भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग १: मागणी
मांडीवर ठेवलेले पागोटे
जुलै १७८१ मध्ये वॉरन हेस्टिंग्ज कलकत्त्याहून निघाले, आणि गंगेतून वरच्या दिशेने चालले. ते बंगालमधले ईस्ट इंडिया कंपनीचे गव्हर्नर-जनरल होते. त्यांच्या मुलखाच्या सीमेला सगळ्यात जवळचे ठिकाण म्हणजे बक्सर. तिथे, रिवाजाप्रमाणे, काशीचा राजा चेतसिंह त्यांना भेटायला आला. तो नावांचा मोठा ताफा घेऊन आला. त्या नावांत दोन हजार निवडक, हत्यारबंद माणसे दाटीने भरलेली होती, असे हेस्टिंग्ज यांना नंतर कळले. हेस्टिंग्ज यांना हा शिष्टाचाराचा भंग वाटला; बरोबरीच्या दोघांमध्येसुद्धा तो भंगच ठरला असता. १७७३ मध्ये ते काशीत अयोध्येच्या नवाबाला भेटले होते. तेव्हा हेस्टिंग्ज लवाजम्याशिवाय येत आहेत, हे ऐकताच नवाबाने आपला मोठा लवाजमा परत पाठवला होता. दुसऱ्या दिवशी राजा हेस्टिंग्ज यांच्या स्वतःच्या नावेवर आला, आणि त्यांच्याशी एकांतात बोलायची परवानगी मागितली. हेस्टिंग्ज आपल्यावर नाराज आहेत, याचे आपल्याला वाईट वाटते, असे तो म्हणाला; आपला मुलूख आणि आपले सर्वस्व त्यांच्या सेवेला हजर आहे. आपल्याच नातलगांच्या कारस्थानांची आपल्याला भीती वाटते, असेही तो बोलला. मग त्याने आपले पागोटे हेस्टिंग्ज यांच्या मांडीवर ठेवले. भारतात ही कृती “अत्यंत नम्र शरणागती आणि निष्ठा” दाखवते. हेस्टिंग्ज यांनी उत्तर दिले, की त्यांचे काम राजाशी आहे, आणि फक्त राजाशीच. एकदा आधीच राजाच्या शपथांनी त्यांना फसवले होते; आता स्वस्त शब्दांनी ते आपल्या निश्चयापासून ढळणार नव्हते. राजाने कबूल केले, की आपली सगळ्याच बाबतींत चूक झाली; आणि मागचे सगळे विसरून जावे, अशी विनवणी केली. हेस्टिंग्ज पुढे काहीच बोलले नाहीत, आणि राजा निरोप घेऊन गेला.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग १: मागणी
राजा झालेला मुलगा
चेतसिंह कायदेशीर वारस नव्हता. तो राजा बलवंतसिंहाचा एका रजपूत स्त्रीपासून झालेला मुलगा. १७७० मध्ये बलवंतसिंह मरण पावला, तेव्हा त्याचे एकच औरस अपत्य होते: एक मुलगी. तिचा तान्हा मुलगा महीपनारायण हा वारस होता. पण चेतसिंह “पुरेसा मोठा आणि पुरेसा हुशार” होता, आणि त्याने गादी आपल्यासाठी मिळवली. जुन्या राजाचा विश्वासू कारभारी औसानसिंह याने त्याचा हक्क लावून धरला. चेतसिंहाने आपला अधिपती, अयोध्येचा नवाब, याच्याशी समेट केला. तो समेट झाला “मुख्यतः बावीस लाखांच्या लाचेने.” नव्या राजाचे स्वागत करायला नवाब काशीला आणि रामनगरला आला. आणि हेस्टिंग्ज स्वतः सांगतात, की ज्या सनदेने हा प्रांत चेतसिंहाचा झाला, ती सनद त्यांनीच त्याला मिळवून दिली. १७७५ मध्ये एका नव्या नवाबाने हा प्रांत कंपनीला देऊन टाकला. तो चेतसिंहाकडेच राहिला: ठरावीक वार्षिक खंडावर, आणि कंपनीच्या एका अधिकाऱ्याच्या, काशीतल्या रेसिडेंटच्या, नजरेखाली. तो चलाख होता; हेस्टिंग्ज यांच्या कौन्सिलमधल्या गटांना तो एकमेकांविरुद्ध खेळवत असे. पण प्रांतातल्या सर्वांत बलवान माणसांपैकी एक, औसानसिंह, याच्याशीच त्याचे भांडण झाले. हा प्रांत मोठा श्रीमंत होता. टी. बी. मेकॉले यांच्या मते हे शहर आशियातल्या अग्रगण्य शहरांपैकी एक होते. तिथे पाच लाख लोक राहतात, असे मानले जात होते; “उंच उंच गल्ल्यांचा तो चक्रव्यूह, देवळांनी, मिनारांनी, सज्जांनी आणि कोरीव झरोक्यांनी समृद्ध.”
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग १: मागणी
पैसा आणि घोडेस्वार
अडचणीची सुरुवात एका युद्धाने झाली. जुलै १७७८ मध्ये फ्रान्सशी युद्ध सुरू झाल्याची बातमी आली. तेव्हा राजाला पाच लाख रुपये जादा भरायला सांगितले गेले. हेस्टिंग्ज यांच्या हकिकतीत, त्याने ते “अत्यंत नाखुशीने” मान्य केले, आणि त्याहूनही नाखुशीने भरले. पुढच्या वर्षी त्याने पैसे भरले, ते शिपायांच्या दोन पलटणी त्याच्याच खर्चाने त्याच्याकडे ठेवल्यावरच. १७८० मध्ये त्याने आपल्या कारभाऱ्याला कलकत्त्याला पाठवले: हेस्टिंग्ज यांची माफी मागायला, आणि आज्ञापालनाची शपथ घ्यायला. हेस्टिंग्ज यांनी त्याला माफ केले, एका अटीवर: या वर्षीचे पाच लाख ताबडतोब आणि पूर्ण भरायचे. राजाने कबूल केले. सुमारे एक लाख आले; आणि तिथेच तो थांबला. शेवटचे अडीच लाख भरले गेले ते ऑक्टोबरमध्ये, आणि तेही पुन्हा फौजेला कूच करायचा हुकूम झाल्यावरच. माळव्यातली कंपनीची फौज या पैशाची वाट पाहत होती. तिचे अतोनात हाल झाले, आणि तिचे पुष्कळ लोक पळून गेले. राजाच्या शपथांनी आपल्याला फसवले ते हेच, असे हेस्टिंग्ज मानत. नोव्हेंबर १७८० मध्ये राजाकडे घोडदळ मागितले गेले: दोन हजार घोडेस्वार, मग पंधराशे, मग एक हजार. हेस्टिंग्ज यांच्या शब्दांत, “त्याने अडीचशे देऊ केले, पण एकही दिला नाही.” राजाचे म्हणणे वेगळे होते. त्याचे पाचशे घोडेस्वार आणि पाचशे हत्यारबंद पायदळ पाठवाल तिथे जायला तयार होते; पण त्याला कधी उत्तरच आले नाही. मेकॉले यांच्या हकिकतीत, राजाची ठरलेली खंडणी मात्र नेहमी “अगदी काटेकोरपणे वेळेवर” भरली जात असे.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग १: मागणी
माफीची भारी किंमत
राजा श्रीमंत आहे आणि कारस्थाने करतो आहे, असे हेस्टिंग्ज यांना वाटत होते. लोक म्हणत, त्याला वडिलांकडून प्रचंड खजिना मिळाला आहे. तो त्याने आपल्या मजबूत किल्ल्यांत ठेवला आहे, आणि दर वर्षी तो त्यात भर घालतो. त्याच्याकडे मोठे सैन्य आहे, आणि तो मराठ्यांशी पत्रव्यवहार करतो, असेही बोलले जात होते. एका अधिकाऱ्याने हेस्टिंग्ज यांना कळवले, की राजा गरिबीचे रडगाणे गातो, आणि गहाण ठेवायला आपले जडजवाहीर देऊ करतो. आणि तरी, त्या अधिकाऱ्याच्या “छोट्या मुलीसाठी” भेट म्हणून दोन हजार रुपये घ्या, अशी त्याने अधिकाऱ्याला गळ घातली. हेस्टिंग्ज यांनी मनाशी पक्के ठरवले. ते लिहितात, “त्याच्या अपराधातूनच कंपनीच्या अडचणींवर उपाय काढायचा, असा मी निश्चय केला होता. थोडक्यात, त्याला आपल्या माफीची भारी किंमत मोजायला लावायची, नाहीतर त्याच्या मागच्या कसुरीचा कठोर सूड घ्यायचा, असे मी ठरवले होते.” कलकत्त्याहून निघण्यापूर्वी त्यांनी आपल्या एका जवळच्या मित्राला गुप्तपणे सांगितले होते, की दंड चाळीस किंवा पन्नास लाखांचा असेल. राजाने नकार दिला, तर ते त्याचा मुलूख काढून घेतील; किंवा त्याचे किल्ले ताब्यात घेऊन त्यांतल्या खजिन्यातून पैसा वसूल करतील. हेस्टिंग्ज येत आहेत, हे ऐकून राजाने वीस लाख देऊ केले. हेस्टिंग्ज यांनी ते स्वीकारले नाही. हे वाक्य उद्धृत करून मेकॉले म्हणतात, की हेस्टिंग्ज यांनी राजाला “लुटायचा निश्चय केला होता.” हेस्टिंग्ज यांचे चरित्रकार ग्लेग यांच्या मते, राजाच्या नकारांना “जप्तीहून कमी नाही” अशीच शिक्षा योग्य होती. पण हेस्टिंग्ज “फार शहाणे, आणि तितकेच दयाळूही” होते; म्हणून ते तितक्या टोकाला गेले नाहीत.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग १: मागणी
रात्री आलेले उत्तर
हेस्टिंग्ज १४ ऑगस्टला काशीला पोचले, आणि शहराच्या पश्चिमेला माधोदासाच्या बागेतल्या घरात उतरले. राजा शिवाला घाटावरच्या आपल्या घरात राहत होता. ते घर म्हणजे नदीकाठचा एक मजबूत किल्ला, सुमारे दोन मैलांवर. हेस्टिंग्ज यांनी त्याला त्या दिवशी भेटायला येऊ दिले नाही. १५ तारखेला रेसिडेंट विल्यम मार्कहॅम आरोपांचा एक कागद घेऊन राजाकडे गेला; त्याचे उत्तर ताबडतोब मागितले होते. त्यात म्हटले होते, “पण तुम्ही मला फसवले.” फौजेचे हाल अगदी टोकाला पोचेपर्यंत रक्कम अडवून ठेवली होती, आणि “शेकडो लोक पळून गेले.” घोडदळाबद्दल: “आणि या घडीपर्यंत तुम्ही एकही घोडेस्वार दिलेला नाही.” आणि चोऱ्या, खून चालूच होते, “बनारस शहराच्या रस्त्यांतसुद्धा.” त्या दिवशी संध्याकाळी उशिरा राजाचे उत्तर आले. आपल्या कितीतरी पत्रांना हेस्टिंग्ज यांनी कधी उत्तरच दिले नाही, असे त्याने लिहिले. पाच लाख त्याने पूर्ण भरले होते; ते फौजेकडे पोचवणे हे त्याचे काम कधीच नव्हते. घोडदळ त्याने तयार ठेवले होते, आणि पुढे काहीच कळले नव्हते. आपल्या मुलखातल्या चोरांना तो सुळावर चढवत असे, किंवा दुसरी शिक्षा देत असे. “माझ्या शत्रूंनी माझा नाश करायच्या हेतूने आपल्याकडे खोट्या चुगल्या केल्या आहेत. … मी सर्व प्रकारे आपला गुलाम आहे.” हेस्टिंग्ज यांना ते उत्तर “आशयाने असमाधानकारक तर होतेच, पण भाषेनेही उद्धट” वाटले. त्या रात्री दहा वाजता त्यांनी मार्कहॅमला हुकूम दिला: उद्या पहाटे जा, आणि राजाला अटक कर.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग १: मागणी
मी आपला गुलाम
१६ ऑगस्टला पहाटे मार्कहॅम काही हुजऱ्यांना आणि लेफ्टनंट स्टॉकरला घेऊन शिवाला घाटावर गेला. त्याने राजाला सांगितले, की तुम्हाला अटक झाली आहे. तुम्हाला सोडवायचा कोणी प्रयत्न केला, तर त्यात तुमचाच नाश होईल, असा इशाराही त्याने दिला. राजाने शांतपणे शरणागती पत्करली. तो म्हणाला, आपला मुलूख, आपले किल्ले आणि आपला खजिना तो हेस्टिंग्ज यांच्या पायांशी ठेवील, “आणि गरज पडली तर प्राणही.” त्याने फक्त पोटापुरते मागितले. आणि “आपले तरुण वय आणि अननुभव” लक्षात घ्यावा, आणि आपल्या वडिलांचे नाव ध्यानात ठेवावे, अशी त्याने हेस्टिंग्ज यांना विनवणी केली. पंधरा मिनिटांनी ग्रेनेडिअर शिपायांच्या दोन तुकड्या आल्या. मार्कहॅमने राजाला त्यांच्या ताब्यात, तीन इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या हाताखाली, सोपवले. राजाच्या सगळ्या नोकरांची हत्यारे काढून घ्यावीत, आणि त्याने निवडलेले आठ-दहा सेवकच त्याच्याजवळ राहू द्यावेत, असा हुकूम त्याने दिला. राजाने लगेच हेस्टिंग्ज यांना पत्र लिहिले: “आपली जी काही मर्जी असेल, ती आपल्या हातांनी करावी. मी आपला गुलाम आहे. पहाऱ्याची काय गरज?” मग पुढे: “जो हात जोडून आपले प्राण आणि मालमत्ता अर्पण करायला तयार आहे, त्याला अशी वागणूक देण्याची काय आवश्यकता?” त्याची निराशा पाहून हेस्टिंग्ज यांनी त्याला एक ओळ पाठवली: “मन शांत ठेवा, आणि कसलीही भीती किंवा धास्ती मनात आणू नका.” राजाने परत लिहिले: “माझ्या रक्षणकर्त्या! आपण माझ्या मस्तकावर जिथे आपली छाया धराल, तिथे मी चिंतेपासून आणि भीतीपासून पूर्ण मुक्त आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वॉरन हेस्टिंग्ज, ‘अ नॅरेटिव्ह ऑफ द इन्सरेक्शन ॲट बनारिस’ (१७८२), पृष्ठे १-९, १३-२३ आणि परिशिष्ट पृष्ठ १६३, त्यात छापलेल्या एडवर्ड व्हीलर यांच्या निवेदनासह, आणि हेस्टिंग्ज, चेतसिंह व मार्कहॅम यांच्या पत्रांसह; जी. आर. ग्लेग, ‘मेमॉयर्स ऑफ वॉरन हेस्टिंग्ज’, खंड २ (१८४१), पृष्ठे ३९८-४१०; टी. बी. मेकॉले, ‘वॉरन हेस्टिंग्ज’ (१८४१), पृष्ठे ९७-१०५; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २०२-२०३; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १९७-१९९; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ६-७. बक्सरला राजा औसानसिंहाच्या भीतीविषयीही बोलला; तेव्हा औसानसिंह हेस्टिंग्ज यांच्या लवाजम्यात होता. नेव्हिल आणि ग्रीव्हज सनद १७७२ ची सांगतात, काशीत नवाब आणि हेस्टिंग्ज यांच्या भेटीतली; हेस्टिंग्ज ती सप्टेंबर १७७३ ची सांगतात. बक्सरबद्दल: हेस्टिंग्ज नावांत दोन हजार हत्यारबंद माणसे सांगतात, आणि त्यांच्या परिशिष्टातली एक यादी सुमारे १४० नावा, आणि काठावर जवळजवळ पाचशे घोडेस्वार व दोन हजार बंदूकधारी; ग्लेग सहाशे घोडेस्वार सांगतात; मेकॉले यांच्या मते राजा आपल्या अंगरक्षकांसह जवळजवळ साठ मैल आला. घोडदळाबद्दल: हेस्टिंग्ज म्हणतात, अडीचशे देऊ केले; राजा आणि ग्लेग म्हणतात, पाचशे घोडेस्वार आणि तितकेच बंदूकधारी (राजा त्यांना बरकंदाज म्हणतो). दंडाबद्दल: हेस्टिंग्ज यांनी ज्या मित्राला हे सांगितले, ते एडवर्ड व्हीलर चाळीस किंवा पन्नास लाख सांगतात, ग्लेग आणि नेव्हिल पन्नास लाख, आणि मेकॉले पाच लाख पौंड; राजाने देऊ केलेली रक्कम ग्लेग यांच्या मते वीस लाख, मेकॉले यांच्या मते दोन लाख पौंड. फक्त मेकॉलेच सांगतात, की १७८० मध्ये राजाने हेस्टिंग्ज यांना गुप्तपणे वीस हजार पौंडांची लाच देऊ केली; हेस्टिंग्ज यांनी ती घेतली, काही काळ लपवली, आणि मग कंपनीच्या खजिन्यात भरली; विलंबाबद्दल दहा हजार पौंडांचा दंडही तेच सांगतात. हेस्टिंग्ज यांच्या मुक्कामापासून शिवाल्याचे अंतर हेस्टिंग्ज यांच्या मते सुमारे दोन मैल, आणि शेरिंग यांच्या मते जवळजवळ तीन.