भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
नगरीची नावे
अनेक नावांची नगरी
या नगरीला अनेक नावे आहेत, आणि प्रत्येक नावामागे एक कथा आहे. स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेल्या काशीखंडात अगस्ती ऋषी स्कंदांना ती नावे विचारतात. “प्रभो, त्या नगरीला ही नावे कशी मिळाली? वाराणसी, काशी, रुद्रावास; रम्य आनंदकानन; अविमुक्त; महाश्मशान. मला ते ऐकायची ओढ आहे. माझा संशय दूर करा.” स्कंद उत्तर देतात; एकदा स्वतः शिवांनी देवींना जसे सांगितले होते, तसेच. आनंदवन हे नाव सर्वांत आधीचे. ते क्षेत्र आनंदाचे कारण आहे, म्हणून शिवांनी त्याला आनंदवन, आनंदाचे वन, हे नाव दिले. काशीखंड म्हणतो, त्या वनात जिथे-तिथे उगवलेले प्रत्येक लिंग म्हणजे आनंदाच्या बीजाला फुटलेला अंकुर. अविमुक्त हे नाव त्यानंतरचे: प्रलयकाळीही शिवांनी आणि देवींनी ते क्षेत्र कधी सोडले नाही.
नगरीची नावे
जिथे तेज झळाळते
काशी हे नाव विष्णूंनी दिले. काशीखंडात विष्णू गिरिजावल्लभ शिवांना म्हणतात, “इथे तुमचे मोत्याचे कुंडल पडले. म्हणून हे सर्व तीर्थांत श्रेष्ठ तीर्थ, मुक्तीचे क्षेत्र होवो. ज्याचे वर्णन करता येत नाही, ते तेज इथे झळाळते, ‘काशते’. म्हणून याचे दुसरे नाव काशी असो.” नगरीवर लिहिणाऱ्या इंग्रज लेखकांनीही या नावाचा अर्थ तसाच लावला. त्यांनी काशी या प्राचीन नावाचा अर्थ “तेजस्वी” असा दिला. हे नाव सहसा ‘काश्’ म्हणजे “प्रकाशणे” या धातूपासून आले, असे मानतात. आणि त्याचा अर्थ “आत्म्याला उजळणारी” असा लावतात. एच. आर. नेव्हिल आणखी एक अंदाज देतात: काश नावाचा एक राजा. हरिवंशात काशीच्या राजांची जी यादी आहे, त्यात तो येतो; त्याच्या लोकांना ‘काशी’ म्हणत. एडविन ग्रीव्हज यांना हा राजा मुळीच मान्य नव्हता. काही लोकांनी “स्वप्नातला राजा काश” नगरीचा संस्थापक मानला होता; पण या कल्पनेला “कोणताही ऐतिहासिक आधार नाही”.
नगरीची नावे
महाश्मशान
दोन नावे काशीखंड मृतांवरून आणि मरणाऱ्यांवरून सांगतो. रुद्र हे शिवांचे एक नाव. पृथ्वीवर हजारो, असंख्य रुद्र आहेत; पण त्या सगळ्यांहूनही अधिक प्राणी काशीत रुद्ररूप आहेत. म्हणून अविमुक्ताला रुद्रावास म्हणतात: रुद्राचे निवासस्थान. महाश्मशान म्हणजे महान स्मशान. स्कंद सांगतात, ‘श्म’ म्हणजे शव, आणि ‘शान’ म्हणजे शयन, पडून राहणे. जगाचा प्रलय होतो, तेव्हा महाभूतेसुद्धा इथे शव होऊन पडतात. पृथ्वी पाण्यात लय पावते, पाणी समुद्राखालच्या वडवानलात, अग्नी वाऱ्यात, आणि वारा आकाशात. आणि इथे जगाचे स्वामी विश्वनाथ यांच्या अग्नीत माणसाच्या कर्मांची बीजे भाजून निघतात. म्हणूनही हे महाश्मशान. म्हणून ही नगरी निराधारांचा आधार आहे. काशीखंड म्हणतो, “आईवडिलांनी ज्यांना टाकले, आपल्याच नातलगांनी ज्यांना सोडले, ज्यांना कुठेच आधार नाही, त्यांना वाराणसीच आधार.” ‘येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः’ हा चरण तो पुन्हा पुन्हा म्हणतो. म्हातारपणाने खचलेल्यांविषयी, रोगाने जर्जर झालेल्यांविषयी, दारिद्र्याने पिचलेल्यांविषयीही तो हेच म्हणतो.
नगरीची नावे
बनार नावाचा राजा
बनारस या नावासाठी नगरीतल्या लोकांची स्वतःची एक कथा होती. फार पूर्वी बनार नावाचा एक राजा इथे राज्य करत होता, आणि त्याने आपले नाव नगरीला दिले. ग्रीव्हज यांचा त्याच्यावरही विश्वास नव्हता. ते लिहितात, नावाचे जुने रूप समजावण्यासाठी “बनार राजा कल्पनेतून जन्माला घातला गेला”. इतिहासाला ठाऊक असलेला एकमेव बनार राजा नगरीला हे नाव मिळून बराच काळ लोटल्यावर होऊन गेला. इंग्रजीत या नावाचे रूप ‘बेनारस’ असे येते; त्याचे योग्य रूप ‘बनारस’. त्याचा उच्चार साधारण इंग्रजीतल्या ‘बन’, ‘आर’, ‘अस’ या तीन शब्दांसारखा होतो. वाराणसी हे जुने नाव दोन ओढ्यांच्या नावांचा जोड आहे, असे पुष्कळदा मानले जाई. ते ओढे म्हणजे शहराच्या उत्तरेची वरुणा आणि दक्षिणेची अस्सी. डॉ. फिट्झएडवर्ड हॉल यांनी याला “आधुनिक कल्पकता” म्हटले. आणि ग्रीव्हज यांच्या मते अस्सीला “नदी म्हणूच नये”: ती “वर्षातला बहुतेक काळ जवळजवळ कोरडा ओहोळ” असते. पण काशीखंडात त्या दोन ओढ्यांची स्वतःची एक कथा आहे.
नगरीची नावे
दक्षिणेला तलवार
काशीखंड सांगते: या क्षेत्रातल्या सगळ्या जीवांकडे देवांनी पाहिले, आणि नगरीपुढे पहारा बसवला. त्यांनी अस्सी निर्माण केली: महान तलवारीच्या, ‘असि’च्या रूपातली नदी. ती पाप्यांच्या दुष्ट बुद्धीचे तुकडे करते, आणि आत घुसू पाहणाऱ्या दुष्टांना झटकून लावते. आणि त्यांनी तिथे वरुणाही ठेवली: क्षेत्रावरचे प्रत्येक विघ्न ‘वारण’ करायला, दूर ठेवायला, आणि दुराचारी लोकांना माघारी फिरवायला. दक्षिणेला अस्सी आणि उत्तरेला वरुणा ठेवल्यावर देव निश्चिंत झाले. क्षेत्रात ठेवलेल्या मोक्षाच्या ठेव्याचे रक्षण झाले होते. ग्रंथ म्हणतो, त्या दिवसापासून ही नगरी वाराणसी म्हणून प्रसिद्ध झाली; कारण काशी अस्सी आणि वरुणा या दोघींपर्यंत पोचते. आणि नगरी स्वतः बोलते. वाराणसी म्हणते, “अरे जीवा, अनेक मोठ्या तीर्थांत तू जन्मलास आणि मेलास. त्यांत स्नान करूनही तुला कधी शांती लाभली नाही. इथे मर. अमरत्व मिळव, आणि माझ्या बळाने स्वतः शिवच हो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय २६ श्लोक ३ ते ५, २७, ३४ ते ३५ आणि ६६ ते ६७, अध्याय ३० श्लोक १८ ते २१, ६९ ते ७२, १०० ते १०५ आणि १११ ते ११२, आणि अध्याय ३२ श्लोक ७४ ते ८३; जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), प्रस्तावना, पृष्ठ [७]; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १८३-१८४; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ३४-३५, आणि त्यातील फिट्झएडवर्ड हॉल यांची प्रस्तावना, पृष्ठे १७-१८ (रोमन अंकांत); आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे २-३.