भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
जोनाथन डंकनची काशी: पाठशाळा आणि करंडक
पेटी कुठे होती?
काशीजवळचे सारनाथ म्हणजे भग्नावशेषांचे एक मैदान. तिथे जुन्या बौद्ध इमारतींचे अवशेष आहेत, आणि त्यांच्यावर धमेख नावाचा एक प्रचंड मनोरा उभा आहे. १८३५ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम त्या मनोऱ्यात खोदकाम करत होते. तेव्हा ते लेफ्टनंट होते. भोवतालच्या लोकांना ते पुन्हा पुन्हा एकच प्रश्न विचारत होते. ती गोष्ट सगळ्यांनी ऐकली होती. फार पूर्वी इथे विटांसाठी खणणाऱ्या मजुरांना एक दगडी पेटी सापडली होती. तिच्यात हाडे, रत्ने आणि सोने होते. पण ती नेमकी कुठे सापडली, हे कुणालाच ठाऊक नव्हते, असे दिसले. शेवटी एक म्हातारा पुढे आला. त्याचे नाव संगकर. तो जवळच्या सिंहपूर गावचा, जातीने राजभर. लहानपणी आपण त्या मजुरांपैकीच एक होतो, असे तो म्हणाला. ते काशीचा राजा चेतसिंह याचा दिवाण जगतसिंह याच्यासाठी खणत होते. जगतसिंहाला शहरात एक नवा बाजार बांधायचा होता, आणि त्याला स्वतःचेच नाव द्यायचे होते: जगतगंज. त्यासाठी त्याला विटा हव्या होत्या. संगकरला तो शोध चांगला आठवत होता. साध्या दगडाची एक मोठी गोल पेटी होती. तिच्या आत हिरव्या संगमरवराचा, सुमारे पंधरा इंच उंच, एक दंडगोल करंडक होता. करंडकात मोती आणि माणके होती, सोन्या-चांदीची कर्णफुले होती, आणि माणसाच्या दंडाच्या हाडाचे तीन तुकडे होते. संगमरवरी करंडक “बडा साहेब” याच्याकडे नेला गेला. संगकर जोनाथन डंकनला याच नावाने म्हणत असे. दगडी पेटी मात्र होती तिथेच राहिली. कनिंगहॅम यांनी ओळखले, या माणसाच्या शब्दाची कसोटी घ्यायला ही आयती संधी आहे. ती जागा तो दाखवू शकेल का? संगकर म्हणाला, हो. तो जराही अडखळला नाही.
जोनाथन डंकनची काशी: पाठशाळा आणि करंडक
सूर्य मावळण्याआधी
दोघे त्या जागी गेले. तेव्हा तिथे एका खोलगट भागाच्या मधोमध एक बसका, ओबडधोबड उंचवटा होता. संगकरने सुमारे चार फूट रुंदीची एक लहानशी जागा आखली, आणि खणायला सुरुवात केली. सूर्य मावळण्याआधीच तो दगडी पेटीपर्यंत पोचला. ती बारा फूट खोल होती, आणि त्याच्या खड्ड्याच्या मध्यापासून दोन फुटांच्या आत. ती वाळूच्या दगडाची एक मोठी गोल शिळा होती. तिच्या मधोमध एक ओबडधोबड पोकळी खोदलेली होती, आणि वर झाकण म्हणून एक सपाट फरशी. कनिंगहॅम यांच्या दृष्टीने, म्हातारा खरे सांगतो याचा हा “सर्वांत परिपूर्ण आणि पटणारा पुरावा” होता. संगकर म्हणाला, ही पेटी एका लहान चौकोनी खड्ड्यात होती; तो खड्डा जेमतेम तिच्यापुरता होता. भोवती एक स्तूप होता: अवशेषांवर बांधलेला विटांचा भरीव घुमट. हा स्तूप एकोणपन्नास फूट रुंद होता. जगतसिंहाच्या माणसांनी त्याचा काही भागच खणून काढला होता. संगकरला आणखी एक गोष्ट दाखवायची होती. खणताना मजुरांना मूर्तींनी भरलेली एक लहान इमारत लागली होती, असे तो म्हणाला. तिच्या भिंती त्यांनी पाडल्या आणि विटा नेल्या, पण मूर्ती तशाच उभ्या ठेवल्या. त्याने दाखवलेल्या जागी कनिंगहॅम यांनी खणले. दोन फुटांवरच त्यांना सुमारे साठ मूर्ती आणि कोरीव शिल्पपट सापडले. ते सगळे उभे होते, आणि दहा फूट चौरसाहून लहान जागेत एकमेकांना खेटून ठेवलेले होते.
जोनाथन डंकनची काशी: पाठशाळा आणि करंडक
खजिन्याचे काय झाले?
कनिंगहॅम पहिल्या शोधाचा काळ जानेवारी १७९४ देतात; एच. आर. नेव्हिल १७९३ देतात. मजुरांनी पेटी लुटली, आणि शोधणाऱ्यांनीच बहुतेक खजिन्याची विल्हेवाट लावलेली दिसते. रेसिडेंट जोनाथन डंकनपर्यंत पोचला तो फक्त हिरव्या संगमरवराचा करंडक, आणि त्यात काही जळकी हाडे, मोती, माणके आणि सोन्याचे पत्रे. रेसिडेंट म्हणजे काशीतला ब्रिटिश सरकारचा अधिकारी. डंकनने त्याचे एक छोटे वर्णन लिहिले. सारनाथच्या अवशेषांचा कनिंगहॅम यांना माहीत असलेला हाच सर्वांत जुना उल्लेख. डंकनच्या मते करंडकात माणसाची काही हाडे होती, काही कुजलेले मोती होते, सोन्याचे पत्रे होते, “आणि कवडीमोलाची इतर रत्ने.” पेट्यांबरोबर मजुरांना बुद्धांची एक मूर्तीही सापडली होती. तीही जगतगंजला नेली गेली. पुष्कळ वर्षांनी, कनिंगहॅम यांच्या सुचवण्यावरून, मेजर किटो या दुसऱ्या एका अधिकाऱ्याने तिथे लुटून आणलेल्या दगडांत शोध घेतला. ती मूर्ती त्याला जगतसिंहाच्याच घरी सापडली, भग्न आणि विद्रूप. फक्त तिची बैठक उरली होती. पण तिच्यावरचा लेख अजून वाचता येत होता. त्यावर संवत १०८३, म्हणजे इसवी सन १०२६, ही तारीख होती. त्यात दोन भावांचा उल्लेख होता: “धर्माचा जीर्णोद्धार करून त्यांनी हा मनोरा उभारला.” कनिंगहॅम यांच्या मते तो मनोरा म्हणजे जगतसिंहाने खणलेला हाच स्तूप. तो प्राचीन स्तूप होता, आणि त्या भावांनी त्याची दुरुस्ती केली होती.
जोनाथन डंकनची काशी: पाठशाळा आणि करंडक
एकेक शिळा
जगतसिंह त्या स्तूपावरच थांबला नाही. मजुरांनी कनिंगहॅम यांना सांगितले, धमेखच्या खालच्या भागाचे सुंदर दगडी आवरणसुद्धा त्याने मुद्दाम उद्ध्वस्त केले. कशासाठी? तर नव्या दगडावरचे चार रुपये वाचवायला. प्रत्येक शिळा शेजारच्या शिळेला लोखंडी पट्ट्यांनी जोडलेली होती. त्या पट्ट्या कापून काढत शिळा हळूहळू सैल केली जाई, आणि लगेच वाहून नेली जाई. कनिंगहॅम यांच्या दृष्टीने बचत किरकोळ होती, आणि नुकसान “कधीही भरून न येणारे.” याचे खापर त्यांनी जगतसिंहाच्या “कद्रूपणा”वर फोडले. सारनाथचा वापर इतर बांधकामवाल्यांनीही केला. सारनाथच्या अठ्ठेचाळीस मूर्ती आणि कोरीव दगड बरना नदीत एका पुलापाशी पाण्याचा मारा थोपवायला टाकले गेले. दुसऱ्या एका पुलात पन्नास-साठ गाड्या भरून दगड गेले. एम. ए. शेरिंग यांच्या मते, “हा विध्वंस बाबू जगतसिंहाच्या विध्वंसाच्या जवळपासही जात नाही.” त्याने तर एक संपूर्ण पवित्र मनोराच गाड्यांत भरून नेला होता. डंकनच्या बांधकामांनीही यात आपला वाटा उचलला. त्याने बरनावर नवा पूल बांधला. त्याचा काही दगड “सारनाथच्या प्राचीन इमारतींच्या निर्दय लुटीतून” आला. जगतसिंहाच्या स्तूपाचा जवळजवळ अर्धा गाभा १८३५ मध्ये अजून उभा होता. नंतरच्या खोदणाऱ्यांना तो अशोकाने बांधलेला स्तूप वाटला. त्यांनी तो खणत नेला, “फक्त पोकळ कवच उरेपर्यंत; आणि हाती काहीच लागले नाही.”
जोनाथन डंकनची काशी: पाठशाळा आणि करंडक
रेसिडेंटची पाठशाळा
डंकन १७८७ मध्ये रेसिडेंट म्हणून काशीत आला. जमीनदार ज्या जकाती आणि पट्ट्या वसूल करत, त्या त्याने बंद केल्या. याच कामाने त्याचे नाव झाले. जिल्ह्यात बटाटा त्यानेच आणला. आणि शहरात त्याने एक पाठशाळाही स्थापन केली. काशीत संस्कृत पाठशाळा नाही, याचे त्याला नवल वाटले. १७९१ मध्ये त्याने लॉर्ड कॉर्नवॉलिस यांच्याकडून परवानगी मिळवली: वरकड महसुलातून एका हिंदू विद्यापीठासाठी रक्कम बाजूला काढायची. त्यात काशीतच संस्कृत साहित्य जपले जाईल, आणि त्याचा अभ्यास होईल. याने ब्रिटिश सरकार लोकप्रिय होईल, असे त्याला वाटले. “प्राचीन काळचे अल्पपरिचित ग्रंथ” शोधायला आणि गोळा करायला याची मदत होईल. आणि हिंदू कायद्याची एक शाळा व्हावी, तिच्यातून न्यायालयांना सल्लागार आणि वकील मिळावेत, अशीही त्याला आशा होती. २८ ऑक्टोबर १७९१ रोजी एका भाड्याच्या घरात पाठशाळा सुरू झाली; गॅझेटियरमध्ये दुसऱ्या एका ठिकाणी स्थापनेचे वर्ष १७९२ दिले आहे. तिचे नियम डंकनने स्वतः लिहिले. तिची शिस्त प्राचीन धर्मशास्त्रकार मनूंनी घालून दिल्याप्रमाणे असावी, असे ठरले. तिचे पहिले प्रमुख होते काशीनाथ पंडित, आणि त्यांच्या हाताखाली आठ अध्यापक. सुरुवात काही चांगली झाली नाही. १७९८ मध्ये एक चौकशी झाली, आणि कर्तव्यात हलगर्जी केल्याबद्दल कित्येक प्राध्यापकांना काढून टाकले गेले. १८०१ मध्ये खुद्द काशीनाथ पंडितांनाच काढले गेले. पाठशाळेची नव्याने घडी बसवली गेली: पटावरच्या १२१ मोफत विद्यार्थ्यांसाठी बारा अध्यापक.
जोनाथन डंकनची काशी: पाठशाळा आणि करंडक
जे टिकले, जे हरवले
पाठशाळा टिकली. १८५३ मध्ये ती क्वीन्स कॉलेजचा भाग झाली. १८६८ पर्यंत हिंदू विद्येसाठी ती “भारताचे ऑक्सफर्ड” मानली जाऊ लागली होती. १९०९ मध्ये तिच्या आवारात तिच्या संस्कृत हस्तलिखितांसाठी एक ग्रंथालय उभे राहत होते. करंडक मात्र टिकला नाही. डंकनने १७९४ मध्ये तो हिरव्या संगमरवराचा करंडक बंगालच्या एशियाटिक सोसायटीला दिला होता. १८३४ पर्यंत तो नाहीसा झाला होता. संगकरने पुन्हा खणून काढलेली ती साधी दगडी पेटी त्याच सोसायटीकडे गेली; ती कनिंगहॅम यांची भेट होती. पुष्कळ वर्षांनी ती त्यांना सोसायटीच्या संग्रहालयात दिसली. तिथल्या यादीत तिची नोंद होती: “माणिक्यालाच्या स्तूपात सापडलेली” शवपेटी. माणिक्याला म्हणजे अगदी वेगळाच स्तूप! ती नोंद त्यांनी उद्गारचिन्ह देऊन छापली. नेव्हिल यांच्या काळी ती पेटी कलकत्त्याच्या इंडियन म्युझियममध्ये होती. एडविन ग्रीव्हज मात्र वेगळेच सांगतात: काही वर्षांनी मेजर किटो आणि मिस्टर टॉमस यांनी स्तूपाची तपासणी केली, तेव्हा ही दगडी पेटी स्तूपाच्या आत सापडली. आणि जगतसिंहाचा बाजार १९०९ मध्येही उभा होता. शहराच्या उपनगरांतला तो एक मोहल्ला, “बाबू जगतसिंहाने सारनाथहून आणलेल्या सामानातून बांधलेला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया: फोर रिपोर्ट्स’ खंड १ (१८७१), पृष्ठे १०३-१०४, ११३-११९ आणि १२८-१२९, त्यांनी उद्धृत केलेल्या जोनाथन डंकनच्या वृत्तान्तासह; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ६७-६८, ४१-४२, १३७-१३८, १७०-१७८, १८४, २५६-२५७, ३४१-३४२ आणि ३५९-३६०; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे २५-२६ आणि ३३२-३३३; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे ४५-४६; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे १६-१७ आणि १४५-१४६. संगकरने ४० ते ४६ मोती, १४ माणके, चांदीची ८ आणि सोन्याची ९ कर्णफुले मोजली. कनिंगहॅम खोदकामाचा काळ १७९३-९४ देतात; नेव्हिल यांची सारनाथवरची नोंद, हॅवेल आणि ग्रीव्हज १७९४ देतात; शेरिंग पाठशाळेची स्थापना १७९१ ची सांगतात. नेव्हिल सांगतात, किटोला ती मूर्ती १८४९ मध्ये सापडली, आणि तिची बैठक आता लखनौला आहे; लेखात स्थिरपाल आणि वसंतपाल हे भाऊ आणि गौडचा राजा महीपाल यांची नावे आहेत. कलकत्त्यात असलेल्या पेटीला ग्रीव्हज “संगमरवरी पेटी” म्हणतात; कनिंगहॅम सांगतात, त्यांच्या खोदकामानंतर सुमारे अठरा वर्षांनी किटो आणि टॉमस यांनी स्तूपाचा उरलेला गाभा काढून टाकला. डंकनने गरीब आणि परगावच्या आजाऱ्यांसाठी वर्षाला २,४०० रुपये उत्पन्नाची जमीनही दिली, आणि चुना व जळाऊ लाकूड यांच्या मक्त्याने दिलेल्या मक्तेदाऱ्या बंद केल्या. एमा रॉबर्ट्स यांनी १८३४ मध्ये लिहिले, की सारनाथला बुद्धांच्या आकृती असलेल्या फरशा “गाड्या भरून” खणून काढल्या गेल्या; कनिंगहॅम यांना त्यातली एकही सापडली नाही.