कोरीव खांबांवर उभी होती: नेव्हिल यांच्या मते “प्राचीन हिंदू कारागिरीचे” खांब, शेरिंग यांच्या मते बौद्ध अवशेष. त्यांतल्या एका खांबाच्या माथ्यावर एक गोल दगड होता. त्याच्या कडेने सभोवार बत्तीस चेहरे कोरलेले होते. त्यांच्या तोंडांतून मण्यांच्या माळा आणि गोंडे बाहेर पडताना दाखवले होते. एडविन ग्रीव्हज यांच्या काळी इथे हिंदू आणि मुसलमान अगदी जवळजवळ होते; आणि ही जवळीक, “एकापेक्षा अधिक वेळा सिद्ध झाल्याप्रमाणे, धोकादायक” होती. मोठा तलाव थोडा मोडकळीला आला होता. पण कधीकधी तिथे मेळा भरे, म्हणजे धार्मिक जत्रा, आणि भाविक त्याच्या पाण्यात स्नान करायला येत. त्या जागेभोवती मुसलमानी इमारतींचे भग्नावशेष विखुरलेले होते. तिथे एक लहानशी जागाही होती; मुसलमान ती प्रार्थनेसाठी काळजीपूर्वक नीटनेटकी राखत, “तर हिंदू तितक्याच काळजीपूर्वक आपल्या पवित्र प्रतीकाचे रक्षण करतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ३०५-३०८; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठ २५५; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ७१-७२; आणि ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १४९-१५०. नेव्हिल या स्तंभाला ‘लाट भैरों’ म्हणतात. पडलेल्या स्तंभाचे काय झाले, यावर शेरिंग यांनी ऐकलेले लोक नदी म्हणाले; आग हा त्यांचा स्वतःचा अंदाज. कबरीच्या खांबांबद्दल शेरिंग आणि नेव्हिल यांचे मत वेगळे आहे, हे वर सांगितले आहेच.