भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
डबक्यातली मगर
दशाश्वमेध घाट, दहा अश्वमेधांचा घाट, हे काशीतल्या सर्वांत पवित्र स्थानांपैकी एक. एम. ए. शेरिंग यांच्या काळी हिंदू या घाटाला “स्वर्गाचे प्रत्यक्ष द्वार” मानत. या नावाचे मूळ दिवोदास राजांच्या काळात आहे. काशीच्या गादीवर बसताच त्यांनी सगळ्या देवांना, शिवांनाही, नगरीबाहेर ठेवले होते. स्कंदपुराणाचा काशीखंड सांगतो, शिव दूर मंदार पर्वतावर बसून तळमळत होते. त्यांनी मायावी देवता योगिनी यांना काशीला पाठवले होते, मग सूर्यदेवांना; पण त्यांच्यापैकी कोणीच परत आले नव्हते. ते म्हणाले, “काशीची नुसती खबरसुद्धा मिळणे कठीण झाले आहे. मी एका कटाक्षाने मदनाला जाळले; तरी काशीची ओढ मला जाळते आहे.” त्यांनी चतुर्मुख सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव यांना बोलावले. “सुंदर गुहा असलेल्या या मंदारावर मला काही सुख नाही. एखाद्या छोट्या, गढूळ डबक्यातल्या मगरीसारखी माझी अवस्था आहे. प्राणघातक हालाहल विषानेसुद्धा मला इतका दाह झाला नाही, जितका काशीच्या विरहाने होतो. मस्तकावरचा शीतल चंद्रही तो शमवू शकत नाही.”
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
“लवकर काशीला जा”
शिव म्हणाले, “ब्रह्मदेवा, माझे एवढे काम करा. लवकर काशीला जा. मी आपल्या मायेने आजच तिथे जाऊ शकेन. पण दिवोदास आपल्या धर्माने, योग्य मार्गाने चालतात; मी त्यांचे उल्लंघन करू शकत नाही. सुखरूप जा, आणि सगळे चांगले होवो.” ब्रह्मदेव आनंदाने आपल्या पांढऱ्या हंसांच्या रथातून निघाले. वाराणसीला पोचल्यावर ते म्हणाले, “आज माझ्या हंसरथाचे सार्थक झाले. कारण काशीच्या वाटेवर पावलोपावली विघ्ने असतात, असे म्हणतात.” त्यांनी नगरी पाहिली, आणि त्यांना आनंद झाला. हेच ते आनंदवन; स्वर्गातली नदी स्वतः त्याला पाणी घालते. इथली झाडे आनंदाची, आणि माणसेही आनंदाची. ते म्हणाले, “काशी कधी न पाहिलेल्या माणसांपेक्षा, काशीत वावटळीने आडवे केलेले गवतही बरे. मी पुष्कळ सृष्टी रचली, पण काशी काही वेगळीच आहे. काशीचे स्वामी विश्वनाथ यांनी ती स्वतः घडवली आहे.”
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
राजांपुढे वृद्ध ब्राह्मण
मग ब्रह्मदेवांनी एका वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप घेतले, आणि ते राजांना भेटायला गेले. ते म्हणाले, “राजन्, मी इथे फार काळापासून राहतो. तुम्ही मला ओळखत नाही, पण मी तुम्हाला ओळखतो. युद्धे जिंकणारे, यज्ञ करणारे शेकडो राजे मी पाहिले. पण तुमच्यातले काही गुण त्यांच्यात मला क्वचितच दिसले. तुमची प्रजा हेच तुमचे कुटुंब. दिवोदासा, तुमच्या धाकाने देवसुद्धा मार्ग सोडत नाहीत. “पण स्तुती पुरे. मला एक यज्ञ करायचा आहे, आणि त्यासाठी मी तुम्हाला सहायक म्हणून निवडतो. माझ्याजवळ प्रामाणिकपणे मिळवलेले धन आहे. ते खर्च करायला काशीहून चांगली जागा नाही: इथे केलेले कर्म जगाचा अंत झाला तरी नष्ट होत नाही.” आणि त्यांनी राजांना आणखी एक सल्ला दिला: “तुम्ही जे काही कराल, त्यात एकट्या विश्वनाथांनाच प्रसन्न करा. त्यांना इतर देवांसारखा एक देव कधी मानू नका.”
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
राजांचे उत्तर
राजे म्हणाले, “या यज्ञात मी तुमचा सेवक आहे. यज्ञाला लागणारे सगळे मी एकटा तुम्हाला आणून देईन. माझे जे काही आहे, ते सगळे तुमचे. “मी स्वतःसाठी राज्य करत नाही, अगदी थोडेसुद्धा नाही. ज्ञानी लोक सांगतात, सगळ्या यज्ञांहून आणि तीर्थयात्रांहून राजाचा एक धर्म मोठा: प्रजेचे रक्षण. वीज दोन-तीन माणसांना जाळते; पण प्रजेची होरपळ राज्य, राजाचे कुळ आणि खुद्द राजा, सगळ्यांना जाळून टाकते. “माझ्या सगळ्या इच्छांपैकी एक इच्छा माझ्या मनात सतत जागी होती: माझा देहसुद्धा मागणारा कोणी भेटावा. आज तुम्ही माझ्या घरी काही मागायला आलात, आणि ती इच्छा पूर्ण झाली.”
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
दहा अश्वमेध
राजांचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले. दिवोदासांच्या साहाय्याने त्यांनी काशीत दहा अश्वमेध केले, दहा महायज्ञ. ती जागा पूर्वी रुद्रसरोवर म्हणून ओळखली जाई. त्या दिवसापासून ती दशाश्वमेध, म्हणजे दहा अश्वमेधांचे स्थान, म्हणून साऱ्या पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाली. शेरिंग यांनी वेगळी कथा ऐकली. तिच्यात ही मागणी म्हणजे एक सापळा होता. त्या कथनात ब्रह्मदेवांना आशा होती, की राजांच्या हातून एखादी लहानशी चूक होईल; त्यामुळे त्यांना पाप लागेल, आणि त्यांचे बळ जाईल. त्यांनी सत्तावीस विहिरींचे पाणी मागितले, सत्तावीस झाडांची पाने मागितली, आणि बाकी सगळे सत्तावीस पटीने मागितले. राजे म्हणाले, “बरे, एकाच यज्ञाचे नव्हे, तर दहा यज्ञांचे साहित्य घ्या.” एकही वस्तू कमी पडली नाही. काशीखंड सांगतो, आहुतींचा इतका धूर उठला, की त्याने सारे आकाश भरून टाकले. आणि त्या दिवसापासून आजपर्यंत आकाशाचा निळेपणा गेलेला नाही.
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
ब्रह्मदेव तिथेच राहिले
ब्रह्मदेवांनी तिथे शिवांचे एक लिंग स्थापन केले: दशाश्वमेधेश्वर. राजांमध्ये त्यांना कोणताच दोष सापडला नव्हता. शिवांकडे परत गेले, तर ते काय सांगणार? म्हणून त्यांनी आणखी एक लिंग स्थापन केले, ब्रह्मेश्वर, आणि ते तिथेच राहिले. त्यांनी विचार केला, “मी काशीची सेवा केली, तर शिव माझ्यावर रागावणार नाहीत. काशीला पोचल्यावर ती सोडणारा मूर्ख कोण? अर्ध्या निमिषाच्या काशीसेवेत जो आनंद आहे, तो माझ्या स्वतःच्या लोकात तरी कुठे आहे?” आणि ते मंदारावर कधीच परत गेले नाहीत. शेरिंग यांच्या कथनातही, शिवांना तोंड कसे दाखवावे हे ब्रह्मदेवांना सुचले नाही, आणि ते तिथेच राहिले. यज्ञ करणाऱ्या त्या वृद्ध ब्राह्मणांसाठी राजांनी ब्रह्मेश्वराजवळ एक सुंदर मंडप बांधला. शिव काशीला परत येईपर्यंत ब्रह्मदेव तिथे ब्राह्मणाच्या वेषातच राहिले. ते म्हणत असलेल्या वेदांच्या घोषाने आकाश दुमदुमून गेले.
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
दहा दिवस, दहा जन्म
काशीखंड सांगतो, दशाश्वमेधावर जे काही केले जाते, ते कधीच नष्ट होत नाही. ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्लपक्षात पहिल्या दिवशी तिथे स्नान केले, तर एका पूर्वजन्माची पापे धुऊन जातात. दुसऱ्या दिवशी दोन जन्मांची, आणि असेच पुढे. दहाव्या दिवशी, ज्याला दशहरा म्हणतात, ते स्नान दहा जन्मांची पापे नेते. शेरिंग यांना त्यांच्या काळातली एक वेगळी गणती आढळली. त्याच महिन्याच्या उत्तरार्धात पंधरा दिवस पुष्कळ लोक त्या घाटावर, आणि जवळच्या एका छोट्या कुंडात, स्नान करत. प्रत्येक दिवसाचे पुण्य आदल्या दिवसापेक्षा जास्त असे; म्हणून पंधराव्या दिवसाचे पुण्य पहिल्या दिवसाच्या पंधरापट होई. दशाश्वमेधेश्वर हे मोठे लिंग म्हणजे एक साधा काळा दगड होता. त्याचा घेर पाच-सहा फूट होता, आणि त्याच्यासमोर एक मोठा नंदी होता. त्याची पूजा करणाऱ्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही, असे लोक मानत.
दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेध
स्वर्गाचे द्वार
शेरिंग यांच्या कथनात ब्रह्मदेवांनी हा घाट प्रयागाच्या तोडीचा केला, म्हणजे गंगा-यमुनेच्या पवित्र संगमाच्या तोडीचा. तिथल्या मोठ्या मेळ्याला ज्या हिंदूला जाता येत नसे, त्याला ते सगळे पुण्य इथेच मिळू शकत असे. १९०९ पर्यंत हा जवळजवळ नगरीचा मध्यवर्ती घाट होता, आणि गाडी पोचू शकणारा हा एकमेव घाट होता. युरोपातून आलेल्या प्रवाशाची घाटांशी पहिली भेट बहुधा दशाश्वमेधावरच होई; कारण नगरीचे मुख्य रस्ते सगळे इथेच खाली उतरत. आणि त्या पायऱ्यांवरून स्नान करणारे उतरत: पुरुष, स्त्रिया आणि मुले, नदीकडे जाणारे आणि परत येणारे. प्रत्येकाच्या हाती स्नानविधीसाठी पितळेचे किंवा तांब्याचे भांडे असे. काही जण मंदिरांतल्या पूजेसाठी पवित्र पाने आणि फुले घेऊन जात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), उत्तरार्ध, अध्याय ५२ श्लोक १ ते १०१; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १४०-१४३; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १०६-११०; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ४३-४४.