भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
पंचक्रोशी मार्ग
पवित्र नगरीतले पाप
काशीत केलेले पाप “इतके घोर असते, की बनारसमधल्या अगदी पवित्रतम जागीसुद्धा त्याचे प्रायश्चित्त होत नाही,” असे मानले जाई. या पेचातून सुटायचा एकच मार्ग होता: पंचक्रोशी मार्गाची प्रदक्षिणा. हा मार्ग नगरीला वेढा घालतो, आणि त्याच्या आतली सगळी भूमी काशीइतकीच पवित्र मानली जाते. त्याचे नाव पंच, म्हणजे पाच, आणि कोस यांवरून आले आहे. कोस म्हणजे सुमारे दोन मैलांचे माप. विश्वनाथाच्या मंदिरापासून पाच कोसांवरून हा मार्ग अर्धवर्तुळात फिरतो. कागदावर तो सुमारे पंचवीस मैल लांब असायला हवा. पण प्रत्यक्ष चालताना तो “पन्नासाला फारसा कमी नाही.” १८६८ मध्ये काशीत राहणाऱ्या प्रत्येक धर्मनिष्ठ हिंदूने हा मार्ग वर्षातून दोनदा चालावा, अशी अपेक्षा असे. कारण इतक्या पवित्र नगरीतसुद्धा काही ना काही अपवित्रता लागल्याशिवाय राहणे अशक्य मानले जाई, आणि ही यात्रा वर्षभराचा विटाळ धुऊन काढी. ही यात्रा विशेषतः अधिक महिन्यात करावी, असे सांगितले होते. हिंदू पंचांग बरोबर राहावे म्हणून हा महिना दर तिसऱ्या वर्षाच्या सुमारास त्यात घातला जातो. नगरीत केलेल्या प्रत्येक पापाचे प्रायश्चित्त या मार्गावर होऊ शकते, असे मानत, “कारण या मार्गाने यात्रेकरू पवित्रतम नगरीतल्या सगळ्या पवित्र गोष्टींना प्रदक्षिणा घालतात.” हा मार्ग फक्त काशीचे लोकच चालत असे नाही. साऱ्या भारतातून लोकांचे थवे येत, आणि एकत्र ही यात्रा करत.
पंचक्रोशी मार्ग
पायी, अनवाणी
नियम कडक होते. यात्रेकरू रोजच्या मजलेआधी स्नान करत, आणि ती संपल्यावर पुन्हा. “पुरुष, स्त्रिया आणि मुले, श्रीमंत आणि गरीब, राजे आणि शेतकरी,” सगळे पायी प्रवास करत; अनवाणी. फक्त आजारी आणि अशक्त लोकांनाच वाहनात बसायची मुभा होती. त्यांनी भांडायचे नाही, शिवीगाळ करायची नाही. कोणालाही अन्न किंवा पाणी द्यायचे नाही, अगदी मित्रालासुद्धा; आणि कोणाकडून घ्यायचेही नाही. पण ई. बी. हॅवेल म्हणतात तसे, “माणसाचा स्वभाव जगभर सारखाच असतो,” आणि श्रीमंत यात्रेकरू यातून वाटा काढत. यात्रा न करणारे त्यांचे नातेवाईक मुक्कामांवर त्यांना भेटत, आणि खाणेपिणे आणि सुखसोयी घेऊन येत. एडविन ग्रीव्हज यांचा एक हिंदू मित्र दर रविवारी सायकलवरून सगळा मार्ग फिरून यायचा; पावसाळा सोडून. ग्रीव्हज यांना वाटले, हे नियमांत बसते की नाही, हा प्रश्नच आहे. पण त्या रस्त्यावर, कोणत्याही ऋतूत, ते कष्टाचेच काम होते, आणि ते पुण्याचे कामही मानता येईल. ग्रीव्हज लिहीत होते त्याच्या थोडे आधी अधिक महिना वर्षातल्या सगळ्यांत कडक उन्हाळ्यात आला. तेव्हा “हजारो हजारो लोकांनी जवळजवळ पन्नास मैलांची ती थकवणारी, तापलेली पायपीट केली.” वसंतात मात्र, सावकाश चालणाऱ्यांसाठी, ही यात्रा “एखाद्या धार्मिक सहलीसारखी” असली पाहिजे, असे त्यांना वाटले.
पंचक्रोशी मार्ग
निघण्याची वेळ
ही यात्रा “सहज मारलेली फेरी” नव्हती. स्नान करून यात्रेकरू विश्वनाथाच्या मंदिरात पूजा करी, आणि हा मार्ग चालायचा आपला संकल्प विधिपूर्वक बोलून दाखवी. मग तो नदीवरच्या मणिकर्णिकेला उतरे, आणि दक्षिणेकडे वळे. हॅवेल यांना वाटले: “डिसेंबरच्या अखेरच्या एखाद्या सकाळच्या कुरकुरीत गारव्यात या जुन्या गावरस्त्याला एक वेगळीच मोहिनी असते.” मणिकर्णिकेपासून यात्रेकरूंचा जमाव, तरुण आणि म्हातारे, श्रीमंत आणि गरीब, घाटांवरून, म्हणजे नदीकाठच्या पायऱ्यांवरून, नगरीच्या दक्षिण टोकापर्यंत जाई. तिथे अस्सी नावाचा लहानसा ओढा गंगेला मिळतो. ओढ्यापलीकडे गहू आणि सातूच्या शेतांमधून नदीकाठाने एक वाट जाई. पुढे ती रुंद होई, आणि तिच्या दुतर्फा आंब्याची भव्य झाडे लागत. त्या प्रचंड बुंध्यांच्या मधून पिकांची हिरवीगार शेते दिसत. उसाची बेटे, पिवळ्या मोहरीचे आणि झेंडूचे पट्टे, आणि फुललेल्या जवसाचा फिकट जांभळा रंगही दिसे. झाडांमध्ये बसवलेल्या लहान लहान देवळ्यांपाशी यात्रेकरू पूजेसाठी थांबत. काही अंतर रस्त्यावर फुटक्या साच्यांचा खच पडलेला असे. तिथे पितळेचे काम करणाऱ्या कारागिरांची एक वस्ती होती. काशी ज्या भांड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे, ती ते घडवत.
पंचक्रोशी मार्ग
लिंगावर घड्याळ
पहिल्या दिवसाची मजल खंडवा गावात संपे, मणिकर्णिकेपासून सहा मैलांवर. गावाजवळ रस्त्याकडेला एखादे करडू पडलेले दिसे. दुष्ट आत्म्यांना शांत करायला खालच्या जातीतल्या गावकऱ्यांनी त्याचा बळी दिलेला असे. गाव एका प्रशस्त तलावाभोवती वसलेले आहे. त्याच्या पाण्यात एका सुंदर जुन्या मंदिराचे उंच लाल शिखर प्रतिबिंबित होते. हे कर्दमेश्वराचे मंदिर; ग्रीव्हज यांच्या मते सगळ्या मार्गावरचे सर्वांत सुंदर. पहिल्या मुसलमानी आक्रमणापेक्षा जुनी अशी काशीच्या हद्दीत थोडीच मंदिरे आहेत; हॅवेल त्यांत याची गणना करतात. “या मंदिराला आधुनिकतेचा स्पर्श फक्त एकच: गावाच्या मालकाने दिलेले एक इंग्रजी आठ दिवसांचे घड्याळ.” ते गाभाऱ्यात, शिवांच्या प्रतीकावर, लिंगावर, टांगलेले होते. शेरिंग यांच्या मते, त्या मंदिराखेरीज या मार्गावरचे कोणतेही मंदिर अडीचशे वर्षांपेक्षा जुने नाही. सुमारे सहाशे मंदिरांपैकी पाचशेहून जास्त इंग्रज आल्यानंतर बांधली गेली. युगानुयुगे असंख्य यात्रेकरूंनी चाललेला रस्ता शेतांपेक्षा खाली खचायला हवा होता. पण हा रस्ता शेतांच्या पातळीवरच होता. म्हणून हा रस्ता मुळीच प्राचीन नाही, असे शेरिंग मानत. मुसलमानी सत्ता उतरणीला लागली, तेव्हा राणी भवानी या हिंदू स्त्रीने त्याची दुरुस्ती केली. त्यापूर्वी तो फक्त एक अरुंद पायवाट होता, असे त्यांना वाटे. मुसलमानांच्या सुडाच्या धास्तीत थोडेसेच हिंदू कधीमधी ती चालत. इथे, खंडव्याला, यात्रेकरू रात्रीचा मुक्काम करी.
पंचक्रोशी मार्ग
पाच की सहा दिवस
मुक्कामांची संख्या आणि त्यांचे मैल लेखक वेगवेगळे मोजतात; पाच किंवा सहा. दुसऱ्या दिवसाची मजल एका लहान गावात संपते; ग्रीव्हज त्याला भीमचंडी म्हणतात. अलाहाबादचा मोठा मेळा नुकताच संपला होता, तेव्हा त्यांनी ते गाव पहिल्यांदा पाहिले. ते दृश्य त्यांच्या आठवणीत राहिले. ते लहानसे गाव साऱ्या भारतातून आलेल्या यात्रेकरूंनी गजबजले होते, सगळ्या तऱ्हांच्या पोशाखांत आणि सगळ्या रंगांत: “एखाद्या चित्रकाराला भुरळ पडावी असे चित्र.” तिसऱ्या दिवशी ते बरना नदीच्या काठावरच्या रामेश्वरला पोहोचत. तिथे मंदिरांचा एक समूह आहे, आणि स्नानाचा घाट. वाटेत एक सुंदर तलाव होता; त्याचा एक भाग स्त्रियांसाठी दगडाने आडोसा करून वेगळा केलेला होता. शेवटच्या मुक्कामावर, कपिलधारेला, यात्रेकरू आपल्या पितरांना अर्पण करत. मृत नातेवाइकांच्या श्राद्धासाठी ही जागा चांगली मानली जाई. हे श्राद्ध गेलेल्यांच्या आत्म्यांना शेवटच्या प्रवासात, यमलोकाच्या वाटेवर, साहाय्य करते, अशी श्रद्धा होती.
पंचक्रोशी मार्ग
शिवांसाठी जव
शेवटच्या दिवशी यात्रेकरू कपिलधारेपासून बरना संगमापर्यंत चाले; तिथे बरना गंगेला मिळते. मग तो नदीकाठाने मणिकर्णिकेला परत येई. सगळ्या वाटेत तो खास या कामासाठी केलेल्या पिशवीतून शिवांच्या सन्मानार्थ जवाचे दाणे उधळत जाई. काही दाणे तो जवविनायकासाठी राखून ठेवी; त्या गणेशाचे मंदिर मणिकर्णिकेच्या अगदी वर आहे. मणिकर्णिकेला तो नदीत स्नान करी, आणि पुरोहितांना दक्षिणा देई. मग तो साक्षीविनायकाच्या, म्हणजे साक्ष देणाऱ्या गणेशाच्या, मंदिरात जाई; यात्रा पूर्ण झाली, याची विनायकांनी साक्ष द्यावी म्हणून. तिथे “त्याने ही पुण्यकारक यात्रा पूर्ण केली,” याची नोंद “स्वर्गातल्या वह्यांमध्ये” होई. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), प्रकरण १४, पृष्ठे १७६-१८१; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), प्रकरण १०, पृष्ठे १८७-१९८; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण १०, पृष्ठे १३७-१४१; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ६६-६७. शेरिंग आणि हॅवेल सहा दिवस देतात, नेव्हिल पाच मुक्काम; आणि त्यांचे मैल वेगवेगळे आहेत. शेरिंग आणि हॅवेल दुसऱ्या मुक्कामाला धूपचंडी म्हणतात. नेव्हिल लिहितात, हा मार्ग प्राचीन नगरीची सीमा दाखवतो, असे म्हणतात; शेरिंग मांडतात, की तो प्राचीन नाही.