भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
बर्निये: भारताचे अथेन्स
जेवणाला सहा पंडित
डिसेंबर १६६५ मध्ये फ्रांस्वा बर्निये हे प्रवासी गंगेतून खाली येताना काशीला थांबले. तिथे ते एका चांगल्या ओळखीच्या माणसाला भेटायला गेले: “पंडितांचे प्रमुख”, म्हणजे शहरातल्या विद्वान ब्राह्मणांचे मुख्य. ते एक फकीर, म्हणजे साधुपुरुष होते, आणि आपल्या विद्वत्तेसाठी प्रसिद्ध होते. शाहजहान बादशहाने त्यांना दोन हजार रुपयांचे वर्षासन दिले होते; काही अंशी त्यासाठी, आणि काही अंशी राजांना खूश ठेवायला. ते धिप्पाड आणि बांधेसूद होते. कमरेला पांढरा रेशमी शेला बांधलेला, तो पायाच्या निम्म्यापर्यंत लोंबणारा; आणि खांद्यांवर पांघरुणासारखा लाल रेशमाचा आणखी मोठा शेला. अशा तोकड्या वेषात बर्निये यांनी त्यांना दिल्लीत अनेकदा पाहिले होते; सरदारांमध्ये, आणि खुद्द बादशहापुढेही. औरंगजेब गादीवर आला, तेव्हा त्याने ते वर्षासन काढून घेतले; बर्निये यांच्या मते त्याला आपण “खरे मुसलमान” आहोत, असे दाखवायची घाई होती. त्यानंतर वर्षभर हे पंडित बर्निये यांच्या धन्याकडे, त्यांच्या ‘आगा’कडे, हजेरी लावायला येत; त्याने आपले वजन वापरून वर्षासन परत मिळवून द्यावे, या आशेने. त्यामुळे दोघांची घट्ट मैत्री झाली, आणि त्यांच्या लांबलांब, वारंवार गप्पा होत. काशीत पंडितांनी बर्निये यांचे फार प्रेमाने आदरातिथ्य केले. बर्निये ज्याला “विद्यापीठाचे ग्रंथालय” म्हणतात, तिथे त्यांनी त्यांना जेवण दिले, आणि त्या जेवणाला गावातल्या सहा सर्वांत विद्वान पंडितांना बोलावले.
बर्निये: भारताचे अथेन्स
पंडितांचे उत्तर
अशी मंडळी समोर पाहून बर्निये यांनी एका गोष्टीवर त्यांचे मत जाणून घ्यायचे ठरवले: मूर्तिपूजेविषयी त्यांना काय वाटते? पंडितांनी उत्तर दिले. आमच्या मंदिरांत पुष्कळ मूर्ती आहेत, ते म्हणाले. ब्रह्मदेव, महादेव, गणेश आणि भवानी हे देवांत मुख्य आणि सर्वांत परिपूर्ण; शिवाय कमी परिपूर्ण मानलेले इतर अनेक. “या सगळ्या मूर्तींना आम्ही मोठा मान देतो,” ते म्हणाले. “त्यांच्यापुढे साष्टांग नमस्कार घालतो. आणि मोठ्या थाटाने त्यांना फुले, तांदूळ, सुगंधी तेल, केशर आणि अशाच इतर वस्तू वाहतो.” “तरीही या मूर्ती म्हणजेच” देव, “असे आम्ही मानत नाही; त्या केवळ त्यांच्या प्रतिमा, त्यांची रूपे आहेत. ज्या देवतेचे त्या रूप आहेत, तिच्यासाठीच आम्ही त्यांना मान देतो. आणि आम्ही प्रार्थना करतो, ती मूर्तीची नव्हे, तर त्या देवतेची.” मग मूर्ती हव्यातच कशाला? कारण, ते म्हणाले, मन खिळवून ठेवणारे काही डोळ्यांसमोर असले, की प्रार्थना अधिक भक्तीने होते. “पण खरे पाहता, ईश्वर एकच निरपेक्ष आहे, तोच एक सर्वशक्तिमान प्रभू आहे, हे आम्ही मानतो.”
बर्निये: भारताचे अथेन्स
युगांचा हिशोब
मग बर्निये यांनी बोलणे जगाच्या वयाकडे वळवले. बर्निये यांच्या कल्पनेपेक्षा कितीतरी जुना भूतकाळ यजमानांनी त्यांच्यापुढे उभा केला. जगाला सुरुवातच नाही, असे ते म्हणाले नाहीत; पण त्यांनी सांगितलेले जगाचे वय ऐकून ते जवळजवळ अनादीच वाटावे. काळ चार मोठ्या युगांत चालतो, ते म्हणाले; आणि प्रत्येक युग लाखो वर्षांत मोजायचे. बर्निये यांना आठवले त्याप्रमाणे, एकटे पहिले युगच पंचवीस लाख वर्षांचे होते. तीन युगे सरली आहेत, ते म्हणाले, आणि चौथ्याचाही बराच भाग. ते संपले की जग नाश पावेल, आणि सर्व काही आपल्या मूळ तत्त्वांत परत जाईल. बर्निये यांनी आग्रह धरला: जगाचे नेमके वय किती? सहा विद्वान हिशोबाला लागले. “त्यांनी पुन्हा पुन्हा आपले गणित करून पाहिले,” आणि ते पार गोंधळले; लाखांच्या आकड्यावरून त्यांच्यातच मतभेद झाले. शेवटी त्यांनी एक गोष्ट मात्र स्पष्ट केली होती, आणि तिच्यावरच बर्निये यांनी समाधान मानले: “जग विलक्षण जुने आहे.”
बर्निये: भारताचे अथेन्स
भारताचे अथेन्स
काशी गंगेकाठी एका सुंदर जागी वसली होती, अतिशय सुपीक आणि समृद्ध प्रदेशाच्या मधोमध. ती सगळ्या हिंदूंची मिळून एक पाठशाळा होती: “भारताचे अथेन्स.” ब्राह्मण आणि इतर धार्मिक लोक इथे येत; आणि अभ्यासाला मन लावणारे फक्त तेच होते. इथे युरोपातल्या विद्यापीठांसारखी महाविद्यालये नव्हती, ठरावीक वर्गही नव्हते. गुरू शहरभर खासगी घरांत विखुरलेले असत; आणि मुख्यतः उपनगरांतल्या बागांत, ज्या श्रीमंत व्यापारी त्यांना वापरायला देत. कोणाकडे चार शिष्य, कोणाकडे सहा-सात; सर्वांत नामवंत गुरूंकडे बारा-पंधरा, त्याहून जास्त नाहीत. एकेक शिष्य दहा-बारा वर्षे गुरूपाशी राही. शिकणे सावकाश चाले. विद्यार्थी खिचडी खात, “भाज्यांची सरमिसळ”; ती शहरातले श्रीमंत व्यापारी पुरवत. बर्निये एकटे आले नव्हते. आग्र्याहून बंगालला जाताना त्यांच्याबरोबर दुसरे एक प्रवासी होते, ताव्हेर्निए. त्यांनीही काशीविषयी लिहिले आहे. त्यांच्या वृत्तान्तानुसार सूर्यग्रहण असो की चंद्रग्रहण, ब्राह्मण ते एका मिनिटाचीही चूक न होता आधी सांगत. ही विद्या टिकवायला त्यांचे काशीत “एक प्रकारचे विद्यापीठ” होते. तिथे मुख्यतः ज्योतिषाचा अभ्यास चाले, आणि कायदा शिकवणारे आचार्यही तिथे होते.
बर्निये: भारताचे अथेन्स
लपवलेले ग्रंथ
शिष्य सर्वांत आधी संस्कृत शिकत. ती भाषा फक्त पंडितांना येई, आणि देशातल्या बोलीहून ती अगदी वेगळी होती. तिच्या नावाचा अर्थ शुद्ध भाषा, असे बर्निये यांना कळले. हिंदू तिला पवित्र मानत; कारण ईश्वराने ब्रह्मदेवांच्या द्वारे दिलेले चार पवित्र ग्रंथ प्रथम याच भाषेत लिहिले गेले, असा त्यांचा विश्वास होता. तिच्यात तत्त्वज्ञानाचे ग्रंथ होते, पद्यात लिहिलेले वैद्यकाचे ग्रंथ होते, आणि आणखी पुष्कळ; काशीतले एक मोठे दालन भरेल इतके. ते चार ग्रंथ, म्हणजे वेद, मिळणे कठीण होते. काशीत बर्निये यांना मोठमोठे जाडजूड ग्रंथ दाखवले गेले; “निदान ते वेदच असतील तर.” ते इतके दुर्मीळ होते, की त्यांच्या धन्याने कितीही खटपट केली, तरी त्याला त्यांची एक प्रतही विकत घेता आली नाही. याचे कारण भीती. वेद मुसलमानांच्या हाती पडतील, आणि “जाळले जातील, जसे अनेकदा घडले आहे,” या भीतीने हिंदू ते मोठ्या काळजीने लपवून ठेवत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘फ्रांस्वा बर्नियेज ट्रॅव्हल्स’, अनुवाद ए. कॉन्स्टेबल (१९१४ ची आवृत्ती), पृष्ठे ३३४-३३६ आणि ३४१-३४३, त्यातल्या कॉन्स्टेबल यांच्या टिपेसह; ती टीप ताव्हेर्निए यांच्या काशीभेटीच्या तारखा देते, ११-१३ डिसेंबर १६६५, आणि त्या प्रवासात बर्निये त्यांच्याबरोबर होते; आणि ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, अनुवाद व्ही. बॉल, खंड २ (१८८९), पृष्ठ १८२.