भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम
झाडाला उलटा टांगलेला माणूस
३ डिसेंबर १६३२. शाहजहान बादशहाची कारकीर्द चालू होती. प्रवाशांचा एक जथा काशीतून बाहेर पडला, आणि त्यांना एका झाडाला पायांनी उलटा टांगलेला एक माणूस दिसला. त्या प्रवाशांपैकी एक, पीटर मंडी, रोजनिशी लिहीत असत. तो माणूस तिथे का होता, ते त्यांनी लिहून ठेवले. ती गोष्ट त्यांच्या काशीतल्या दिवसांच्या शेवटी येते; आणि तिची सुरुवात होते बादशहाच्या एका हुकमापासून. त्या वर्षी ते दोनदा काशीतून गेले: आग्र्याहून पाटण्याला जाताना, आणि परत येताना. शहर त्यांनी पहिल्यांदा पाहिले ३ सप्टेंबरला. भारतात त्यांनी पुष्कळ शहरे आणि गावे पाहिली; पण दुरून युरोपातल्या गावांसारखे दिसणारे असे दुसरे एकही त्यांना आढळले नाही. हे साम्य शिखरांमुळे होते: इथल्या मंदिरांची पुष्कळ मोठमोठी, उंच शिखरे. आत शिरल्यावर त्यांना शहर दिसले, “विलक्षण गजबजलेले, इमारती चांगल्या, रस्ते फरसबंद, पण अरुंद आणि वाकडेतिकडे.”
पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम
छताखालचा दगड
तिथले लोक तीन प्रकारचे हिंदू होते: खत्री, ब्राह्मण आणि वाणी. शेजारून वाहणारी गंगा आणि इथली अनेक मंदिरे यांच्या ओढीने इतर लोक दूरदूरहून येत. त्यांतले मुख्य मंदिर, त्यांनी ऐकले, “कासिबेस्सुआ”: विश्वनाथाचे, महादेवाचे, शिवाचे मंदिर. ते आत गेले. मधोमध, एका उंच जागी, टोपीवाल्याच्या साच्यासारखा एक दगड होता; साधा, न घडवलेला: ते लिंग. येणारे लोक त्याच्यावर गंगेचे पाणी, फुले, तांदूळ आणि लोणी वाहत; त्या उकाड्यात लोणी बहुतेक पातळच असे. तेव्हा एक ब्राह्मण काही शब्द म्हणत असे; ते सामान्य लोकांना कळत नसत. दगडावर रेशमी छत टांगलेले होते, आणि भोवती दिवे जळत होते. माता आपल्या लहान मुलांना बरे करण्यासाठी या देवस्थानात घेऊन येत.
पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम
भारतातले सर्वोत्तम कोरीवकाम
इतर मंदिरांत त्यांनी अशा मूर्ती पाहिल्या, ज्यांना लोक फार मानत. त्यांतली एक गणेशाची, “नाकाऐवजी हत्तीची सोंड असलेली.” बहुतेक मंदिरांच्या दारांपुढे वासराची किंवा लहान बैलाची मूर्ती होती: शिवाचा बैल, नंदी. मोठ्या मंदिरांतल्या मूर्ती त्यांच्या नजरेला “भारतात मी आजवर पाहिलेल्यांत सगळ्यांत सुबक घडवलेल्या” वाटल्या. याआधी पाहिलेल्या बहुतेक मूर्ती बेढब होत्या. हिंदू या जागेला “कासी” म्हणतात, असे त्यांना कळले. ते तिला फार मानतात. भारतातल्या इतर कोणत्याही जागेपेक्षा कदाचित जास्त ते तिथे येतात: तिच्या पावित्र्यासाठी, यात्रेसाठी, आणि स्नानांसाठी. तिथे येणाऱ्यांना ही स्नाने “४० सकाळी, हजार विधींनिशी” करावी लागतात; आणि हे लोक भारताच्या सगळ्या भागांतून येतात. ५ सप्टेंबरला जथा गंगा पार करून पुढे गेला.
पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम
दहांपैकी नऊ
३० नोव्हेंबरला हे रोजनिशीकार पाटण्याहून परत आले. सप्टेंबरपासून नदी आटली होती. नदीच्या मधोमधून त्यांनी दोन्ही काठांकडे एकेक बाण मारला; दोन्ही बाण अगदी काठावर पडले. त्यांच्या हिशोबाने पात्र त्यांच्या सुमारे ६०० पावलांचे होते, “पॅरिसमधल्या त्या लांब दालनाइतके.” वाटेतच त्यांना कळले होते, की काशीत मरी आली आहे; माणसे मोठ्या संख्येने मरत आहेत. पोचल्यावर ते खरे निघाले. “मला वाटते, आम्ही इथे सोडून गेलो होतो त्या लोकांपैकी दहा भागांतले नऊ भाग एकतर मेले होते, नाहीतर पळून गेले होते. आम्ही जात होतो तेव्हा काही जण रस्त्यांतच पडलेले होते.” त्याच रात्री, ते उतरले होते त्या सराईतून चोरांनी पाच घोडे आणि इतर माल जबरदस्तीने नेला; लोकांच्या दुबळेपणाचा आणि ते थोडेच उरल्याचा फायदा घेणारे हे लोक.
पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम
एकाच वेळी चाळीस चिता
गाडी दुरुस्त करायला आणि सोबतीची वाट पाहायला जथ्याला दोन दिवस थांबावे लागले. एका सकाळी ते नदीवर, मृतदेह जाळायच्या जागी गेले. तिथे एकाच वेळी किमान चाळीस चिता पेटलेल्या होत्या, आणि प्रत्येकीत एक मृतदेह जळत होता. ते पोचण्याआधी त्या सकाळी पुष्कळ देहांची राख झाली होती; ते उभे होते तेव्हाही आणखी आणले जात होते. यांतले काही अजून जिवंत होते. त्यांना नदीत कंबरभर पाण्यात ठेवत, आणि तिथेच मरू देत. असे मरणाऱ्यांना इतरांपेक्षा जास्त पुण्य मिळते, असे मानत. मागाहून त्यांनाही जाळत. लाकडे विकत घ्यायला पैसे नसलेले गरीब आपल्या माणसांचे फक्त चेहरे होरपळून त्यांना नदीत टाकत. असे पुष्कळ देह पाण्याकाठी पडलेले होते; सडत होते, दुर्गंधी सुटली होती, “बघवत नव्हते.” जाळायची रीत अशी. देहाएवढी लांब-रुंद, सुमारे एक फूट उंचीची लाकडांची रास रचत; तिच्यावर देह ठेवून वरून आणखी लाकडे घालत. मग तिच्याभोवती तीनदा फिरून आधी डोक्याकडे, मग इतर ठिकाणी आग लावत. पुरुषांना पांढऱ्या कापडात गुंडाळून जाळत, बायकांना लाल कापडात.
पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम
भयंकर आवाज
ते एका मंदिरातही गेले. तिथे एका कठड्याच्या आत एक मूर्ती होती, “कोळशासारखी काळी,” रेशमी वस्त्रे ल्यालेल्या स्त्रीसारखी. तिच्यापुढे उभा राहून एक ब्राह्मण ठरावीक हावभाव करत धूप जाळत होता. त्याच्या बाजूला वाजंत्री होते. एक नगारा बडवत होता, पाच-सहा जण पितळी थाळ्यांवर ठोके देत होते, आणि एक मोठा शंख फुंकत होता. “सगळे मिळून भयंकर आवाज करत होते.” कठड्याबाहेर लोक जमिनीवर पालथे पडून नमस्कार करत होते. मग मूर्तीपुढे पडदा ओढला गेला, आणि पूजा संपली. शहरात फकीरही होते; लोक देतील त्यावर जगणारे साधू. त्यांतले काही एके काळी मोठे धनवान होते, आणि त्यांनी सर्वस्व सोडले होते. वाटेत त्यांना ते जथ्याजथ्याने भेटले होते; पुष्कळांच्या हातांत मोरपिसांचा जुडगा होता, काहींकडे बसायला बिबट्याचे कातडे होते. त्यांच्याच शब्दांत, “सांगण्यासारखे इतके आहे, की कुठे थांबावे ते मला कळत नाही.”
पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम
झाडावरचा माणूस
मग ३ डिसेंबरला जथा काशीतून निघाला, आणि त्यांना झाडावरचा तो माणूस दिसला. त्याचा अपराध काय होता, ते मंडी यांना कळले. बादशहाने हुकूम दिला होता, की त्याच्या कारकिर्दीत बांधलेली सगळी हिंदू मंदिरे पाडून टाकावीत. त्यासाठी त्याने आपले फर्मान, म्हणजे लेखी हुकूम, सुभेदाराकडे पाठवले होते. हे मंडी यांचे सांगणे. शाहजहानची स्वतःची दरबारी तवारीख, बादशहानामा, हा हुकूम वेगळा सांगते. मागच्या कारकिर्दीत काशीत, “काफिरपणाच्या मोठ्या बालेकिल्ल्यात,” मंदिरे बांधायला घेतली होती, आणि ती अर्धवट राहिली होती; “आता काफिरांना ती पूर्ण करायची इच्छा होती.” तिथे आणि साऱ्या साम्राज्यात, जी मंदिरे सुरू झाली होती ती सगळी पाडून टाकावीत, असा हुकूम झाला. अलाहाबादच्या सुभ्यातून बातमी आली, की “बनारस जिल्ह्यात” शहात्तर मंदिरे पाडली गेली; एच. आर. नेव्हिल “एकट्या बनारसमध्ये” असे देतात. नुकत्याच बांधलेल्या एका मंदिरावर हुकूम अमलात आणायला सुभेदाराने आपल्या नात्यातल्या एका भावाला पाठवले; सोबत इतर काही प्रमुख माणसे होती. एका रजपुताच्या कानावर हे गेले. तो एक लांब धनुष्य घेऊन, तयारीनिशी लपून बसला. संधी दिसताच त्याने त्यांच्यात बाण सोडले. सुभेदाराचा तो नात्यातला भाऊ आणि आणखी तीन-चार प्रमुख माणसे त्यात ठार झाली. तो लगेच सापडला, आणि सगळे त्याच्यावर तुटून पडले. आपल्या कट्यारीने त्याने आणखी एक-दोघांना मारले. मग तो स्वतः मारला गेला, आणि त्याचे प्रेत त्या झाडावर टांगले गेले. ही कथा पीटर मंडी यांच्या रोजनिशीवरून सांगितली आहे: ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ पीटर मंडी’ खंड २, संपादक आर. सी. टेंपल (१९१४), पृष्ठे १२२-१२४ आणि १७३-१७८, टेंपल यांच्या टिपांसह; त्यासोबत अब्दुल हमीद लाहोरीचा बादशहानामा, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ७ (१८७७) मध्ये, पृष्ठ ३६; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठ १९६; त्या शहात्तर मंदिरांत नेव्हिल यांना धार्मिक केंद्र म्हणून या शहराचे वाढते महत्त्व दिसते. इंग्रजी कथेत मंडी यांच्या छोट्या अवतरणांतले जुने शब्दलेखन तसेच ठेवले आहे.