भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
एक लाख वानरे
काशीच्या दक्षिण टोकाला दुर्गेचे मंदिर आहे. १८६८ मध्ये त्याच्याभोवती मोठ्या वर्तुळात सगळीकडे वानरांचा सुळसुळाट असे. छपरांवर, रस्त्यांवर, बाजारांत; सगळ्या आकारांची, सगळ्या वयांची आणि सगळ्या स्वभावांची. एम. ए. शेरिंग यांना सांगितले गेले, इथे एक लाख वानरे आहेत. त्यांच्या मते ही मोठीच अतिशयोक्ती होती; पण इथे कित्येक हजार वानरे होती, याबद्दल कोणालाच शंका नव्हती. ती भिंतींवर बसून चोरीची संधी शोधत असत. १९०९ मध्ये येणारे लोक त्यांना खायला घालत नसत, तेव्हा ती “आसपास राहणाऱ्या लोकांचे जगणे काळजीचे करून टाकत.” तरीही लोक वानरांना पवित्र मानत; त्यामुळे काहीच करता येत नसे. शेरिंग यांच्या मते एखादे वानर मारले, तर “कदाचित दंगा होईल; आणि पुष्कळ मारली, तर सगळे शहर नक्कीच बंड करून उठेल.” म्हणून अधिकारी त्यांच्या वाटेला जात नसत, आणि भाविक पुण्याचे काम म्हणून त्यांना धान्य घालत. येणाऱ्यांना वानरांसाठी खाऊ विकत घ्यायचा आग्रह केला जाई. मग छपरांवरून आणि झाडांवरून ती झुंडीने खाली येत, आणि मूठभर धान्यासाठी आणि मिठाईसाठी झोंबाझोंबी करत. एडविन ग्रीव्हज यांच्या मते वानराला मान होता, कारण रावणाविरुद्ध रामांना साहाय्य करण्यासाठी एका देवाने आणि अनेक उपदेवांनी हेच रूप घेतले होते. पण या मंदिरात पूजा होते ती वानरदेव हनुमानांची नाही. ती होते दुर्गेची.
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
दुर्ग दैत्य
देवींना दुर्गा हे नाव कसे मिळाले, ते काशीखंड सांगतो. काशीखंड म्हणजे स्कंदपुराणातला काशीचा महिमा गाणारा संस्कृत भाग. फार पूर्वी दुर्ग नावाचा एक महाबलाढ्य दैत्य होता. घोर तप करून तो कोणत्याही पुरुषाला अजिंक्य झाला. आपल्या बाहुबळावर त्याने तिन्ही लोक जिंकले. तो स्वतःच इंद्र झाला, देवांचा राजा; आणि स्वतःच वायू, चंद्र आणि अग्नीही. त्याच्या भीतीने ब्राह्मणांनी वेदपठण थांबवले. त्याच्या सैनिकांनी यज्ञमंडप उद्ध्वस्त केले, आणि सज्जन स्त्रियांवर अत्याचार केले. नद्या आपले मार्ग सोडून वाहू लागल्या, अग्नी पेटेनासे झाले, आणि ताऱ्यांचे तेज लोपले. देवांच्या आणि ऋषींच्या पत्नींना त्याने बंदी केले, आणि देवांना रानावनात राहायला लावले. देव शिवांना शरण गेले. शिवांनी आपल्या पत्नीला, देवींना, त्या दैत्याचा नाश करायला प्रेरणा दिली. देवींनी देवांना अभय दिले, आणि युद्धाची तयारी केली. मग त्यांनी दुर्गाकडे एक दूती पाठवली: कालरात्री, तिन्ही लोकांतली सर्वांत सुंदर.
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
दूती
कालरात्री म्हणाल्या, “दैत्याधिपते, तिन्ही लोक इंद्राला परत दे, आणि रसातळात निघून जा. तुझ्यात अभिमानाचा लवलेश असेल, तर युद्धाला ये. जगायची इच्छा असेल, तर इंद्राला शरण जा. याकडे दुर्लक्ष केलेस, तर तुझा मृत्यू ठरलेला.” दुर्ग रागाने भडकला. “पकडा हिला! पकडा!” तो ओरडला. “ही त्रैलोक्यमोहिनी माझ्या भाग्याने आपणहून माझ्याकडे आली आहे. हिला माझ्या अंतःपुरात न्या.” त्या म्हणाल्या, “दैत्यराजा, हे तुला शोभत नाही. क्षुद्र माणूससुद्धा दूताला त्रास देत नाही. आधी माझ्या स्वामिनीला युद्धात जिंक.” कामाने आणि क्रोधाने वेडावलेल्या दुर्गाने आपल्या पहारेकऱ्यांना कालरात्रींना धरून न्यायला सांगितले. पहारेकरी त्यांना बळाने धरायला पुढे सरसावले, तेव्हा कालरात्रींनी “हुं” अशा हुंकारातून निघालेल्या अग्नीने त्यांची राख करून टाकली. मग त्याने आपले पर्वतासारखे प्रचंड दैत्य सेनापती पाश देऊन पाठवले: तिला बांधून आणा, केस विस्कटलेले आणि वस्त्रे अस्ताव्यस्त झालेली. कालरात्रींच्या श्वासाच्या वाऱ्याने ते दिशांच्या टोकापर्यंत उडून गेले. कालरात्री आकाशमार्गाने निघून गेल्या; दुर्ग आपले सैन्य घेऊन त्यांच्यामागे निघाला. त्याच्याकडे शंभर कोटी रथ होते, त्याहून कितीतरी जास्त हत्ती आणि घोडे, आणि अगणित पायदळ. याच ग्रंथाच्या शेरिंग यांनी इंग्रजीत सांगितलेल्या कथेत दूती सैन्य पाहून घाबरतात, पळ काढतात, आणि “फुग्याच्या रूपात” स्वर्गाकडे वर जातात.
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
हत्ती, रेडा, हजार हात
कालरात्री विंध्य पर्वतावर महादेवींकडे आल्या. देवी सहस्रभुजा होत्या, तेजाने झळाळत होत्या. देवींना पाहताच दुर्ग कामाने विद्ध झाला. जो सेनापती तिला माझ्याकडे आणेल, त्याला इंद्राचे सिंहासन देईन, असे त्याने वचन दिले. रणवाद्ये वाजू लागली, आणि पृथ्वी हादरली. देवींनी आपल्या देहातून शेकडो, हजारो शक्ती निर्माण केल्या. त्या शक्तींनी त्याच्या सैन्याला चहूबाजूंनी कोंडले. देवींनी बाणांनी त्याचा भाला आणि त्याचे चक्र मोडले; त्याची गदा त्यांच्या बाहूवर आपटून हजार तुकडे झाली. डाव्या पायाच्या लाथेने त्यांनी त्याला जमिनीवर पाडले. तो लगेच उठला. त्याने पर्वताचे एक शिखर फेकले; देवींनी त्याचे असंख्य तुकडे केले. तो एक प्रचंड हत्ती झाला; देवींनी त्याला पाशाने बांधले, आणि त्याची सोंड कापली. तो रेडा झाला; त्याच्या श्वासाने मोठमोठे वृक्ष उन्मळून पडत; देवींनी त्याच्यावर त्रिशूळ चालवला. त्याने हजार हात धारण केले, देवींना धरले, आकाशात नेले आणि खाली फेकले; आणि त्यांच्यावर बाणांचा वर्षाव केला. त्या बाणांमध्ये देवी ढगांच्या पडद्यातल्या विजेसारख्या चमकत होत्या. त्यांनी ते बाण झटकून टाकले, आणि एकाच मोठ्या बाणाने त्याचे हृदय भेदले. तो जमिनीवर कोसळला, आणि त्याचे रक्त नदीसारखे वाहू लागले. शेरिंग यांच्या कथेत देवी त्याच्यावर आपल्या शस्त्राचा प्रहार करतात, तो मोठी किंकाळी फोडून पडतो, आणि देवी “दुर्गाचे मस्तक तोडतात.”
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
नाव
देवांच्या दुंदुभी वाजल्या. सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांना आपले तेज परत मिळाले. देवांनी देवींवर फुलांचा वर्षाव केला, आणि एका दीर्घ स्तोत्राने त्यांची स्तुती केली. त्या स्तोत्राचे नाव “वज्रपंजर.” त्यात त्यांनी देवींना विनवले: तुम्हाला नमन करणाऱ्यांच्या प्रत्येक अवयवाचे रक्षण करा. देवी प्रसन्न झाल्या. त्यांनी देवांना त्यांची राज्ये परत दिली, आणि त्या म्हणाल्या, “आजपासून माझे नाव दुर्गा म्हणून प्रसिद्ध होईल. कारण मी दुर्ग दैत्याला युद्धात पाडले. जे मला, दुर्गेला, शरण येतात, त्यांची कधीही दुर्गती होणार नाही.” काशीखंड सांगतो, काशीत त्यांची पूजा विशेषतः मंगळवारी करावी. दरवर्षी शारदीय नवरात्रात लोकांनी कुटुंबासह त्यांची यात्रा करावी. “दुर्गाकुंडात स्नान करून जो विधिपूर्वक दुर्गेची पूजा करतो, तो नऊ जन्मांचे पाप टाकून देतो.” आणि ग्रंथ सांगतो, आपल्या शक्तींसह दुर्गा काशीचे सर्व बाजूंनी रक्षण करतात.
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
राणीचे मंदिर
पूर्वी इथे एक लहानशी देवळी होती. ही जागा तेव्हा घनदाट जंगल होती, असे म्हणतात, आणि तिथे फार थोडे लोक येत. मग नवे मंदिर आणि तलाव बांधले गेले, आणि त्यांच्या वैभवाने जास्त लोक येऊ लागले. शेरिंग बांधणाऱ्याचे नाव देतात, “प्रसिद्ध मराठी, राणी भवानी”; ई. बी. हॅवेल म्हणतात, हे देऊळ अठराव्या शतकाच्या अखेरीस “एका बंगाली राणी”ने बांधले. दरवाजासमोर नौबतखाना होता. तिथे देवींच्या सन्मानार्थ दिवसातून तीन वेळा एक मोठा नगारा वाजवला जाई. त्याचा वरचा भाग चारही बाजूंनी उघडा होता; आवाज शक्य तितका कमी अडावा, म्हणून. आवारात वाटेच्या दोन्ही बाजूंना दगडाचे दोन सिंह दबा धरून बसले होते. त्यांची तोंडे मंदिराकडे होती; दुर्गेला बाहेर स्वारीवर निघायची इच्छा होईल, तेव्हा तयार. भिंतींभोवतीच्या छप्पर असलेल्या ओट्यावर शेरिंग यांनी रंग फासलेला एक साधू पाहिला. तो संस्कृत पोथीची काही पाने समोर ठेवून ध्यानात मग्न होता. त्याचा उजवा हात एका मोज्यात लपवलेला होता, आणि आत तो जपमाळ फिरवत होता. मंत्र पुटपुटताना तो न थांबता मणी मोजत होता. दिवसभर भाविक येत राहत. दर मंगळवारी देवींच्या सन्मानार्थ इथे मेळा भरे, म्हणजे जत्रा. श्रावणातल्या मंगळवारी तर मंदिराशेजारचा रस्ता आणि बागा प्रचंड गर्दीने भरून जात.
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
खुंटाला बांधलेले बकरे
नौबतखान्याशेजारी दगडाचे दोन खांब होते. त्यांतला एक सुमारे दहा फूट उंच होता, आणि त्याच्या माथ्यावर एक मोठा सिंह होता. हॅवेल यांनी मंदिरासमोर देवींचे वाहन, सिंह, एका उंच चौथऱ्यावर पाहिला. तो “व्हेनिसच्या प्रसिद्ध सेंट मार्क चौकातल्या स्तंभाची काहीशी आठवण करून देणारा” होता. दुसरा खांब फक्त सुमारे दोन फूट उंच होता. तीच बळीची वेदी. तिच्याशेजारी लाकडाचा एक खुंट होता; बळी द्यायचे जनावर त्याला बांधत. ते मारल्यावर त्याचे मस्तक वेदीवर ठेवून दुर्गेला अर्पण केले जाई. आजारपणात देवींची मदत मागणारे लोक त्यांना विपुल बळी देत. माणसाच्या प्राणाऐवजी त्या एखाद्या जनावराचा प्राण स्वीकारतील, अशी त्यांची श्रद्धा असे. बेकार माणसे करडू अर्पण करत; देवींच्या कृपेने लवकर काम मिळावे, म्हणून. सुरीच्या एकाच घावात बकऱ्यांचे शिर उडवले जाई. रक्त देवींना अर्पण होई; उरलेले शरीर बहुधा बळी देणारे घेऊन जात. हॅवेल यांच्या मते पुष्कळदा बळीचा हेतू एवढाच असे, की काही हिंदूंना जेवणासाठी मांस मिळावे. बळी दिलेल्या जनावराखेरीज दुसरे मांस त्यांना खाता येत नसे.
दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरे
पडलेली तलवार
होळीनंतरच्या पहिल्या मंगळवारी बुढवा मंगल येई; एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते शहराची कदाचित सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण जत्रा. सगळ्या प्रकारच्या होड्या भाड्याने घेतल्या जात. त्या प्रवाहाच्या उलट दुर्गाघाटापर्यंत जात, आणि लोक तिथून एक मैल चालत दुर्गेच्या मंदिरापर्यंत जाऊन परत येत. मग होड्या मणिकर्णिकेपर्यंत परत येत, आणि पुन्हा अस्सी घाटावर एकत्र जमत. शेवटी त्या नदी ओलांडून रामनगरला जात; तिथे जत्रा संपे. ती “धार्मिक मेळाव्यापेक्षा एखाद्या सार्वत्रिक उत्सवासारखी” असे. दुर्गाकुंडापासून जवळच अस्सीचा ओढा होता. पावसाळ्यात तो वाहे; वर्षातले बहुतेक दिवस त्याचे पात्र कोरडे असे. त्याचीही दुर्गेची एक कथा आहे. नेव्हिल यांच्या सांगण्याप्रमाणे शुंभ आणि निशुंभ या दोन दैत्यांनी दहा लाख वर्षे देवींना जुमानले नव्हते. त्यांच्यावर विजय मिळवल्यावर देवींनी दुर्गाकुंडावर विश्रांती घेतली, आणि आपली तलवार खाली टाकली. ग्रीव्हज हीच कथा सांगतात, पण कोणत्याही दैत्याचे नाव घेत नाहीत; ते फक्त “एका विजया”चा उल्लेख करतात. तलवार जिथे पडली, तिथे जमिनीत एक चर कापला गेला; तोच अस्सीचा ओढा. आणि देवींनी त्या ओढ्याला वर दिला: त्याला ओलांडून काशीत येणाऱ्या सगळ्यांची पापे तो धुऊन टाकील. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), उत्तरार्ध अध्याय ७१, आणि अध्याय ७२ श्लोक १ ते ८८; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १५७-१६४; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १६५-१६६; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ३३ आणि ८८-८९; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ६७-६८ आणि २४०. शेरिंग काशीखंडातली ही कथा थोडक्यात सांगतात; त्यांच्या कथेत दूतीला गौरी पाठवतात. मंदिर बांधणाऱ्याचे नाव शेरिंग आणि हॅवेल वेगवेगळे देतात.