भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
धरणे धरून बसलेली नगरी
मैदानावर तीन लाख माणसे
काशीभोवतीच्या मैदानावर “तीन लाखांहून जास्त माणसे, असे म्हणतात,” “हाताची घडी घालून आणि माना खाली घालून” बसली होती. त्यांनी आपली घरे सोडली होती, दुकाने बंद केली होती. शेतीची कामे थांबली होती. कुणी चूल पेटवली नाही, कुणी अन्न शिजवले नाही; पुष्कळांनी तर खाणेसुद्धा सोडले होते. इंग्रज प्रवासी रेजिनाल्ड हेबर यांनी ही हकीकत लिहून ठेवली; तिच्याप्रमाणे सरकारला या बेताचा थोडासुद्धा पत्ता लागण्याआधीच हे सगळे घडले. ही माणसे एका कराविरुद्ध धरणे धरून बसली होती. १८१० मध्ये एका नव्या नियमाने घरांवर सरसकट कर आणला. काशी आधीपासूनच आपल्या पहारेकऱ्यांसाठी एक कर भरत होती. त्यालासुद्धा “सुरुवातीला कडवा विरोध झाला होता.” हेबर यांच्या शब्दांत, हा नवा कर “अविचाराने” लादला गेला होता. त्याची रक्कम मोठी होती, आणि तो नवा होता; दोन्ही कारणांनी तो लोकांना फार नकोसा झाला. लोकांचे उत्तर तयार होते. जमिनीवरचा कर सरकारचा, जसा तो मुघलांचा होता; बाजारात जाणाऱ्या मालावरची जकातही सरकारची. “पण आमची घरे आमची स्वतःची आहेत.” आणि जी सत्ता या वर्षी आमच्या घरांवर कर बसवते, ती “पुढच्या वर्षी आमच्या मुलाबाळांवर आणि आमच्यावरही तसाच बसवू शकेल.” मॅजिस्ट्रेटांनी लोकांची बाजू घेतली, आणि स्वतःही कडक निषेध कळवला. पण कलकत्त्यात त्याचा काहीच परिणाम झाला नाही.
धरणे धरून बसलेली नगरी
धरणे
मग “बनारस आणि आसपासच्या सगळ्या लोकांनी ठरवले, की गाऱ्हाणे दूर होईपर्यंत धरणे धरून बसायचे.” धरणे, किंवा “शोक,” म्हणजे जागचे न हलता, उपाशी आणि उघड्यावर बसून राहायचे, जोवर समोरचा माणूस मागणी मान्य करत नाही तोवर. हिंदू मानत, की धरण्यात जो मरेल, तो पिशाच होतो. मग हट्ट न सोडणाऱ्या त्या माणसाला तो छळत राहतो. दोन माणसांमध्ये धरणे काही दुर्मीळ नव्हते. कर्ज वसूल करायला, किंवा आपले कर्ज माफ करून घ्यायला माणूस कुणाच्या दारात धरणे धरून बसे. ते सर्रास चाले, आणि केवळ धरणेकरी मेला तर काय होईल या भीतीने नव्हे. पुष्कळांची अशी समजूत होती, की कुणी आपल्या दारात धरणे धरून बसला असताना आपण जेवू नये, कुठलाही व्यवहार करू नये. असेही म्हणत, की काही लोक तर आपल्यासाठी धरणे धरायला ब्राह्मणांना पैसे देऊन बसवत. धरणे दुसऱ्याकरवीही धरता येई. आणि ब्राह्मणाच्या धरण्याचा परिणाम “शूद्राच्या धरण्यापेक्षा साहजिकच जास्त भयंकर” असे. जुन्या हिंदू राजांच्या काळात लोकांच्या मोठ्या भागाने कधी जुलमाविरुद्ध असे धरणे धरले होते का, हे हेबर यांना माहीत नव्हते. पण काशीत ते “मोठ्या निर्धाराने, आणि थक्क करणाऱ्या एकजुटीने आणि एकमताने” झाले.
धरणे धरून बसलेली नगरी
हस्तपत्रक
त्याची सुरुवात काही प्रमुख ब्राह्मणांनी केली. त्यांनी लिहिलेली हस्तपत्रके काढली. ती कॉलेजजवळच्या काशीतल्या मोहल्ल्यांत, आणि आसपासच्या काही गावांत पाठवली. आपण काय करणार आहोत, ते का आणि ते करणे का भाग आहे, हे प्रत्येक पत्रकात थोडक्या शब्दांत सांगितले होते. “आपल्या देशावर आणि आपल्या धर्मावर प्रेम करणाऱ्या सर्वांनी” सामील व्हावे, अशी हाक त्यात होती. आणि ज्याच्या हाती ते पडेल, त्याने ते पुढच्या शेजाऱ्याकडे पाठवावे, अशी आज्ञा होती; न पाठवणाऱ्याला कितीतरी कडवट शाप दिले होते. ते पत्रक “देशभर उडत गेले.” ते निघाल्यानंतर तिसऱ्या दिवशी मैदान माणसांनी भरून गेले. काशीतले अधिकारी गोंधळून गेले. त्या लोकांपैकी पुष्कळ जण मरण्याची भीती होती, कुणी आपल्या हट्टाने, तर कुणी उघड्यावर बसल्याने जडणाऱ्या रोगांनी. वर्षाच्या अगदी मोक्याच्या वेळी शेते ओस पडली होती; मागोमाग दुष्काळ येऊ शकला असता. सगळा व्यापार थांबला होता, त्यामुळे महसुलाला धक्का बसणार हे नक्की होते. आणि निराशा, आणि एवढ्या प्रचंड संख्येच्या दर्शनाने येणारा जोश, यांतून धरण्यापेक्षा कितीतरी उग्र काहीतरी घडू शकले असते.
धरणे धरून बसलेली नगरी
तो त्यांचा प्रश्न
तरीही अधिकाऱ्यांना माघार घ्यायची परवानगी नव्हती. हेबर यांच्या मते “अशा मार्गाने लावून धरलेल्या अशा मागणीपुढे” झुकणे शहाणपणाचेही ठरले नसते, आणि अधिकारी “मोठ्या सावधगिरीने आणि शांत स्वभावाने” वागले. अधिकारी जमाव बळाने पांगवतील, आणि लोकांच्या भावना आणखी दुखावतील, अशी पुष्कळ लोकांची अपेक्षा दिसत होती; ब्राह्मणांची तर कदाचित तशी आशाही होती. अधिकाऱ्यांनी तसे काहीच केले नाही. त्यांनी काही म्होरक्यांची शांतपणे समजूत घातली: अशा मार्गाने लावून धरलेल्या निषेधापुढे सरकार झुकूच शकत नाही. पण विचारल्यावर त्यांनी स्पष्ट सांगितले, लोकांना धरणे धरायचे असेल, तर तो त्यांचा प्रश्न. जोवर ते फक्त स्वतःलाच त्रास करून घेतात, आणि इतरांशी शांततेने वागतात, तोवर सरकार त्यांच्यात ढवळाढवळ करणार नाही. तरीही त्यांनी दिनापूर आणि गाझीपूर इथून युरोपियन सैनिकांची एक मोठी तुकडी जवळच्या छावणीत आणून ठेवली. लोकांवर नजर ठेवत आहोत असे न दाखवता, किंवा तुमच्यावर हिंसेचा संशय आहे असे त्यांच्या मनात न भरवता, त्यांनी हे केले. ही हेबर यांची हकीकत. एच. आर. नेव्हिल जरा वेगळे, जास्त उग्र चित्र देतात: घरपट्टीमुळे “नव्याने दंगे” उसळले. पुन्हा एकदा सगळ्या शहरभर सैन्य ठेवावे लागले, आणि कर मागे घेईपर्यंत ते गडबड दडपत राहिले.
धरणे धरून बसलेली नगरी
घरांवर कर!
अखेर जमावाला कडकडून भूक लागू लागली. एक गडगडाटी सर येऊन गेली, आणि सगळे भिजले, गारठले, हैराण झाले. काही जणांनी बेत बदलायची सूचना केली: दहा हजार माणसांचे एक शिष्टमंडळ जावे, आणि गव्हर्नर-जनरल यांच्यापुढे प्रत्यक्ष आपली बाजू मांडावी. बसून बसून कंटाळलेल्या बहुमताने ती सूचना उत्साहाने उचलून धरली. पुढचा प्रश्न होता, या माणसांना वाटेत खायला कसे घालायचे? एका प्रमुख ब्राह्मणाने सुचवले, घरांवर कर बसवावा. “इथे अशी तार छेडली गेली, की सगळे वाद्यच बेसूर झाले.” “घरांवर कर! शेवटी घरांवर कर भरायचाच असेल, तर मग सरकारशी चांगले संबंध ठेवून आपल्या द्राक्षवेलींखाली आणि अंजिराच्या झाडांखाली बसलो असतो, ते काय वाईट होते? ना उपाशी राहिलो असतो, ना संधिवाताने आखडलो असतो.” पुष्कळांनी ही सबब पकडून काढता पाय घेतला, आणि ते घरी जायला उठले. बाकीच्यांनी ठरवले, सगळ्यांनी गव्हर्नर-जनरल यांच्याकडे जायचे, प्रत्येकाने आपल्या खर्चाने. पण फूट पडायला सुरुवात झाली होती. तीन दिवसांनी जमवाजमव झाली, तेव्हा बहुतेक जण आलेच नाहीत. तरीही दहा ते वीस हजार माणसे, मिळेल ते अन्न घेऊन जमली, आणि निघाली.
धरणे धरून बसलेली नगरी
विरघळून गेले
मॅजिस्ट्रेटांनी तरीही त्यांना हात लावला नाही. अन्न लवकरच कमी पडेल, आणि प्रवास कंटाळवाणा होईल, असा त्यांचा हिशेब होता. घोडदळाच्या एका तुकडीसह ते फक्त दुरून मोर्चावर नजर ठेवून राहिले. भूक लागली की ही माणसे लुटालूट करतील, हे त्यांना ठाऊक होते. आणि काशीपासून बर्दवानकडे जाणारा डोंगराळ, जंगली रस्ता एवढ्या मोठ्या जमावाला पोसू शकणार नव्हता. काही दिवसांतच मोर्चा विरघळून इतका थोडा उरला, की उरलेल्यांना पुढे जायची लाज वाटली. हेबर यांच्या मते मॅजिस्ट्रेटांचे सगळे वर्तन “शहाणे आणि दयाळू” होते. मग सरकारने तो कर रद्द केला. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत गडबड इतकी गंभीर होती, की काही सवलती द्याव्या लागल्या, आणि १८११ मध्ये तो कायदा सोडून देण्यात आला. अशा रीतीने ती गडबड संपली. हेबर यांच्या शब्दांत, ती होती “एक अशी गडबड, जी कठोरपणे किंवा चुकीच्या रीतीने हाताळली गेली असती, तर तिने सगळा हिंदुस्थान पेटवला असता.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी’, खंड १ (१८२८), पृष्ठे ३२५-३२९; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १६६-१६७ आणि २०९. हेबर धरण्याचे वर्ष देत नाहीत; १८१० आणि १८११ ही वर्षे नेव्हिल यांची, आणि ते त्या कायद्याला १८१० चा पंधरावा नियम म्हणतात. नेव्हिल यांच्या सांगण्यात शहरात शांतता परत येण्याआधीच घरपट्टी आली. जुना कर शहराच्या पहारेकऱ्यांच्या पगारासाठी होता, आणि मोहल्ल्यांचे प्रमुख तो गोळा करत. ज्या मोहल्ल्यांनी पहारेकरी दिले नव्हते, त्यांच्यासाठी १८०३ मध्ये मॅजिस्ट्रेटने तो स्वतः ठरवला: दगडी घराला महिना तीन आणे, विटांच्या घराला दोन, आणि मातीच्या घराला सहा पै. नेव्हिल पुढे सांगतात, १८०९ मध्ये त्यातून महिना १,२६४ रुपये येत, आणि त्यातून ३८१ पहारेकऱ्यांचा पगार होई.