भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
वझीर अलीचा उठाव, १७९९
वाटेतला हत्ती
१४ जानेवारी १७९९ ची सकाळ. वझीर अली काशीतल्या आपल्या तटबंदीच्या बागेतून बाहेर पडला. तो अयोध्येचा एक पदच्युत नवाब होता. त्याच्याबरोबर दोनशे अनुयायी होते, पुरे हत्यारबंद. ई. बी. हॅवेल यांच्या हकिकतीत, त्यांच्यातल्या प्रत्येक मुसलमानाने मक्केच्या पवित्र विहिरीच्या पाण्यात बुडवलेले कफन अंगाभोवती गुंडाळले होते. ते निघाले होते “बनारसमधल्या प्रत्येक युरोपियनाची कत्तल करायला.” वाटेत त्यांना एक हत्ती सामोरा आला. त्यावर सॅम्युएल डेव्हिस आणि त्याची पत्नी बसली होती. डेव्हिस शहराचा न्यायाधीश आणि मॅजिस्ट्रेट होता. रोजची सकाळची रपेट आटोपून ती दोघे परतत होती. वझीर अलीच्या माणसांनी घाईघाईने आपसात खलबत केले. मग नेहमीचा सलाम करून ते पुढे निघून गेले. त्यांनी नेमके त्याच माणसाला सोडले, जो त्यांचे सगळे बेत धुळीला मिळवणार होता.
वझीर अलीचा उठाव, १७९९
गादी गेलेला नवाब
१७९७ मध्ये अयोध्येचा नवाब असफ-उद्-दौला मरण पावला. गादी वझीर अलीला मिळाली. तो सतरा वर्षांचा तरुण होता. जुन्या नवाबाने त्याला आपला मुलगा आणि वारस म्हणून मान्यता दिली होती, पण त्याच्या जन्माविषयी वाद होता. इंग्रजांनी आधी त्यालाच नवाब म्हणून जाहीर केले. काही महिन्यांनी त्यांनी त्याला पदच्युत केले, आणि दिवंगत नवाबाचा भाऊ सादत अलीखान याला गादीवर बसवले. एच. आर. नेव्हिल यांच्या हकिकतीत याचे कारण होते त्याचा “सिद्ध झालेला अनौरसपणा आणि त्याचे वर्तन”; हॅवेल म्हणतात, विरोधी गटाने इंग्रजांचे मन वळवले होते. वझीर अलीला काशीला पाठवले गेले; ही जागा अयोध्येच्या सीमेजवळच होती. त्याला वर्षाला दीड लाख रुपयांचे निवृत्तिवेतन ठरले. राहायला माधोदासाची बाग मिळाली. ही एक जुनी मुघल विलासबाग; सतरा वर्षांपूर्वी वॉरन हेस्टिंग्ज इथेच उतरले होते. तिथे वझीर अली हत्यारबंद माणसांचा मोठा जमाव बाळगून होता, आणि “गादीवरच्या राजपुत्राचा सगळा थाटमाट” ठेवून होता. आणि तिथेच आपली गादी परत मिळवायचा कट त्याने रचला. त्याने अफगाण राजा जमानशहा याला पत्र लिहिले. जमानशहाच्या फौजेने पंजाबवर स्वारी केली होती, आणि ती दिल्लीला धोका देत होती. टिपू सुलतानाशी युद्ध येऊ घातले होते. त्या युद्धासाठी उत्तरेतल्या इंग्रज फौजा तिकडे निघून जाईपर्यंत वझीर अली थांबणार होता. मग काशीतल्या प्रत्येक युरोपियनाला ठार करायचे, आणि शहरात मोर्चेबंदी करायची. सगळीकडे उठाव होईल, आणि जमानशहाच्या फौजेला वाट मोकळी होईल; तोपर्यंत वाट पाहायची. असा बेत होता.
वझीर अलीचा उठाव, १७९९
न्यायाधीशाचे इशारे
काशीत ब्रिटिश सरकारचा अधिकारी, म्हणजे रेसिडेंट, होता जी. एफ. चेरी. हॅवेल यांच्या मते तो मनमिळाऊ, शिकारीचा शौकीन आणि अनेक गुणांचा माणूस होता; पण त्याच्या ठायी “राजकीय दूरदृष्टीचा मोठा अभाव” होता. वझीर अलीला आपले बेत त्याच्यापासून लपवणे सोपे गेले. न्यायाधीश डेव्हिस मात्र फसला नाही. शहरातल्या लोकांशी त्याचा जवळचा संबंध होता, आणि वझीर अलीच्या हालचालींची पक्की खबर त्याला मिळत होती. नेव्हिल सांगतात, त्याच्या वारंवार इशाऱ्यांनी अखेर चेरीला पटले. हॅवेल सांगतात, चेरी ऐकायलाच तयार नव्हता, म्हणून डेव्हिसने थेट कलकत्त्याच्या कौन्सिलला लिहिले. काहीही असो, हुकूम आला: वझीर अलीला ताबडतोब कलकत्त्याला हलवायचे. याने त्याच्या साऱ्या आशा संपणार होत्या. त्याने विरोध केला; मग नमल्याचे दाखवले. त्याने चेरीला निरोप पाठवला: आपण १६ जानेवारीला निघायला तयार असू, आणि १४ तारखेला न्याहारीला येऊ. शहरातल्या आपल्या साथीदारांना त्याने तयार राहायचा निरोप धाडला. त्यांच्यात काशीच्या राजाचा एक नातलग जगतसिंह होता, आणि शिवनाथ होता. शिवनाथ बांक्यांच्या एका टोळीचा म्होरक्या होता. बांके म्हणजे परवाना असलेले लुटारू; लुटीची आशा असलेल्या कुठल्याही कामासाठी ते भाड्याने मिळत.
वझीर अलीचा उठाव, १७९९
चहाचा पहिला कप
रेसिडेंटच्या घराकडे जाताना वझीर अलीच्या माणसांना ग्रॅहॅम नावाचा एक तरुण अधिकारी भेटला. तो मॅजिस्ट्रेटकडे न्याहारीला चालला होता. त्यांनी त्याला पालखीतून ओढून काढले, आणि जागच्या जागी ठार केले. घरी चेरीला अजूनही कसलाच संशय आला नव्हता. नेहमीच्या स्नेहाने त्याने वझीर अलीचे स्वागत केले, आणि त्याला न्याहारीला आत नेले. तलवारी, ढाली आणि पिस्तुले घेतलेले वझीर अलीचे चार लोक त्याच्यामागोमाग मेजापर्यंत आले. चेरीने पाहुण्याच्या हाती चहाचा पहिला कप दिला. तोच वझीर अली त्याच्या तोंडावर रेसिडेंटविरुद्ध आणि सरकारविरुद्ध ओरडू लागला. शेवटी त्यांचे हुकूम पाळायला त्याने साफ नकार दिला. त्याचा एक माणूस चेरीच्या शेजारच्या खुर्चीवर सरकला, आणि त्याने चेरीचे हात जखडले. वझीर अली उठला, त्याने चेरीची कॉलर पकडली, आणि तलवारीचा वार केला. चेरीने हिसडा देऊन स्वतःला सोडवले, आणि व्हरांड्यातून बागेत धाव घेतली. पण तिथे बाहेरच्या माणसांनी त्याचे “तुकडे तुकडे केले.” मग त्याचा सेक्रेटरी इव्हान्स आणि घरात उतरलेला एक अधिकारी यांना मारले गेले. ही हॅवेल यांची हकीकत. नेव्हिल आणि एडविन ग्रीव्हज यांच्या सांगण्यात चेरीला मागून पकडले जाते, आणि ग्रॅहॅम घरीच मारला जातो. एम. ए. शेरिंग सांगतात, सगळे एकदमच, न्याहारीच्या वेळी मारले गेले.
वझीर अलीचा उठाव, १७९९
वळणाचा जिना
काहीतरी गडबड आहे, हे डेव्हिसच्या कानावर आले होते. पोलिसांच्या प्रमुखाने त्याला सावध केले होते, आणि त्याने चेरीकडे एक जासूदही पाठवला होता. मग त्याला वझीर अली आणि त्याची माणसे परत येताना दिसली. त्याच्या दारावरच्या पहारेकऱ्याला त्यांनी कापून काढले; तेव्हा उडालेले बार त्याने ऐकले. त्याने घाईघाईने पत्नीला, दोन मुलांना आणि त्यांच्या दायांना अरुंद, वळणाच्या जिन्याने सपाट गच्चीवर पाठवले. घरात आश्रयाची तेवढीच एक जागा होती. मग तो आपल्या बंदुका आणायला खाली धावला. पण उशीर झाला होता: माणसे दारापर्यंत आली होती. हाताशी एकच हत्यार होते: एका नोकराचा भाला. तो सहा फुटांहून लांब होता, चांदीचा मुलामा दिलेल्या लोखंडाचा, आणि त्याचे पाते तीन धारांचे, धारदार पोलादाचे. डेव्हिसने तो उचलला, आणि पुन्हा वर जाऊन जिन्याच्या तोंडाशी उभा राहिला. जिना अरुंद आणि उभा होता; एका वेळी एकच माणूस वर चढू शकत असे. जिन्याच्या वळणामुळे खालून कुणालाच वर गोळी झाडता येत नव्हती, आणि डेव्हिसला हल्लेखोरांना एकेक करून तोंड देता येत होते. जमाव घुटमळला. मग एक माणूस नंगी तलवार घेऊन दबकत वर चढू लागला; इतर त्याच्यामागे. भाल्याचा एक झटपट वार त्याच्या हातातून आरपार गेला, आणि तो मागे कोसळला. दुसरा आला. त्याने पहिला वार चुकवला, आणि भाल्याचे टोकच धरले. डेव्हिसने दांडा जिन्याच्या तोंडावर टेकवला, आपले सगळे वजन त्यावर टाकले, आणि टोक झटक्याने वर उचलले. तो माणूस मागे सरला; “त्याचे हात हाडापर्यंत कापले गेले होते.”
वझीर अलीचा उठाव, १७९९
जिन्यावरची पावले
जमावाने जिन्यावर पिस्तुलांच्या फैरी झाडल्या. मग त्यांनी सामानाची मोडतोड सुरू केली, घर आणि तबेले लुटले, आणि आडवा येईल त्या नोकराचा खून केला. गच्चीवरच्या त्या लहानशा मंडळींना फक्त काचा फुटण्याचे आणि आरडाओरड्याचे आवाज ऐकू येत होते. डेव्हिसला जिना सोडायची हिंमत होत नव्हती. एका दाईने कठड्यावरून डोकावून पाहिले, आणि तिच्या दंडातून गोळी गेली. एक तास गेला. मग आवाज थांबला. जिन्यावरून हलकी पावले वर येऊ लागली. पुढच्या हल्ल्यासाठी डेव्हिसने भाला घट्ट धरला. तो एक इमानी म्हातारा नोकर होता. त्याचा चेहरा भेदरलेला होता. त्याने वाचवलेली एक चहाची किटली आपल्यापुढे धरली होती: आपण मित्र म्हणून आलो आहोत, याची खूण. वझीर अली घरातून निघून गेला, असे तो म्हणाला. त्याच क्षणी पंधरा हत्यारबंद पोलीस येऊन पोचले. हॅवेल सांगतात, इंग्रज घोडदळ येत होते, आणि म्हणूनच टोळी निघून गेली होती. नेव्हिल यांच्या सांगण्यात, हल्लेखोर सुमारे तासाभराने माघारी गेले, आणि घोडदळ नंतर आले; नोकर आणि पोलीस आल्यानंतर.
वझीर अलीचा उठाव, १७९९
बरोबर वर्षाने
चेरीचा खून ही छावणीतल्या युरोपियनांवर हल्ल्याचा इशारा ठरला. काही जण दहा मैलांवरच्या बेटाबरला पळाले, आणि त्यांनी धोक्याची खबर दिली. जनरल आपली सगळी फौज घेऊन निघाला. वझीर अली आपल्या बागेकडे माघारी गेला. सैन्याने फाटक उडवून दिले, पण तो आपल्या बहुतेक घोडेस्वारांसह आधीच पळाला होता. हॅवेल यांच्या हकिकतीत, कटवाल्यांपैकी फक्त शिवनाथ आणि त्याच्या पाच माणसांनी आपली भूमिका “थोडाफार तरी पराक्रम गाजवून” बजावली. त्यांनी कित्येक पट मोठ्या फौजेला पाच तास रोखून धरले. मग हाती तलवार घेऊन ते बाहेर पडले, “मर्दासारखे आपल्या मरणाला सामोरे जायला.” नेव्हिल यांच्या हकिकतीत, शिवनाथ निकराचा प्रतिकार करून मारला गेला. शहर सहज शांत झाले. नेव्हिल यांच्या मते शहरातले असंतुष्ट लोक वारे कुठे वाहते, याचीच वाट पाहत होते. चितईपूरच्या भवानीशंकरावर खटला चालला, आणि त्याला मृत्युदंड दिला गेला. जगतसिंहाला त्याच्या घरी पकडले गेले, आणि देहान्ताची शिक्षा सुनावली गेली. ती बदलून काळ्या पाण्याची केली गेली, पण गंगेतून खाली नेत असताना त्याने आत्महत्या केली. हॅवेल यांच्या शब्दांत डेव्हिसने “बहुधा एक मोठे संकट टाळले.” पण त्याला मिळाले ते फक्त आभाराचे एक औपचारिक पत्र. वझीर अली नेपाळात पळाला. त्याने गोरखपूर लुटले, आणि जयपूरला आश्रय घेतला. जयपूरच्या राजाने त्याला हवाली केले. उठावाला बरोबर एक वर्ष झाले, त्याच दिवशी त्याला कैदी म्हणून काशीला आणले गेले, आणि मग कलकत्त्याला. फोर्ट विल्यममध्ये कित्येक वर्षे कोंडून ठेवल्यानंतर त्याला वेल्लोरच्या सरकारी तुरुंगात पाठवले गेले. तिथेच तो मरण पावला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे २१८-२२४; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २०४-२०७ आणि ३३३; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ७-९; आणि एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठ ३३८. हॅवेल निवृत्तिवेतन वर्षाला पंधरा हजार पौंड देतात. वझीर अलीला काशीसारख्या “कारस्थानांच्या माहेरघरात” ठेवल्याचा दोष ते गव्हर्नर-जनरल सर जॉन शोअर यांना देतात; त्याला हलवण्याचा हुकूम शोअर यांचे उत्तराधिकारी मार्क्विस वेलस्ली यांच्याकडून आला. नेव्हिल आणि ग्रीव्हज रेसिडेंटच्या घरी मारल्या गेलेल्यांत आर. ग्रॅहॅम, कॅप्टन कॉनवे आणि आर. इव्हान्स यांची नावे देतात; शेरिंग स्मशानभूमीतल्या त्यांच्या एका उंच स्मारकाविषयी सांगतात. ग्रीव्हज डेव्हिसला कलेक्टर म्हणतात, आणि त्याच्या घराला नदेसर कोठी; त्यांच्या सांगण्यात डेव्हिसने “एका मजबूत देशी भाल्याने” दोनशे हल्लेखोरांना “एकट्याने” थोपवले; नेव्हिल यांच्या सांगण्यात तो देशी लोखंडी भाला होता. नेव्हिल यांच्या सांगण्यात हल्लेखोर घुटमळण्याआधी डेव्हिसने पहिल्या दोघांना निकामी केले होते. छावणीतले काही युरोपियन मक्याच्या शेतात लपले; वझीर अलीच्या बागेकडे जाताना सैन्यावर रस्त्यांत गोळीबार झाला; युरोपियनांची जाळलेली घरे सिकरौलला होती; वझीर अली आधी आझमगडच्या दिशेने पळाला; शिवाल्याला राहणारे दिल्लीचे शहजादे राजाबरोबर आले; नेव्हिल सांगतात, राजाचे काही नातलग कटात होते. हॅवेल यांच्या सांगण्यात वझीर अलीच्या माणसांनी बागेत शेवटचा प्रतिकार केला, आणि तो सूर्यास्ताआधी मोडला गेला. पिंड्र्याचा किल्ला, जिथे इतर काही जण राहत, लढाईशिवाय घेतला गेला; नंतर तो बाबू शिवपरसनसिंह याच्या कुटुंबाकडून, उठावातल्या त्याच्या सहभागाबद्दल, काढून घेतला गेला, आणि राजा उदितनारायणसिंहाला दिला गेला. डेव्हिस १८१९ मध्ये इंग्लंडमध्ये मरण पावला; तेव्हा तो ईस्ट इंडिया कंपनीचा एक संचालक होता. नेव्हिल यांच्या सांगण्यात वझीर अलीने थोड्या बोलण्यानंतर चेरीवर तलवारीचा वार केला; ग्रीव्हज म्हणतात, त्याने चेरीला भोसकायचा प्रयत्न केला; आणि शेरिंग म्हणतात, त्याने “स्वतःच्या हाताने” चेरीला भोसकले.