भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
मूर्तीजवळचा मुलगा
काशीच्या मोठ्या मंदिराच्या दारातून आत गेल्यावर डाव्या हाताला एक लहान वेदी होती. तिच्यावर काळ्या संगमरवराची, सुमारे दोन फूट उंचीची, मांडी घालून बसलेली एक मूर्ती होती. तिच्याशेजारी एक लहान मुलगा बसला होता; मुख्य पुजाऱ्यांचा मुलगा. आत येणारे लोक त्याच्याकडे रुमालांसारखे तफत्याचे किंवा किनखापाचे तुकडे फेकत. प्रत्येक तुकड्याने तो मूर्ती पुसे, आणि तो तुकडा ज्याचा त्याला परत देई. कोणी त्याच्याकडे सुगंधी मण्यांच्या माळा फेकत; भक्त गळ्यात घालत आणि ज्यांवर जप करत, तशा माळा. कोणी पोवळ्यांच्या माळा फेकत, कोणी पिवळ्या अंबराच्या, तर कोणी फळे आणि फुले. जे जे फेकले जाई, त्याने तो मुलगा मूर्ती पुसे, आणि मग ते परत देई. हे सगळे पाहणारे होते ताव्हेर्निए, एक फ्रेंच प्रवासी. ते ११ डिसेंबर १६६५ रोजी काशीला आले, आणि १३ तारखेपर्यंत राहिले; ते दोन्ही दिवस सतत पाऊस पडत होता. त्यांना दिसले “एक मोठे आणि फार चांगले बांधलेले शहर”. घरे विटांची आणि घडीव दगडांची होती, भारतातल्या इतर शहरांपेक्षा उंच; रस्ते मात्र फार अरुंद. मोठ्या सराईत विणकर आपले रेशमी आणि सुती कापड स्वतः विकत. पण आधी प्रत्येक तागावर बादशहाचा शिक्का मारून घ्यावा लागे; “नाहीतर त्यांना दंड होतो आणि फटके बसतात.”
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
आज नसलेले मंदिर
जगन्नाथाच्या खालोखाल हे सगळ्या भारतातले सर्वांत प्रसिद्ध मंदिर होते. त्याचे नाव ताव्हेर्निए कुठेच देत नाहीत; एवढेच सांगतात, की त्यातली मुख्य मूर्ती “बैनमादू” यांच्या सन्मानार्थ घडवली होती. जेम्स प्रिन्सेप यांनी हे बिंदुमाधवाचे, म्हणजे विष्णूंचे, मंदिर मानले. त्यांच्या मते ते पंचगंगेपासून रामघाटापर्यंतची सगळी जागा व्यापून होते; राम आणि मंगळागौरी यांची मंदिरे, आणि पुजाऱ्यांची पुष्कळ घरे त्याच्या भिंतींच्या आत होती; आणि पुढे त्याच जागी, त्याच्याच सामानातून, औरंगजेबाने एक मशीद बांधली. ताव्हेर्निए यांचे संपादक व्ही. बॉल यांचा अंदाज वेगळा होता, आणि तोही साशंक: विश्वनाथाचे मंदिर, किंवा भैरोनाथाचे. ताव्हेर्निए यांच्या काळी हे मंदिर गंगेकाठी उभे होते. त्याच्या दारापासून नदीपर्यंत दगडी पायऱ्या उतरत होत्या; वाटेत मधूनमधून चौथरे, आणि लहान, काहीशा अंधाऱ्या खोल्या. काहींत ब्राह्मण राहत, काही स्वयंपाकघरे होती. भाविक स्नान करत, मंदिरात प्रार्थना करत, नैवेद्य वाहत, आणि मग आपले अन्न स्वतः शिजवत. त्याला ते दुसऱ्या कोणाला हात लावू देत नसत; जवळ येणारा कोणी अशुद्ध असेल, या भीतीने.
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
मोहोरबंद पाणी
भाविकांना सगळ्यांत जास्त ओढ असे गंगेचे पाणी प्यायची; कारण ते सगळी पापे धुऊन टाकते, असा त्यांचा विश्वास होता. रोज पुष्कळ ब्राह्मण नदीच्या सर्वांत निर्मळ भागी जात, आणि गोल, अरुंद तोंडाच्या मडक्यांत पाणी भरत; प्रत्येक मडक्यात साधारण एक बादलीभर. मुख्य पुजारी प्रत्येक मडक्याचे तोंड अगदी तलम, अग्निवर्णाच्या कापडाच्या तीन-चार घड्यांनी झाकवत, आणि त्यावर आपली मोहोर उठवत. ब्राह्मण एका वेळी सहा मडकी नेत; खांद्यावरच्या चपट्या काठीला ती दोऱ्यांनी टांगलेली असत. असा भार घेऊन ते कधीकधी तीनशे-चारशे लीग चालत. मग ते पाणी विकत, किंवा भेट देत; पण फक्त सर्वांत श्रीमंतांनाच, कारण त्यांच्याकडून चांगले बक्षीस मिळेल, अशी अपेक्षा असे. एखाद्या सणाला, आणि विशेषतः मुलांच्या लग्नात, काही घराणी या पाण्यासाठी चार-पाचशे एक्यू, म्हणजे फ्रेंच नाणी, मोजत. ते जेवणाच्या शेवटीच प्यायचे; प्रत्येक पाहुण्याला एक-दोन प्याले; युरोपातले लोक जसे हिपोक्रास किंवा मस्कट, म्हणजे त्यांची मसालेदार आणि गोड मद्ये, पीत, तसे.
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
मोठ्या घुमटाखाली
मंदिर क्रूसाच्या आकाराचे होते, आणि त्याच्या चारही भुजा सारख्या. मधोमध एक उंच घुमट होता; अनेक बाजूंच्या मनोऱ्यासारखा, वर टोकदार होत गेलेला. प्रत्येक भुजेच्या टोकाला आणखी एक मनोरा होता; त्यावर बाहेरून चढता येई. त्याला गार वारा झेलायला सज्जे आणि कोनाडे होते, आणि त्याच्यावर सगळीकडे प्राण्यांच्या कोरीव आकृती होत्या. घुमटाखाली टेबलासारखी एक वेदी होती, सात-आठ फूट लांब. तिच्यापुढच्या दोन पायऱ्यांवर रेशमी गालिचा घातलेला असे; मोठ्या सणांना सोन्याच्या जरीचा रेशमी गालिचा. बायका आणि मुली, एका विशिष्ट जातीच्या सोडून, आत जाऊ शकत नसत; त्या बाहेरूनच वेदीला नमस्कार करत. वेदीवर पाच-सहा फूट उंचीची एक मूर्ती होती. तिचे फक्त डोके आणि मान दिसे; बाकी सगळे खाली रुंद होत जाणाऱ्या वस्त्राने झाकलेले असे. कधीकधी तिच्या गळ्यात सोन्याची, माणकांची, मोत्यांची किंवा पाचूंची भारी माळ असे. ही मूर्ती बैनमादू यांच्या रूपात घडवली होती. ते एके काळी त्या लोकांमधले एक थोर, पवित्र पुरुष होते, “ज्यांचे नाव त्यांच्या ओठांवर नेहमी असते.” वेदीशेजारी भरीव सोन्याचा एक प्राणी होता; थोडा हत्ती, थोडा घोडा, थोडा खेचर. फक्त ब्राह्मणच त्याच्याजवळ जाऊ शकत. असे सांगत, की हे साधुपुरुष लांबच्या प्रवासाला याच प्राण्यावर बसून जात. लोक आपले कर्तव्य करतात ना, कोणाला उपद्रव देत नाहीत ना, हे पाहायला.
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
पिवळा टिळा
मंदिराच्या मुख्य दाराखाली एक प्रमुख ब्राह्मण बसलेले असत. त्यांच्याशेजारी पाण्यात कालवलेल्या पिवळ्या रंगाचे मोठे ताट असे. भाविक एकामागून एक त्यांच्याकडे येत. ते प्रत्येकाच्या कपाळाला तो रंग लावत; डोळ्यांच्या मधून नाकाच्या टोकापर्यंत रेघ ओढत; आणि मग हातांवर आणि छातीवर लावत. ही खूण गंगेत स्नान केलेल्यांची होती. जेवणाआधी, एवढेच नव्हे तर स्वयंपाकाआधीही, प्रत्येकाला स्नान करावे लागे. काही जण फक्त घरीच, विहिरीच्या पाण्याने किंवा नदीतून आणलेल्या पाण्याने स्नान करत. ते नीट शुद्ध झालेले नसत; त्यांना ही खूण मिळत नसे. वेगवेगळ्या जातींना वेगवेगळ्या रंगांच्या खुणा लावत; आणि मुघल साम्राज्यात पिवळी खूण असणारे सर्वोच्च जातीचे असत.
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
दोन राजपुत्र आणि दोन पृथ्वीगोल
मोठ्या मंदिराला लागून, भर उन्हाळ्यात सूर्य मावळतो त्या बाजूला, एक घर होते; तिथे पाठशाळा भरे. राजा जयसिंग तेव्हा मुघल साम्राज्यातल्या हिंदू राजांत सर्वांत बलाढ्य होता. चांगल्या घराण्यांतल्या मुलांच्या शिक्षणासाठी त्याने ही पाठशाळा स्थापली होती. त्याचे स्वतःचे दोन मुलगे तिथे ब्राह्मणांकडे शिकत होते. ब्राह्मण त्यांना संस्कृत लिहायला-वाचायला शिकवत; लोकांच्या बोलीहून अगदी वेगळी भाषा. ताव्हेर्निए यांना कुतूहल वाटले, आणि ते आत गेले. चौकातून वर पाहिले, तेव्हा त्यांना चौकाभोवती फिरलेले दोन मजली सज्जे दिसले. खालच्या सज्ज्यात राजाचे दोन मुलगे बसले होते; त्यांच्याबरोबर पुष्कळ तरुण सरदार आणि ब्राह्मण होते. ते जमिनीवर खडूने गणितातल्यासारख्या आकृत्या काढत होते. राजपुत्रांनी हा कोण, ते विचारायला माणूस पाठवला. हा फ्रेंच आहे, हे कळताच त्यांनी ताव्हेर्निए यांना वर बोलावले. त्यांनी युरोपविषयी, आणि विशेषतः फ्रान्सविषयी, पुष्कळ प्रश्न विचारले. एका ब्राह्मणाकडे डचांनी दिलेले दोन पृथ्वीगोल होते; त्यांवर ताव्हेर्निए यांनी फ्रान्स कुठे आहे, ते दाखवले. असे काही वेळ बोलणे झाल्यावर राजपुत्रांनी त्यांना विडा दिला. निघण्याआधी ताव्हेर्निए यांनी ब्राह्मणांना विचारले, तुमचे मंदिर उघडलेले पाहायला मी किती वाजता येऊ? उद्या या, ब्राह्मणांनी सांगितले, सूर्योदयाच्या थोडे आधी.
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
डोळ्यांत हिरे
त्याच घरात, दाराच्या डाव्या हाताला, राजा जयसिंगाने एक मंदिर बांधले होते. त्यातल्या देवी, ज्यांना ताव्हेर्निए ‘रामकाम’ म्हणतात, आधी मोठ्या मंदिरात होत्या. त्यांना आपल्या घरात आणायला राजाने ब्राह्मणांना देणग्या आणि गरिबांना दानधर्म यांत पाच लाखांहून अधिक रुपये खर्च केले होते. त्याने त्यांच्या डोळ्यांत दोन हिरे बसवले, गळ्यात मोत्यांचा मोठा हार घातला, आणि मस्तकावर चार चांदीच्या खांबांवर छत उभारले. देवी स्त्रीरूपात असल्याने सगळ्या बायका त्यांना आपली रक्षणकर्ती मानून त्यांची प्रार्थना करत; आणि त्यांचे मंदिर बायकामुलांनी नेहमी गजबजलेले असे. ताव्हेर्निए न चुकता आले. सूर्योदयाच्या थोडे आधी ते पोचले. देवींच्या दारापुढचा खांबांवरचा सज्जा पुरुष, बायका आणि मुलांनी आधीच भरला होता; सगळे दार उघडायची वाट पाहत होते. धुपाटणी घेतलेले आठ ब्राह्मण आपापल्या जागी उभे राहिले; दाराच्या दोन्ही बाजूंना चार-चार. इतर ब्राह्मण नगारे आणि इतर वाद्ये वाजवून मोठा गजर करत होते. दोघा सर्वांत वृद्ध ब्राह्मणांनी एक स्तोत्र म्हटले, आणि सगळे लोक त्यांच्या पाठोपाठ ते गाऊ लागले. प्रत्येकजण मोराचे पीस किंवा पंखा हलवत होता; दार उघडेल तेव्हा माश्यांनी देवींना त्रास देऊ नये, म्हणून.
ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५
दार उघडते
हे चांगला अर्धा तास चालले. मग दोन मुख्य ब्राह्मणांनी दोन मोठ्या घंटा तीनदा वाजवल्या, आणि एका लहान हातोडीने दारावर ठोठावले. आतल्या सहा ब्राह्मणांनी दार उघडले. आत सात-आठ पावलांवर वेदी होती, आणि तिच्यावर देवी. त्यांच्या उजवीकडे एक मूल होते, आणि डाव्या हातावर एक लहान मुलगी; तिला ताव्हेर्निए सीतादेवी म्हणतात. एक मोठा पडदा बाजूला सारला गेला. देवींना पाहताच सगळ्यांनी डोक्यावर हात ठेवून तीनदा जमिनीवर लोटांगण घातले. मग उठून त्यांनी फुलांचे गुच्छ आणि जपमाळांसारख्या माळा फेकल्या; ब्राह्मणांनी त्या देवींना लावून परत दिल्या. लोकांनी तांदूळ, पीठ, लोणी, तेल आणि दूध वाहिले; आणि यांतले काहीही ब्राह्मणांनी वाया जाऊ दिले नाही. वेदीपुढे एक वृद्ध ब्राह्मण उभे होते. त्यांच्या हातात नऊ वाती तेवणारा एक दिवा होता. मधूनमधून तो दिवा देवींकडे नेताना ते ज्योतींवर धूप टाकत. हे सगळे सुमारे तासभर चालले. मग लोक निघून गेले, आणि दार बंद झाले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, अनुवाद व्ही. बॉल, खंड १ (१८८९), पृष्ठे ११८-११९, आणि खंड २ (१८८९), पृष्ठे २३०-२३७, बॉल यांच्या प्रस्तावनेसह आणि टिपांसह; आणि जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), त्यातली प्रस्तावना, आणि ‘माधोराय घाट आणि मिनार’ या चित्रासोबतचा मजकूर. प्रवासाचे वर्ष, १६६५, बॉल यांच्या प्रस्तावनेत आहे; प्रिन्सेप मात्र ताव्हेर्निए यांनी रंगवलेले शहराचे चित्र १६६८ मधले मानतात.