भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
वाराणसीत जन्मलेले पार्श्वनाथ
राजपुत्र
जैनांच्या दृष्टीने पार्श्व हे तेविसावे तीर्थंकर, त्यांच्या धर्माच्या थोर गुरूंपैकी एक; आणि काशी हे त्यांचे जन्मस्थान. कल्पसूत्र या जैन धर्मग्रंथानुसार ते वाराणसीचे राजे अश्वसेन आणि राणी वामा यांचे पुत्र. कल्पसूत्र त्यांना पुनःपुन्हा “लोकांचे लाडके” म्हणते. काशीत भेलूपुरा येथे त्यांचा जन्म झाला, असे म्हणतात. १९०९ पर्यंत तिथे त्यांच्या जन्मस्थानी एक जैन मंदिर होते. त्या वर्षी नगरात आणि आसपास वीसहून अधिक जैन मंदिरे होती. त्यांची कथा मध्यरात्री सुरू होते. चैत्र वद्य चतुर्थी होती. ज्या स्वर्गात पार्श्व राहत होते, तिथून ते खाली उतरले, वाराणसी नगरात आले, आणि राणी वामा यांच्या उदरात त्यांनी प्रवेश केला. तेव्हा चंद्र विशाखा नक्षत्रात होता. त्यांच्या आयुष्यातल्या पाचही महान क्षणी चंद्र याच नक्षत्रात होता. हा पहिला क्षण. बाकीचे चार म्हणजे त्यांचा जन्म, त्यांचा गृहत्याग, त्यांना झालेले सर्वोच्च ज्ञान, आणि त्यांची अंतिम मुक्ती.
वाराणसीत जन्मलेले पार्श्वनाथ
चौदा स्वप्ने
कल्पसूत्र आधी महावीरांचे चरित्र सांगते. पार्श्वांची स्वप्ने आणि त्यांचा जन्मोत्सव ते पुन्हा सांगत नाही. त्यासाठी ते सांगते, महावीरांचेच वर्णन पुन्हा म्हणावे, “आवश्यक ते बदल करून.” पार्श्वांच्या मिरवणुकीचे वर्णन ते त्याच शब्दांनी सुरू करते, आणि मग “इत्यादी” म्हणून थांबते. तर, माता आपल्या शय्येवर अर्धवट झोपेत, अर्धवट जागेपणी होत्या. त्यांनी चौदा महास्वप्ने पाहिली, आणि त्या जाग्या झाल्या. त्यांनी हत्ती, बैल आणि सिंह पाहिला. चंद्र आणि सूर्य पाहिले, कमळांचे सरोवर आणि समुद्र पाहिला; आणि सर्वांत शेवटी रत्नांची रास आणि एक ज्वाळा. नऊ महिने आणि साडेसात दिवस लोटले, आणि पौष वद्य दशमी आली; थंडीचे दिवस होते. त्या मध्यरात्री वामा राणींनी, “स्वतः पूर्ण निरोगी असताना, एका पूर्ण निरोगी बालकाला जन्म दिला.” त्यांचे नाव पार्श्व ठेवले.
वाराणसीत जन्मलेले पार्श्वनाथ
दहा दिवसांचा आनंद
ती रात्र दिव्य प्रकाशाने उजळून गेली. देव-देवी खाली उतरत होते, वर जात होते, आणि त्यांच्या कोलाहलाने सारे विश्व भरून गेले. राजवाड्यावर चांदी, सोने, हिरे, वस्त्रे, फुले आणि सुगंध यांचा मोठा वर्षाव झाला. पहाट होताच राजांनी नगराच्या कोतवालांना बोलावले. ते म्हणाले, “नगरातल्या सगळ्या कैद्यांना लवकर मोकळे करा.” सारे नगर झाडून सडा घालावा, निशाणे आणि रंगवलेले मंडप यांनी सजवावे, अशी आज्ञा त्यांनी दिली. भिंतींवर ताज्या रक्तचंदनाचे, बोटे पसरलेले हाताचे ठसे उमटवायला सांगितले. नट, दोरीवर नाचणारे, मल्ल, कथेकरी आणि वीणा वाजवणारे यांनाही बोलावणे गेले. दहा दिवस शंख, नगारे आणि तुताऱ्या यांच्या गजरात उत्सव चालला. जकात आणि कर माफ झाले, खरेदी-विक्री थांबली, दंड माफ झाले, आणि कर्जे रद्द झाली. जिकडे तिकडे ताज्या माळा दिसत होत्या, “आणि नगरातली आणि गावांतली सारी प्रजा आनंदली.”
वाराणसीत जन्मलेले पार्श्वनाथ
नगराच्या मधोमध
पार्श्व मोठे होत गेले. ते बुद्धिमान होते, अतिशय रूपवान, जितेंद्रिय आणि विनयशील. तीस वर्षे ते गृहस्थ म्हणून राहिले. मग, आपल्या रीतीप्रमाणे, देव त्यांच्याकडे आले, आणि त्यांनी जयघोष केला: “जय असो, जय असो, जगाला आनंद देणाऱ्या!” पौष वद्य एकादशीला, मध्यरात्री, ते पालखीत बसून निघाले. देव, माणसे आणि असुर यांचा मेळा त्यांच्यामागून चालला. ते “बनारस नगराच्या अगदी मधोमधून” आश्रमपद नावाच्या उद्यानात, एका मोठ्या अशोकवृक्षापाशी गेले. इथे कल्पसूत्र महावीरांच्या मिरवणुकीच्या वर्णनाकडे बोट दाखवते. त्या वर्णनात, पालखीतल्या त्या स्वारीकडे हजारो डोळे टक लावून पाहत होते, आणि हजारो बोटे त्यांच्याकडे दाखवत होती. हजारो महालांच्या रांगेतून ते गेले; वाद्ये वाजत होती, जयघोष होत होते, आणि “लोकांची मंद, सुखद कुजबुज” चालली होती. अशोकवृक्षाखाली, साडेतीन दिवस निर्जल उपवास केल्यावर, पार्श्वांनी एक दिव्य वस्त्र परिधान केले. तीनशे पुरुषांसह त्यांनी पाच मुठींत आपले केस उपटले, आणि घर सोडून बेघर जीवन स्वीकारले.
वाराणसीत जन्मलेले पार्श्वनाथ
सर्व दुःखांतून मुक्त
त्र्याऐंशी दिवस त्यांनी देहाकडे लक्ष दिले नाही. चौऱ्याऐंशीव्या दिवशी, धातकी वृक्षाखाली, अडीच दिवस निर्जल उपवास करून, ध्यानात मग्न असताना त्यांना सर्वोच्च ज्ञान झाले: अनंत, सर्वश्रेष्ठ, निर्बाध, संपूर्ण आणि परिपूर्ण. त्यांच्या संघात सोळा हजार साधू आणि अडतीस हजार साध्वी होत्या. तीस वर्षे गृहस्थ म्हणून, आणि सत्तरीहून थोडी कमी वर्षे त्या सर्वोच्च ज्ञानात ते जगले: एकूण शंभर वर्षे. शेवटी, पावसाळ्यातल्या श्रावण महिन्यात, त्यांनी महिनाभर पाणीही न पिता उपवास केला. मग सम्मेत पर्वताच्या शिखरावर, त्र्याऐंशी जणांच्या सोबत, हात पसरून, “सर्व दुःखांतून मुक्त” होऊन त्यांनी देह ठेवला. कल्पसूत्र त्यांचे चरित्र त्या दिवसापासून लोटलेला काळ मोजून संपवते. ते म्हणते, लोकांचे लाडके पार्श्व गेले, त्याला “बारा शतके लोटली, आणि तेराव्या शतकाचे हे तिसावे वर्ष आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: हर्मन याकोबी यांच्या इंग्रजी भाषांतरातील कल्पसूत्र, ‘जैन सूत्राज’ भाग १ (१८८४): पार्श्वचरित्र, परिच्छेद १४९ ते १६९, पृष्ठे २७१-२७५, आणि त्यात ज्यांचा संदर्भ दिला आहे ते महावीरचरित्रातील परिच्छेद ३-४, ९७-१०२ आणि ११३-११५, पृष्ठे २१९ आणि २५१-२५९; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), सूची (अजगरा; बनारस शहर); आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ४, पृष्ठे ९२-९३.