भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
अल-बिरूनी: हिंदू विद्येचे आश्रयस्थान
मक्केसारखी काशी
मुसलमान विद्वान अल-बिरूनी यांनी भारतावर एक मोठा ग्रंथ लिहिला. त्यांना आढळले, की “हिंदूंची काही स्थाने त्यांच्या धर्मशास्त्रामुळे आणि धर्मामुळे पूज्य मानली जातात.” अशा स्थानांत ते पहिले नाव घेतात, ते काशीचे. संसार सोडलेले साधू फिरत फिरत तिथे येतात आणि कायमचे राहतात, “जसे काबाजवळ राहणारे मक्केत कायमचे राहतात.” आयुष्याच्या अखेरपर्यंत त्यांना तिथेच राहायचे असते, म्हणजे मृत्यूनंतर त्यांना अधिक चांगले फळ मिळेल. ही नगरी अपराध्यालाही आश्रय देते. हिंदू म्हणतात, खुनी माणसाला त्याच्या गुन्ह्याबद्दल जबाबदार धरले जाते आणि त्याच्या अपराधाप्रमाणे त्याला शिक्षा होते. पण तो काशी नगरीत शिरला, तर मात्र नाही. तिथे त्याला क्षमा मिळते.
अल-बिरूनी: हिंदू विद्येचे आश्रयस्थान
गळून पडलेले मस्तक
ही नगरी असे आश्रयस्थान का झाली? त्यांच्या वृत्तांतात, तिच्या पावित्र्याचे कारण सांगताना हिंदू एक कथा सांगतात. ती कथा अशी. ब्रह्मदेवांना चार मस्तके होती. एकदा त्यांचे आणि महादेवांचे भांडण झाले. मग लढाई जुंपली, आणि तिच्यात ब्रह्मदेवांचे एक मस्तक तुटून निघाले. त्या काळी अशी रीत होती: जिंकणारा मारलेल्या शत्रूचे मस्तक हातात धरी आणि ते खाली लोंबकळत ठेवी. मेलेल्याची नामुष्की व्हावी आणि आपले शौर्य दिसावे, म्हणून. तसे महादेवांनी ब्रह्मदेवांचे मस्तक हातात वागवले. ते जिथे जात, जे काही करत, ते मस्तक त्यांच्याबरोबर असे. गावामागून गावात शिरताना त्यांनी ते एकदाही हातावेगळे केले नाही. अखेर ते काशीला आले. “बनारसमध्ये प्रवेश केल्यावर ते मस्तक त्यांच्या हातातून गळून पडले आणि नाहीसे झाले.”
अल-बिरूनी: हिंदू विद्येचे आश्रयस्थान
शास्त्रांची विद्यापीठे
काशीत यात्रेकरू होते, तशी विद्याही होती. हिंदूंची सर्वांत प्रसिद्ध लिपी म्हणजे सिद्धमातृका. त्यांच्या ग्रंथात ती “वाराणसीतही वापरली जाते. हे नगर आणि काश्मीर ही हिंदू शास्त्रांची विद्यापीठे आहेत.” त्यांना ठाऊक असलेला ज्योतिषाचा एक ग्रंथ टीकाकार विजयनंदी यांनी “बनारस नगरीत” लिहिला होता. पण अल-बिरूनी स्वतः कधी तिथे गेले होते का? त्यांच्या ग्रंथाचे भाषांतरकार ई. सी. सखाऊ यांना तसे वाटत नाही. त्यांच्या मते, बनारस आणि काश्मीर ही भारतीय विद्येची केंद्रे “अल-बिरूनीसारख्या म्लेच्छाला दोन्ही अगम्य होती”, आणि भारताच्या ज्या भागांवर मुसलमानांची सत्ता होती, तिथे अल-बिरूनींना हवे ते पंडित भेटले असावेत, “कदाचित गझनीतही, युद्धकैद्यांमध्ये.” विद्या त्यांच्यापासून इतकी दूर का गेली होती, ते अल-बिरूनी स्वतःच सांगतात.
अल-बिरूनी: हिंदू विद्येचे आश्रयस्थान
“आमचा हात अजून पोचत नाही”
अल-बिरूनी सांगतात त्याप्रमाणे, त्याची सुरुवात सबुक्तगीनपासून झाली. त्याने गझनीत सत्ता हाती घेतली. त्याने “धर्मयुद्ध हेच आपले जीवनकार्य म्हणून निवडले” आणि स्वतःला अल-गाझी, “अल्लाच्या मार्गावर लढणारा”, म्हणवून घेतले. भारताची सरहद्द दुबळी करायला त्याने रस्ते बांधले. पुढे त्याच रस्त्यांवरून त्याचा मुलगा महमूद तीस वर्षांहून अधिक काळ भारतावर चालून येत राहिला. “परमेश्वर बाप-लेक दोघांवरही दया करो!” “महमूदाने त्या देशाची समृद्धी पार धुळीला मिळवली. तिथे त्याने असे अद्भुत पराक्रम केले, की हिंदू धुळीच्या कणांसारखे चहूकडे विखुरले आणि लोकांच्या तोंडी जुन्या कहाणीसारखे उरले.” त्यांच्या काळी जे हिंदू उरले होते, ते “सगळ्या मुसलमानांविषयी अगदी खोल रुजलेला द्वेष” बाळगत. “आणि याच कारणाने आम्ही जिंकलेल्या प्रदेशांपासून हिंदू शास्त्रे दूर निघून गेली आहेत. जिथे आमचा हात अजून पोचत नाही, अशा ठिकाणी ती पळून गेली आहेत: काश्मीर, बनारस आणि इतर ठिकाणी.” ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: अल-बिरूनी यांचा भारतावरचा ग्रंथ, ई. सी. सखाऊ यांच्या इंग्रजी भाषांतरात, ‘अल्बेरूनीज इंडिया’ (१८८८): खंड १, प्रकरण १ पृष्ठ २२, प्रकरण १४ पृष्ठ १५६, प्रकरण १६ पृष्ठ १७३, आणि भाषांतरकाराची प्रस्तावना, पृष्ठ ४५ (रोमन अंकांत); आणि खंड २, प्रकरण ६६, पृष्ठे १४६-१४७.