भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
ब्रह्मांड पिळणारे भैरव
“काशीत उभे असलेले हे भैरव कोण? त्यांचे रूप कोणते, कार्य कोणते, आणि त्यांची नावे कोणती?” स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेल्या काशीखंडात अगस्ती ऋषी स्कंदांना हा प्रश्न विचारतात. स्कंद त्यांना या नगरीच्या कथा सांगत असतात. स्कंद आधी देवाचे एक चित्र उभे करतात. हे देव सारे ब्रह्मांड पिकलेल्या आंब्यासारखे दोन्ही हातांत धरतात. ते पुन्हा पुन्हा पिळतात, आणि त्याचा रस एखाद्या वेड्यासारखा पितात. आणि बेभान होऊन तांडव नाचतात. स्कंद प्रार्थना करतात, असे हे महाभैरव तिन्ही लोकांचे संकटांपासून रक्षण करोत. मग भैरव कसे प्रकट झाले, ते स्कंद सांगतात. ते म्हणतात, शिवांचा महिमा विष्णूंनाही कळत नाही, आणि सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवांनाही नाही. शिवांची माया पार करायला कठीण आहे; ती सगळ्यांनाच भुलवते.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
सर्वश्रेष्ठ कोण?
एकदा मेरू पर्वताच्या शिखरावर महर्षींनी ब्रह्मदेवांना नमस्कार केला, आणि विचारले, “कधीही नाश न पावणारे ते एक तत्त्व कोणते?” शिवांच्या मायेने ब्रह्मदेवांची बुद्धी झाकली गेली, आणि त्यांनी स्वतःचेच नाव घेतले. “मीच जगाचा उगम आहे. मी स्वयंभू आहे, मीच एकमेव ईश्वर. माझी पूजा केल्याशिवाय कोणाला मुक्ती मिळत नाही. माझ्याहून मोठा कोणीही नाही.” तिथे यज्ञाच्या रूपात विष्णूही होते. ते हसले, पण रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले होते. “हे काय बोलता? लोकांचा कर्ता मी आहे. माझ्याशिवाय जग जगू शकत नाही. माझ्या प्रेरणेनेच तुम्ही सृष्टी रचता.” मग दोघांनी चारही वेदांना निवाडा करायला सांगितले. प्रत्येक वेदाने शिवांचेच नाव घेतले. पण ते दोघे नुसते हसले. “तो भुतांचा स्वामी सर्वश्रेष्ठ कसा? तो स्मशानात आपल्या पत्नीसह रमतो. तो नग्न असतो, धुळीने माखलेला, जटाधारी; त्याचे वाहन बैल, आणि अलंकार साप.” तेव्हा पवित्र ॐकाराने रूप घेतले, आणि तो त्यांच्याकडे पाहून हसला. “त्यांची पत्नी बाहेरून आलेली कोणी परकी नाही. ती त्यांचीच शक्ती, त्यांचाच आनंद आहे.” तरीही त्या दोघांचा मोह सुटला नाही.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
पाचवे मस्तक पेटले
मग त्या दोघांच्या मधोमध एक प्रचंड तेज प्रकट झाले. पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधली सारी पोकळी त्याने भरून टाकली. त्या तेजाच्या मध्यभागी एक महान पुरुष उभे होते. ते निळे-तांबडे होते, आणि त्यांच्या हातात त्रिशूळ होता. त्यांच्या कपाळावर डोळा होता; साप आणि चंद्र हे त्यांचे अलंकार होते. ते शिव होते. तेव्हा ब्रह्मदेवांना पाच मस्तके होती. त्यांतले पाचवे रागाने पेटून उठले. ब्रह्मदेवच त्या तेजातल्या पुरुषाला म्हणाले, “चंद्रशेखरा, मी तुला ओळखतो. फार पूर्वी तू माझ्या कपाळातून बाहेर आलास. तू रडलास, म्हणून मी तुझे नाव रुद्र ठेवले, म्हणजे रडणारा. पुत्रा, माझ्या आश्रयाला ये. मी तुझे रक्षण करीन.” हे गर्वाचे बोल ऐकून शिवांना राग आला. त्यांनी स्वतःतून भैरवाच्या रूपातला एक पुरुष निर्माण केला.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
कालभैरवांची नावे
“कालभैरवा, हे ब्रह्मदेव तुझ्या शासनाला पात्र आहेत,” शिव त्यांना म्हणाले. मग त्यांनी त्यांना नावे दिली, आणि प्रत्येक नावाचे कारण सांगितले. “संहार करणाऱ्या काळासारखा तू झळाळतोस, म्हणून तू कालराज, काळाचा राजा. काळसुद्धा तुला भिईल, म्हणून तू कालभैरव. आपल्या भक्तांची पापे तू क्षणात खाऊन टाकशील, म्हणून तुझे नाव पापभक्षण.” मग त्यांनी त्यांना एक नगरी दिली. “माझी मुक्तिपुरी काशी साऱ्या नगरींहून श्रेष्ठ आहे. तिचे स्वामित्व सदैव तुझे. तिथे जे पाप करतील, त्यांचा न्याय तूच करशील.” भैरवांनी ही दाने स्वीकारली. आणि त्याच क्षणी, डाव्या हाताच्या बोटाच्या नखाच्या टोकाने, त्यांनी ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक छाटले. काशीखंड सांगतो, अपमानाचे बोल त्याच मस्तकाने काढले होते; म्हणून शिक्षाही त्यालाच मिळाली. मत्स्यपुराण ही कथा वेगळी सांगते. तिथे शिव स्वतःच ते मस्तक छाटतात, आपल्या डाव्या पायाच्या बोटाच्या नखाने.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
लाल वस्त्रांतली स्त्री
भयभीत ब्रह्मदेवांनी शिवांचे स्तोत्र म्हटले, आणि शिवांनी त्यांना धीर दिला. मग त्यांनी भैरवांना एक व्रत दिले. काशीखंड सांगतो, भैरव म्हणजे दुसऱ्या रूपातले शिवच होते. शिव त्यांना म्हणाले, “ब्रह्मदेवांची कवटी हाती धर. ब्रह्महत्येचे पाप फेडायला कापालिकाचे व्रत घे, आणि भिक्षा मागत जगभर फिर.” मग शिवांनी ब्रह्महत्या नावाची एक कन्या निर्माण केली. ती लालभडक होती; तिची वस्त्रे लाल, आणि माळाही लाल. दाढांनी तिचे तोंड भयानक दिसे, तिची जीभ लळलळत होती, आणि ती भरपूर रक्त पीत होती. भैरवांनासुद्धा ती भयंकर वाटली. शिव तिला म्हणाले, “हे उग्रे, ते पवित्र वाराणसीला पोचेपर्यंत त्यांच्या मागे जा. वाराणसी सोडून तू कुठेही जाऊ शकतेस.” आणि ते अंतर्धान पावले. हाती कवटी घेऊन भैरव तिन्ही लोकांत फिरले. ब्रह्महत्या त्यांची पाठ सोडेना: ना ब्रह्मलोकात, ना विष्णूंच्या वैकुंठात, ना देवांचे राजे इंद्र यांच्या नगरीत. ते एका तीर्थाहून दुसऱ्या तीर्थाला गेले, पण कुठेच त्यांची सुटका झाली नाही.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
विष्णूंच्या दारी
आपल्या भूतगणांना बरोबर घेऊन भैरव विष्णूंच्या घरी आले. त्यांना पाहताच विष्णूंनी जमिनीवर दंडवत घातला, आणि भोवतीच्या देवांनी आणि ऋषींनीही लोटांगण घातले. विष्णू आपल्या पत्नी लक्ष्मी यांना म्हणाले, “पाहा, आपण धन्य झालो. आज आपल्याला जगत्पतींचे दर्शन होत आहे.” विष्णूंनी विचारले, “प्रभू, हे काय? तुम्ही भिक्षा का मागता?” भैरव म्हणाले, “ब्रह्मदेवांचे मस्तक नखाच्या टोकाने छाटले गेले. ते पाप फेडायला मी हे व्रत पाळतो.” विष्णू हसले. “हवे तसे खेळा, पण माझ्यापासून तुम्ही स्वतःला लपवू शकत नाही. युगाच्या अंती तुम्ही देवांना आणि सगळ्या लोकांना झाडून नेता; तेव्हा तुमचे ब्रह्महत्येचे पाप कुठे असते? आधी होऊन गेलेल्या ब्रह्मदेवांच्या हाडांची माळ तुमच्या गळ्यात झळाळते. तेव्हा ब्रह्महत्या तुमच्या मागे कुठे होती?” लक्ष्मींनी भिक्षापात्रात भिक्षा घातली. विष्णूंनी ब्रह्महत्येला विनवले, “त्यांना सोडून दे.” ती म्हणाली, “या निमित्ताने मी त्यांची सेवा करते, आणि स्वतःला पावन करते. त्यांच्या इतक्या जवळ मला पुन्हा कधी राहायला मिळेल?” आणि तिने त्यांची पाठ सोडली नाही.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
कवटी गळून पडली
असे भैरव लोकांलोकांतून फिरत राहिले, आणि वाराणसी नावाच्या नगरीला पोचले. ही नगरी मुक्तीची जननी. त्यांनी त्या पवित्र क्षेत्रात पाऊल टाकले मात्र, आणि ब्रह्महत्या “हा! हा!” असा आक्रोश करत पाताळात बुडाली. ते कुठेही फिरले, तरी ब्रह्मदेवांची कवटी त्यांच्या हातातून एकदाही सुटली नव्हती. ती त्या क्षणी गळून पडली. सगळ्यांनी ती पडताना पाहिली, आणि भैरव आनंदाने नाचू लागले. काशीखंड म्हणतो, “जे पाप त्यांना कुठेच सोडत नव्हते, ते काशीत एका क्षणात नाहीसे झाले. मग काशी दुर्लभ कशी नसेल?” मत्स्यपुराणातही काशीला पोचेपर्यंत कवटी शिवांना चिकटून राहते. शिव विष्णूंकडे भिक्षा मागतात. विष्णू आपले नख रुतवतात. देवांची हजार वर्षे रक्त वाहत राहते, तरी कवटी भरत नाही. शिव काशीत स्थिरावतात, तेव्हाच ती खाली पडते. तिचे हजार तुकडे होतात, आणि ती नाहीशी होते, “माणसाला स्वप्नात मिळालेल्या संपत्तीसारखी.”
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
काशीचे दोन रक्षक
काशीत कपालमोचन नावाचे एक पवित्र तीर्थ आहे. कपालमोचन म्हणजे कवटीची सुटका. त्या कुंडासमोर भैरव राहिले, आणि आपल्या भक्तांची पापे खात राहिले. काशीखंड सांगतो, मृत्यूचे देव यम यांचे दूतसुद्धा त्यांच्या भक्तांना घाबरतात. जो काशीत राहतो पण भैरवांची पूजा करत नाही, त्याची पापे शुक्लपक्षातल्या चंद्रासारखी वाढत जातात. शिवांनी नगरीवर आणखी एक रक्षक नेमला. मत्स्यपुराण एका यक्षाची कथा सांगते. त्याने काशीत इतके तप केले, की त्याचे शरीर पांढऱ्या, चकाकणाऱ्या हाडांचा सापळा झाले. पार्वती शिवांना म्हणाल्या, “देव म्हणतात तुम्ही कठोर आहात, आणि ते खरेच आहे. अशा भक्तालाही तुम्ही वर देत नाही.” मग शिवांनी त्याला आपल्यासारखे शरीर दिले, हाती गदा दिली, आणि त्याला क्षेत्राचा रक्षक केले. काशीखंडात शिव त्याला दंडपाणी हे नाव देतात, म्हणजे हाती दंड असलेला. ते म्हणतात, “दुष्टांना, काशीच्या शत्रूंना हाकलून दे, आणि माझ्या नगरीचे सदैव रक्षण कर.” दंडपाणी पापी लोकांना भ्रमात पाडतात, आणि नगरीबाहेर नेतात. आणि ग्रंथ सांगतो, शिवांचा भक्तसुद्धा दंडपाणींच्या कृपेशिवाय काशीत राहू शकत नाही.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
कोतवाल
एम. ए. शेरिंग यांनी १८६८ मध्ये लिहिले, तेव्हा लोकांच्या नजरेत काशीचे शिव, म्हणजे विश्वनाथ, हे या नगरीचे राजे होते. भैरव त्यांचे कोतवाल, म्हणजे नगरीचे पोलीसप्रमुख; त्यांच्या हस्ते विश्वनाथ राज्य करत. लोक भैरवांना भैरोनाथ म्हणत. पंचक्रोशी मार्गावरचे देव हे कोतवालांचे पहारेकरी. हा मार्ग म्हणजे नगरीची पवित्र सीमा; त्याचा घेर जवळजवळ पन्नास मैल. आत घुसू पाहणाऱ्या प्रत्येक शत्रूशी हे पहारेकरी लढत, आणि भैरवांना खबर देत. एक शत्रू मात्र हा पहारा फोडून आत आला, अशी कथा सांगितली जाई. एका बलाढ्य राक्षसाने पहारेकऱ्यांना हरवले, मार्ग ओलांडला, आणि तो नगरीकडे पुढे सरकला. आज जिथे पिशाचमोचन तलाव आहे, तिथे भैरवांनी त्याला गाठले, आणि त्याचे मस्तक छाटले. पिशाचमोचन म्हणजे पिशाचांपासून सुटका. त्या मस्तकातला प्राण गेला नव्हता, आणि जीभही. ते मस्तक राजांना विनवू लागले: ते जिथे पडले, तिथेच त्याला राहू द्यावे; आणि गयेला जाणाऱ्या प्रत्येक यात्रेकरूने आधी त्याचे दर्शन घ्यावे. राजांनी एका अटीवर ते मान्य केले: यापुढे दुसरा कोणताही दुष्ट आत्मा नगरीत कधीच शिरता कामा नये. राक्षसाचे ते मोठे, कुरूप मस्तक दगडात कोरलेले होते. ते घाटाच्या माथ्यावर बसलेले होते.
भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल
दगडी दंडुका
भैरवांचे मंदिर विश्वनाथांच्या मंदिराच्या उत्तरेला एक मैलाहून थोडे पुढे होते. त्याच्या दाराजवळच्या भिंतीवर शेरिंग यांनी भैरवांचे चित्र पाहिले. ते गडद निळे, जवळजवळ काळे रंगवलेले होते, आणि सोबत त्यांचे वाहन, कुत्रा, होता. मिठाईवाले साखरेचे छोटे कुत्रे बनवत, आणि भक्त ते भैरवांना वाहत. भैरवांच्या मंदिरात कुत्र्यांना आत येऊ दिले जाई; इतर कोणत्याही मंदिरात नाही. आत संपूर्ण तांब्याच्या एका गाभाऱ्यात देव उभे होते: मूर्ती दगडाची, पण चेहरा चांदीचा. त्यांना कडक दारू आवडते, म्हणून त्यांना दारूही वाहिली जाई. हे मंदिर पुण्याच्या बाजीरावांनी “चाळीसहून अधिक वर्षांपूर्वी” बांधले होते. कोतवालांच्या हाती दंडुका हवाच. भैरवांचाही एक दंडुका होता, आणि थोड्या अंतरावर त्याचे स्वतःचे वेगळे मंदिर होते. तो प्रचंड जाडीचा सोटा होता, “लाकडाचा नव्हे, तर त्याहूनही भयंकर, दगडाचा.” हा सुमारे चार फूट उंचीचा दगड होता. दर मंगळवारी आणि रविवारी पुष्कळ लोक त्याची पूजा करत. लोक त्याला दंडपान म्हणत. खरे तर दंडपाणी हे शिवांचे सेवक होते; आणि त्यांचा दंडच देव झाला होता. आणि त्या दगडाशेजारी एक पुजारी मोरपिसांची छडी घेऊन बसलेला असे. दंडपानाच्या नावाने तो प्रत्येक भक्ताला हलकेच छडी लावी, आणि अशा रीतीने त्याला त्याच्या पापांची शिक्षा देई. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय ३१ श्लोक १ ते १५७ आणि अध्याय ३२ श्लोक १५० ते १६४; मत्स्यपुराण, अवधच्या एका तालुकदारांनी केलेले इंग्रजी भाषांतर (१९१७), अध्याय १८० श्लोक ८० ते १०० आणि अध्याय १८३ श्लोक ८१ ते १०६; आणि एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ४७-४८, ६१-६५ आणि १२३-१२४.