भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
शिव घरी कसे परतले
दारी आलेला ज्योतिषी
एकदा ब्रह्मदेवांनी दिवोदासांना काशीचे राजे केले, आणि राजांनी सगळ्या देवांना, शिवांनाही, नगरीबाहेर ठेवले. त्यांचे राज्य इतके निर्मळ होते, की त्यांना खाली खेचण्यासाठी देवांना त्यांच्यात कोणतेच पाप सापडले नाही. काशीखंड सांगतो, त्यांचा दोष एकच होता: त्यांनी विश्वनाथांना, म्हणजे स्वतः शिवांना, त्यांच्याच काशीपासून दूर ठेवले होते. दूर मंदार पर्वतावर शिवांना आपल्या नगरीची ओढ लागली होती. म्हणून शिवांनी आपले पुत्र गजमुख गणेश यांना पाठवले. स्कंदपुराणाच्या काशीखंडात स्कंद ही कथा अगस्ती ऋषींना सांगतात. गणेश मंदारावरून निघाले. वडिलांना घरी कसे आणावे, याचाच विचार ते वाटभर करत होते. एका वृद्ध ब्राह्मण ज्योतिषाचे रूप घेऊन ते वाराणसीत शिरले. रात्री ते स्वतःच लोकांना स्वप्ने पाडत; आणि सकाळी त्यांच्या घरी जाऊन त्या स्वप्नांचा अर्थ सांगत. ते म्हणत, “काल रात्री, चौथ्या प्रहरी, तुम्हाला एक मोठे सरोवर दिसले. त्याच्या बुळबुळीत चिखलात तुम्ही पुन्हा पुन्हा बुडत होता, आणि वर येत होता. त्या स्वप्नाचे फळ भयंकर आहे.”
शिव घरी कसे परतले
स्वप्ने आणि अपशकुन
एकाला ते म्हणाले, “तुम्हाला दिसले, की सूर्य पश्चिमेला उगवला, आणि त्याने उगवत्या चंद्राला खाली जमिनीवर पाडले. ते राज्यावरच्या संकटाचे लक्षण आहे.” दुसऱ्याला म्हणाले, “पहाटे तुम्हाला एक स्त्री दिसली. ती रडत होती, तिचे केस मोकळे होते, अंगावर वस्त्र नव्हते. ती साक्षात लक्ष्मीच निघून जात होती. माकडांनी ओढलेल्या गाडीतून तुम्हाला दक्षिणेकडे नेले जात होते. त्यातून सुटायचा एकच उपाय: नगरी सोडणे.” काही जणांना त्यांनी आकाशातले ग्रह-तारे दाखवले. “तो धुरकट धूमकेतू सप्तर्षींचे मंडळ भेदून पश्चिमेकडे गेला; म्हणजे राजाचा मृत्यू. आणि सूर्योदयाला पूर्वेकडच्या एका वाळक्या झाडावर कावळा बसून कर्कश ओरडत होता.” असे एकामागून एक स्वप्न आणि एकामागून एक अपशकुन सांगून गणेशांनी पुष्कळ लोकांना घाबरवले, आणि नगरीबाहेर घालवले.
शिव घरी कसे परतले
राण्यांच्या महालात
मग आपल्या मायेने ते राजवाड्याच्या अंतःपुरात शिरले. तिथल्या प्रत्येक स्त्रीला त्यांनी तिच्या आयुष्यात आधी घडून गेलेल्या गोष्टी सांगितल्या. “तुम्हाला शंभराला सात कमी इतके पुत्र झाले. त्यांतला एक घोड्यांच्या मैदानात घोड्यावरून पडला, आणि मरण पावला.” “ही राजांची लाडकी आहे. पाच-सात दिवसांपूर्वी राजांनी आपल्या छातीवरचा मोत्यांचा हार हिला दिला.” राण्यांचा त्यांच्यावर विश्वास बसला, आणि त्या सगळीकडे त्यांची स्तुती करू लागल्या. शेवटी त्यांच्यातल्या एक, राणी लीलावती, यांनी राजांना त्यांच्याविषयी सांगितले. “एक वृद्ध ब्राह्मण आले आहेत. ते वयाने वृद्ध, आणि गुणांनीही वृद्ध आहेत. तुम्ही त्यांना भेटायलाच हवे.” राजांनी त्यांना बोलावले, उठून त्यांचे स्वागत केले, आणि ते त्यांच्याशी बोलले. दोघांनाही एकमेकांविषयी समाधान वाटले. नंतर राजे लीलावतींना म्हणाले, “त्यांना भूतकाळ कळतो, आणि वर्तमानही कळतो. सकाळी मी त्यांना भविष्याविषयी काही विचारीन.”
शिव घरी कसे परतले
अठरावा दिवस
सकाळी राजांनी त्या ब्राह्मणांना एकांतात आपल्या मनातली गोष्ट विचारली. “दुसऱ्या कोणत्याही राजाने केले नाही, असे राज्य मी पृथ्वीवर केले. प्रजेचे रक्षण मी पोटच्या मुलांहूनही अधिक केले. तरीही आता माझे मन माझ्या प्रत्येक कामाला कंटाळले आहे. पुढे काय आहे, ते मला सांगा.” ब्राह्मण म्हणाले, “राजन्, आजपासून अठराव्या दिवशी उत्तरेकडून एक ब्राह्मण येतील, आणि तुम्हाला उपदेश करतील. ते सांगतील ते मागचा-पुढचा विचार न करता करा, म्हणजे तुमच्या मनातले सारे पूर्ण होईल.” राजे थक्क झाले. असे गणेशांनी साऱ्या नगरीला भुरळ घातली: तिथल्या लोकांना, स्त्रियांना आणि राजांनाही. मग ते अनेक रूपांनी काशीतच राहिले, आणि परत गेले नाहीत. तिकडे मंदारावर शिव विष्णूंकडे वळले. ते म्हणाले, “तुमच्या आधी मी ज्यांना पाठवले, त्यांच्यासारखे करू नका.” विष्णूंनी उत्तर दिले, “काशीत शिरायला शुभ मुहूर्त शोधण्याची गरज नाही. काशी जिंकली जाते, तो क्षणच शुभ मुहूर्त.”
शिव घरी कसे परतले
गुरू पुण्यकीर्ती
विष्णू आपल्या पत्नी लक्ष्मी आणि आपले वाहन गरुड यांना घेऊन निघाले. काशीत त्यांनी दगडात आपली एक मूर्ती घडवली, आदिकेशव, आणि स्वतःला तिच्यातच ठेवले. कारण, स्कंद समजावतात, काशीला पोचलेल्या शहाण्या माणसाने ती सोडू नये. आपल्या एका लहानशा अंशाने मात्र ते बाहेर पडले, आणि नगरीच्या थोडे उत्तरेला एका जागी गेले. तिथे विष्णूंनी एका बौद्ध गुरूंचे रूप घेतले. ते इतके सुंदर होते, की तिन्ही लोक भुलून जावेत. त्यांनी आपले नाव पुण्यकीर्ती ठेवले. लक्ष्मी एक भिक्षुणी झाल्या. त्या इतक्या मनोहर होत्या, की त्यांच्यापुढे जग चित्रासारखे स्तब्ध उभे राही. गरुड त्यांचे शिष्य झाले. काशीखंड सांगतो, पुण्यकीर्ती बोलू लागले, की हरणे त्यांचे शब्द प्यायला येत, आणि झाडे पूजा केल्यासारखी आपली फुले ढाळत. ते शिकवत, “या जगाला कोणी कर्ता नाही. ते आपोआप होते, आणि आपोआप नाहीसे होते. ब्रह्मदेवांपासून डासापर्यंत प्रत्येक देहाला तीच भूक, तीच झोप, आणि मरणाचे तेच भय. म्हणून कोणाला दुखवू नका. स्वर्ग आणि नरक इथेच आहेत, दुसरीकडे कुठे नाहीत: सुख हाच स्वर्ग, आणि दुःख हाच नरक.”
शिव घरी कसे परतले
नगरी पालटली
नगरीतले लोक त्यांचे बोलणे ऐकायला जाऊ लागले. स्त्रिया भिक्षुणींकडे ओढल्या गेल्या. त्या स्त्रियांना सांगत, “देह निरोगी आहे तोवर, म्हातारपण यायच्या आधी, मौज करून घ्या. जात ही खोटी कल्पना आहे. एकाच देहातून चार मुलगे जन्मले, तर ते चार जातींचे कसे असतील?” स्त्रियांनी पतिव्रत्य सोडले, आणि पुरुष परस्त्रियांवर वशीकरणाचे प्रयोग करू लागले. राण्या, राजपुत्र आणि नगरजन, सगळेच भुलले. असे लोक आपल्या धर्मापासून, जगण्याच्या योग्य मार्गापासून, दूर गेले; आणि अधर्म फोफावला. पाप शिरले, तसे नगरीचे बळ तिला सोडून गेले. हळूहळू राजांचे स्वतःचे तेजही मंदावले. आणि दुरूनच गणेशांनी त्यांना राज्य करण्याचा कंटाळा आणला. दिवोदास दिवस मोजू लागले. “मला उपदेश करणारे ते ब्राह्मण कधी येतील?”
शिव घरी कसे परतले
वेशीवरचे ब्राह्मण
अठराव्या दिवशी माध्यान्ही एक ब्राह्मण वेशीवर आले. त्यांच्यासोबत दोन-तीन शिष्य होते, ते “जय हो! चिरंजीव व्हा!” असे म्हणत होते. ते पुन्हा पुण्यकीर्तीच होते: स्वतः विष्णू, आता ब्राह्मणाच्या वेषात. ते जणू देह धारण केलेला अग्नीच दिसत होते. “हेच ते गुरू असणार,” असे राजांना वाटले. त्यांनी त्यांना पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला, राजवाड्यात नेले, त्यांचा सत्कार केला, आणि त्यांना भोजन दिले. मग त्यांनी आपले मन मोकळे केले. “राज्याचे ओझे वाहून मी थकलो आहे. मी अपार सुख भोगले. माझ्या स्वतःच्या बळावर मी प्रजेसाठी पाऊस झालो, अग्नी झालो आणि वारा झालो. माझ्या हातून एकच चूक झाली: तपाच्या गर्वाने मी सगळ्या देवांना गवताच्या काडीसारखे लेखले. पण माझे आयुष्य युगाच्या अंतापर्यंत टिकले, तरी पुढे काय? प्रत्येक सुख आता चर्वितचर्वणासारखे वाटते. मला असे काही शिकवा, की मला पुन्हा कधी जन्म घ्यावा लागू नये.” स्कंद अगस्तींना सांगतात, हे शब्द राजे गणेशांच्या मायेच्या प्रभावाखाली बोलले.
शिव घरी कसे परतले
एकच दोष
विष्णू म्हणाले, “शहाण्या राजा, फार छान बोललात. मी तुम्हाला जे शिकवणार होतो, ते तुम्ही स्वतःच सांगितले. तुम्ही देवांच्या विरोधात उभे राहिलात, तेव्हाही त्यांचे कधी अहित केले नाही. तुमच्यात मला एकच दोष दिसतो: तुम्ही विश्वनाथांना काशीपासून दूर ठेवले. तो मोठा अपराध आहे. इथे शिवांचे एक लिंग स्थापन करा, म्हणजे तो अपराध धुऊन जाईल. समुद्रातली रत्ने मोजता येतील, पण लिंगस्थापनेचे पुण्य मोजता येत नाही.” मग क्षणभर ते स्तब्ध बसून विचार करत राहिले, आणि त्यांनी राजांना हाताने स्पर्श केला. “मला आणखी काही दिसते आहे. तुम्ही लिंग स्थापन केलेत, की आजपासून सातव्या दिवशी एक दिव्य विमान येईल. ते तुम्हाला याच देहाने शिवलोकाला घेऊन जाईल. वाराणसीची सेवा केल्याचे हे फळ आहे.” त्यांना हवे ते सगळे राजांनी दिले, आणि पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला. ते म्हणाले, “तुम्ही मला भवसागरातून पार नेले.”
शिव घरी कसे परतले
राजाची लक्ष्मी
दिवोदासांनी सगळ्यांना एकत्र बोलावले: आपले मंत्री आणि अधिकारी, आपले पाचशे पुत्र, पुरोहित, आचारी आणि वैद्य, राण्या, वृद्ध, गोपाळ आणि मुले. हात जोडून त्यांनी त्या ब्राह्मणांचे शब्द सगळ्यांना सांगितले: आता त्यांचे सातच दिवस उरले होते. ते ऐकून सगळे थक्क झाले, आणि त्यांचे चेहरे उतरले. आपल्या पुत्रांत श्रेष्ठ असलेल्या समरंजयांना त्यांनी राज्याभिषेक केला. मग गंगेच्या पश्चिम काठावर त्यांनी शिवांचे मंदिर बांधले. युद्धात शत्रूंना चिरडून जेवढी संपत्ती त्यांनी मिळवली होती, ती सगळी त्यांनी त्यात खर्च केली. राजाची सारी लक्ष्मी त्यात लागली, म्हणून त्या जागेला भूपालश्री, म्हणजे राजाची लक्ष्मी, असे नाव पडले. त्या मंदिरात त्यांनी दिवोदासेश्वर हे लिंग स्थापन केले, आणि आपण कृतकृत्य झालो, असे त्यांना वाटले.
शिव घरी कसे परतले
दिव्य विमान
एके दिवशी ते त्या लिंगाची पूजा करून स्तुती गात होते. तेवढ्यात आकाशातून एक दिव्य विमान वेगाने खाली उतरले. त्याच्याभोवती शिवगणांची दाटी होती. त्यांच्या हातांत त्रिशूळ होते, डोक्यावर जटा होत्या, प्रत्येकाच्या कपाळावर डोळा होता, आणि त्यांचे देह स्फटिकासारखे निर्मळ होते. शंभर कन्या चवऱ्या ढाळत होत्या. शिवगणांनी राजांना दिव्य माळा आणि उंची रेशमी वस्त्रे घातली. त्यांनी त्यांच्या कपाळावर तिसरा डोळा दिला, आणि त्यांचा कंठ काळा केला. त्यांचे सारे अंग गोरे केले, केसांच्या जटा केल्या, त्यांना चार हात दिले, साप त्यांचे अलंकार केले, आणि त्यांच्या मस्तकावर चंद्रकोर ठेवली. आणि असे ते त्यांना स्वर्गात घेऊन गेले. काशीखंड सांगतो, जिथे दिवोदासांची ही कथा सांगितली जाते, तिथे दुष्काळ पडत नाही, आणि अकाली मरणाचे भय राहत नाही.
शिव घरी कसे परतले
शिव घरी परतले
असे दिवोदास गेले, आणि देवांचे शिल्पकार विश्वकर्मा यांनी नगरी नव्याने उभारली. मग शिव घरी परतले. त्यांचे गण नंदी आणि भृंगी त्यांच्यापुढे चालले, आणि देव आणि ऋषी त्यांची स्तुती गात होते. कोणी न वाजवताच आकाशात नगारे वाजू लागले. स्वर्गातल्या स्त्रियांनी मुठी भरभरून त्यांच्यावर लाह्यांचा वर्षाव केला, आणि नागकन्यांनी त्यांना ओवाळले. असे शिव पवित्र वाराणसीत शिरले. सगळ्या देवांच्या देखत ते आपल्या वृषभावरून उतरले, आणि त्यांनी गणेशांना आलिंगन दिले. ते म्हणाले, “मलासुद्धा जी गाठणे कठीण, ती वाराणसी मला मिळाली, ती या बाळाची कृपा. पित्यालाही जे कठीण, ते पुत्र सहज करू शकतो. आता खरेच मला पुत्र आहे.” आणि त्यांनी त्यांना नाव दिले. शिव म्हणाले, शोधणे याला ‘ढुंढ’ म्हणतात; गणेश सगळ्या गोष्टी शोधून काढतात, म्हणून त्यांचे नाव ढुंढी. “ढुंढिराजा, तुला आधी प्रसन्न केल्याशिवाय काशीत कोणी शिरू तरी शकेल का?” शिव म्हणाले, काशीत राहणाऱ्याने आधी ढुंढिराजांना नमस्कार करावा, आणि मग शिवांना.
शिव घरी कसे परतले
इतर कथने
इतरांनी ही कथा वेगळ्या प्रकारे सांगितली. एम. ए. शेरिंग यांच्या कथनात गणेश एकटेच, एका थोर गुरूंच्या रूपाने आले. स्वप्नात जे सांगितले जाईल ते पाळण्याचे वचन त्यांनी राजांकडून घेतले. स्वप्नाने राजांना काशी सोडायला सांगितले, आणि राजांनी ती सोडली. प्राध्यापक विल्सन यांचे कथन वायुपुराण, ब्रह्मपुराण, हरिवंश आणि स्वतः काशीखंड यांच्यावरून आहे. त्यात शिवांनी निकुंभ नावाच्या एका गणाला पाठवले. त्याने राजांना बौद्ध शिकवणीकडे नेले, आणि त्यासाठी राजांना हाकलून दिले गेले. काही कथनांत विष्णू बौद्ध भिक्षूच्या रूपाने आले, आणि त्यांनी स्वतः राजांचे मत पालटले. काशीरहस्यातल्या कथनात शिवांचे सेनानी ढुंढिराज यांनी दिवोदासांच्या हातून एक अधार्मिक कृत्य घडवले, आणि त्यामुळे त्यांचे दैवी बळ गेले. दिवोदास बहुधा खरोखरचे बौद्ध राजे असावेत, असे शेरिंग यांना वाटले. एडविन ग्रीव्हज यांना त्याविषयी शंका होती. दुसऱ्या एका दंतकथेत दिवोदास ब्रह्मदेवांना यज्ञांसाठी लागणारे सारे देतात; बौद्ध राजाने तसे क्वचितच केले असते. शेरिंग यांच्या काळात काशीत दिवोदासांची पूजा होत असे. त्यांचे मंदिर, दिवोदासेश्वर, मीर घाटापासून थोड्या अंतरावर एका चौकात होते. त्याच्या दारासमोर एक उंच दीपस्तंभ होता, आणि ठरावीक दिवशी दिवोदासांच्या सन्मानार्थ त्याच्यावर तेलाच्या छोट्या पणत्या लावल्या जात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), उत्तरार्ध, अध्याय ५६ श्लोक १ ते ८६, अध्याय ५७ श्लोक १ ते ४६ आणि अध्याय ५८ श्लोक १ ते २२८; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ८२-८५ आणि ३८१ (प्राध्यापक विल्सन यांचे उद्धरण); जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), प्रस्तावना, पृष्ठ [८]; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठ १८४; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ४३-४४.