भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
दारा शुकोह आणि पंडित
शहरात राहिलेले राजपुत्राचे नाव
काशीत दारानगर नावाचा एक मोहल्ला आहे. तो एका राजपुत्राचे नाव जपतो: शाहजहान बादशहाचा थोरला मुलगा, दारा शुकोह. दाराने आपल्या “दुर्दैवी आयुष्याची काही वर्षे” काशीतच घालवली. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते दारा मोठा विद्वान आणि उदार विचारांचा माणूस होता. १६५६ मध्ये तो काशीचा सुभेदार होता, आणि तिथे त्याने एक काम हाती घेतले: उपनिषदे, म्हणजे संस्कृत धर्मग्रंथ, फारसीत आणायची. हे काम त्याने एकट्याने केले नाही. एका हिशोबाने शहरातले दीडशे पंडित, काशीचे विद्वान ब्राह्मण, त्याच्याबरोबर या कामात होते. दुसरा एक वृत्तान्त एवढेच सांगतो, की भाषांतर “बनारसच्या पंडितांच्या मोठ्या ताफ्याने” केले.
दारा शुकोह आणि पंडित
रहस्यांचे रहस्य
‘उपनिषद’ या शब्दाचा अर्थ असा सांगितला गेला आहे: “जो शब्द उघड करायचा नाही, तो.” दाराने फारसी ग्रंथाला त्याच वळणाचे नाव दिले. त्याने त्याचे नाव ठेवले ‘रहस्यांचे रहस्य’. पंडित नेहमी त्याच्या जवळ असत. त्याच्याभोवती सतत काही पंडित असत, आणि त्यांना तो मोठमोठी वर्षासने देई. लोकांपुढे दारा मुसलमान होता; त्या धर्मात जन्मलेला, आणि त्याचे आचार पाळणारा. पण खासगीत, फ्रेंच प्रवासी फ्रांस्वा बर्निये यांच्या शब्दांत, तो “जेंटाइलांबरोबर जेंटाइल, आणि ख्रिश्चनांबरोबर ख्रिश्चन” होता; ‘जेंटाइल’ हा बर्निये यांचा हिंदूंसाठीचा शब्द. या पंडितांकडून दाराने देशाच्या धर्माशी मुळीच न जुळणारी मते घेतली, असे मानले जाई. त्या काळातल्या काशीच्या लेखकांत सरस्वती होते. ते शाहजहानचे राजकवी; संस्कृतात आणि लोकभाषेत, दोन्हींत लिहीत. त्यांचा मुख्य ग्रंथ “दारा शुकोह आणि इतरांच्या स्तुतीचा” होता.
दारा शुकोह आणि पंडित
अपवित्र काम
दाराऐवजी त्याचा भाऊ औरंगजेब गादीवर बसला; आणि औरंगजेबाची स्वतःची तवारीख, आलमगीरनामा, हे काम वेगळ्या शब्दांत सांगते. दारा सतत ब्राह्मण, जोगी आणि संन्यासी, म्हणजे फिरस्ते साधू, यांच्या संगतीत असे. त्यांचे ग्रंथ, वेद, तो ईश्वराची वाणी मानी. त्यांचे भाषांतर करायला त्याने देशाच्या सगळ्या भागांतून ब्राह्मण आणि संन्यासी गोळा केले. “या अपवित्र कामात तो आपला सगळा वेळ घालवी.” दारा गादीवर आला तर “धर्माचा पायाच धोक्यात येईल.” दाराचे एक पंडित पुढे बर्निये यांच्याच कथेत भेटतात. “सगळ्या हिंदुस्थानातल्या अत्यंत नामांकित पंडितांपैकी एक,” जे एके काळी दाराच्या घरच्या माणसांत होते, त्यांना बर्निये यांचा धनी दानिशमंदखान याने आपल्या चाकरीत घेतले. तीन वर्षे ते बर्निये यांचे सततचे सोबती होते.
दारा शुकोह आणि पंडित
पॅरिसमधला एक दुर्मीळ ग्रंथ
काशीच्या पंडितांनी घडवलेला तो फारसी ग्रंथ आपल्या राजपुत्रानंतरही टिकला. आंकेतिल-द्युपेरॉं यांनी तो लॅटिनमध्ये आणला, आणि १८०१ मध्ये पॅरिसला प्रसिद्ध केला. त्यांनी त्याला नाव दिले ‘उपनेखत’, म्हणजे ‘जपून ठेवायचे रहस्य’. त्यांच्या मुखपृष्ठावर पुढे लिहिले आहे, की हा ग्रंथ खुद्द भारतातही अतिशय दुर्मीळ होता. दोन वर्षांनी, जानेवारी १८०३ मध्ये, ‘एडिंबरा रिव्ह्यू’ने त्यावर लिहिले. त्या लेखाचे लेखक ग्रंथामागच्या राजपुत्राकडे मागे वळून पाहतात: दाराला जुन्या हिंदू शिकवणुकीची आस्था होती, आणि विद्वान ब्राह्मणांना तो सढळ हाताने बक्षिसे देई. त्यातून औरंगजेबाला “एक निमित्त” मिळाले: कट्टर मुसलमानांना “एक धर्मत्यागी गादीवर येण्याच्या धोक्याची” भीती घालायचे. मग आला “दुर्दैवी दाराचा मृत्यू.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १०७ आणि १९६; ‘फ्रांस्वा बर्नियेज ट्रॅव्हल्स’, अनुवाद ए. कॉन्स्टेबल (१९१४ ची आवृत्ती), पृष्ठ ६ आणि पृष्ठे ३२३-३२४, त्यातली दाराच्या भाषांतरावरची कॉन्स्टेबल यांची टीप, आणि त्यांनी उद्धृत केलेला ‘एडिंबरा रिव्ह्यू’ (जानेवारी १८०३) मधला उतारा; तो लेख अलेक्झांडर हॅमिल्टन यांनी लिहिला असावा, असे कॉन्स्टेबल यांना वाटते; आणि आलमगीरनामा, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ७ (१८७७) मध्ये, पृष्ठ १७९.