भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
चैतन्य आणि प्रकाशानंद
“हा माल काशीत खपणार नाही”
प्रकाशानंद हे काशीतले वेदान्ताचे नामवंत आचार्य. आपल्या पुष्कळ शिष्यांसमोर ते जाहीर प्रवचने देत. एके दिवशी काशीत राहणारा रघुनाथ नावाचा एक मराठा ब्राह्मण त्यांच्याकडे आला. नगरीत नुकतेच आलेले एक संन्यासी त्याने पाहिले होते. रघुनाथ म्हणाला, “त्यांची कांती शुद्ध सोन्यासारखी उजळ आहे. बाहू लांब, डोळे कमळासारखे. त्यांच्या डोळ्यांतून गंगेच्या धारेसारखे अश्रू वाहतात. कधी ते नाचतात, कधी हसतात, कधी गातात, कधी रडतात, तर कधी सिंहासारखी गर्जना करतात.” त्यांचे नाव होते कृष्णचैतन्य. तत्त्वज्ञ हसले, आणि कुचेष्टेने म्हणाले, “बंगालमधल्या एका संन्याशाविषयी मी ऐकले आहे. तो भावनेच्या आहारी गेलेला आहे, लोकांना फसवणारा आहे. त्याचे नाव चैतन्य. आपली भावुक टोळी घेऊन तो नाचत देशभर फिरतो. जो त्याला पाहतो, तो त्याला देव म्हणतो. तो नावापुरता संन्यासी आहे; खरे तर मोठा जादूगार आहे. पण त्याचा हा भावुकतेचा माल काशीत खपणार नाही. वेदान्ताकडे लक्ष दे; त्याच्याकडे जाऊ नकोस.” तोच माल अखेर कसा खपला, ते चैतन्यांच्या चरित्रात, ‘चैतन्य चरितामृता’त, सांगितले आहे. त्याची सुरुवात भर दुपारी मणिकर्णिका घाटावर झाली होती.
चैतन्य आणि प्रकाशानंद
मणिकर्णिकेवरची दुपार
चैतन्य मथुरेला निघाले होते. काशीला पोचल्यावर त्यांनी दुपारी मणिकर्णिका घाटावर स्नान केले. त्यांचा एक भक्त, तपन मिश्र, तिथे स्नान करत होता. चैतन्यांनी संन्यास घेतल्याचे त्याने फक्त ऐकले होते; त्यांना पाहून तो चकित झाला. खात्री पटली, तेव्हा तो रडू लागला, आणि त्याने चैतन्यांचे पाय धरले. चैतन्यांनी त्याला उठवून आलिंगन दिले. तपन मिश्र त्यांना विश्वनाथ आणि बिंदुमाधव यांच्या देवळांत घेऊन गेला, आणि मग घरी. तिथे उपरणे फडफडवत तो भावावेशात नाचला. त्याने आणि त्याच्या साऱ्या कुटुंबाने चैतन्यांचे पाय धुतलेले पाणी प्यायले. काशीत आहात तोवर दुसरीकडे कुठेही जेवू नका, अशी त्याने विनवणी केली. आणि मनात नसतानाही चैतन्य सुमारे दहा दिवस राहिले. मराठा ब्राह्मण रघुनाथानेही त्यांना जेवायला बोलावले. पण चैतन्य दिवसामागून दिवस ते पुढे ढकलत राहिले. चैतन्यांना पाहूनच रघुनाथ प्रकाशानंदांकडे गेला होता, आणि खिन्न होऊन परतला होता.
चैतन्य आणि प्रकाशानंद
न पेलणारे ओझे
प्रकाशानंद काय काय बोलले, ते सारे रघुनाथाने चैतन्यांना सांगितले. चैतन्य हसले. रघुनाथ पुढे म्हणाला, निंदा करताना त्यांनी तुमचे नाव घेतले; तीन वेळा “चैतन्य” म्हटले, पण त्याला “कृष्ण” जोडले नाही. चैतन्यांनी उत्तर दिले, त्यांच्यासारख्या तत्त्वज्ञांच्या तोंडी कृष्णाचे नाव येत नाही; कारण नाम आणि कृष्ण एकच आहेत. मग तत्त्वज्ञांच्या त्याच टोमण्यावर ते म्हणाले, “ते म्हणतात, मी भावनांचे एक गाठोडे घेऊन काशीत आलो आहे. इथे त्याला गिऱ्हाईक नाही, आणि मला ते सगळे परत न्यावे लागेल! बरे, एवढे जड ओझे मी परत कसे वाहून नेऊ? मी ते इथेच विकेन, अगदी कवडीमोलाने का होईना.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी ते मथुरेला निघाले. ते दूर असताना काशीतले त्यांचे मित्र एकत्र जमत, आणि “प्रेमाने वेडे होऊन” त्यांचे गुणगान गात.
चैतन्य आणि प्रकाशानंद
“मला कायम काशीतच राहायचे आहे”
पुढे चैतन्य काशीला परत आले. या वेळी ते एका शिष्याला शिकवण्यासाठी राहिले. पण त्यांनी संन्याशांना डावलले होते, म्हणून संन्यासी सगळीकडे त्यांची निंदा करत. ती ऐकून त्यांच्या भक्तांना दुःख होई. रघुनाथालाही. त्याला वाटले, संन्याशांची आणि चैतन्यांची भेट घडवून आणली, तर त्यांना सत्य दिसेल, आणि ते चैतन्यांच्या मागे येतील. तो म्हणाला, “मला कायम काशीतच राहायचे आहे. हे मी घडवून आणले नाही, तर याची हळहळ मला जन्मभर लागून राहील.” त्याने सगळ्या संन्याशांना आपल्या घरी आमंत्रण दिले. मग तो चैतन्यांकडे गेला, त्यांचे पाय धरले, आणि खूप विनवण्या करून त्यांचा होकार मिळवला. दुपारी चैतन्य रघुनाथाच्या घरी गेले, आणि ग्रंथ सांगतो, तिथे त्यांनी संन्याशांचा उद्धार केला. त्या दिवसापासून नगरी ढवळून निघाली. त्यांना पाहायला लोकांची गर्दी लोटू लागली. सगळ्या मतांचे पंडित वाद घालायला आले, आणि चैतन्यांनी सगळ्यांना उत्तरे दिली; ते पंडितही कृष्णनाम घेऊ लागले. “सगळे लोक हसले, गायले, नाचले.” संन्याशांनी आपला अभ्यास सोडला, आणि आपल्या स्वतःच्या सभा भरवल्या.
चैतन्य आणि प्रकाशानंद
“अमृताचा झरा”
मग प्रकाशानंदांचा एक शिष्य, विद्वत्तेत त्यांच्याच तोडीचा, भर सभेत बोलला. तो म्हणाला, चैतन्य म्हणजे नारायण, साक्षात देव. “आपले गुरू शास्त्रांचा मनाला येईल तसा अर्थ लावतात”; चैतन्यांचे शब्द मात्र “आम्हाला खरोखरच सत्य वाटतात.” प्रकाशानंदांनी उत्तर दिले, शंकराचार्यांना आपला अद्वैतवाद प्रस्थापित करायची ओढ होती. म्हणून ज्या सूत्रांवर त्यांनी भाष्य केले, त्यांचा अर्थ त्यांना ओढूनताणून लावावा लागला. प्रत्येक दर्शन फक्त आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांना खोडून काढते. “फक्त महापुरुषांचे शब्दच विश्वासार्ह असतात. चैतन्यांचे शब्द म्हणजे अमृताचा झरा.” रघुनाथ आनंदाने चैतन्यांना सांगायला गेला. पंचगंगेवर स्नान करून ते बिंदुमाधवाच्या देवळाकडे चालले होते, तेव्हा वाटेत तो त्यांना भेटला. देवापुढे चैतन्य भावविभोर झाले, आणि देवळाच्या प्रांगणात नाचू लागले; त्यांचे भक्त हरी आणि कृष्ण यांच्या नामांचा गजर करत होते. लाखो लोक भोवती जमले, आणि “हरी! हरी!” असा घोष करू लागले. त्या घोषाने धरती आणि आकाश भरून गेले.
चैतन्य आणि प्रकाशानंद
चैतन्यांच्या चरणी
प्रकाशानंदांनी तो घोष ऐकला, आणि कुतूहलाने ते आपल्या शिष्यांना घेऊन आले. त्यांनी चैतन्यांना नाचताना पाहिले, आणि तेही शिष्यांसह “हरी!” च्या गजरात सामील झाले. चैतन्य थरथरू लागले, त्यांचा कंठ दाटून आला, रंग पालटला, अंग ताठ झाले, आणि आपल्या अश्रूंनी त्यांनी जवळच्यांना न्हाऊ घातले. “बनारसचे लोक ते पाहून थक्क झाले.” गर्दी पाहून चैतन्य भानावर आले, आणि थांबले. त्यांनी प्रकाशानंदांना अगदी लवून नमस्कार केला, आणि प्रकाशानंदांनी त्यांचे पाय धरले. चैतन्य म्हणाले, “तुम्ही जगद्गुरू आहात. तुमच्या शिष्याचा शिष्य होण्याचीही माझी योग्यता नाही.” प्रकाशानंद म्हणाले, “तुमच्या पायांना स्पर्श करून, पूर्वी मी तुमची जी निंदा केली, त्याचे सगळे पाप मी धुऊन टाकले आहे.” ते चैतन्यांजवळ बसले, आणि त्यांनी चैतन्यांना शास्त्रांचा अर्थ सांगायची विनंती केली.
चैतन्य आणि प्रकाशानंद
फुकट वाटलेला माल
काशीचे सगळे लोक हसत, नाचत, गात कृष्णनाम घेऊ लागले. आपल्या मुक्कामी परतल्यावर चैतन्यांनी तत्त्वज्ञांच्या शब्दांची गंमत केली: “माझा भावुक माल विकायला मी बनारसला आलो होतो; इथे त्याला गिऱ्हाईक नव्हते. माझा माल मला परत माझ्या देशी नेता आला नाही; ते ओझे वाहताना मला पाहून तुम्हाला दुःख झाले असते. म्हणून तुम्हा सगळ्यांना खूश करायला मी माझा माल फुकट वाटून टाकला!” त्यांचे अनुयायी म्हणाले, “एकटी बनारसच तुमच्या विरुद्ध होती; आता तिचाही तुम्ही उद्धार केलात.” बातमी पसरली, आणि खेड्यापाड्यांतले लोक लाखो-करोडोंनी नगरीत येऊ लागले. चैतन्य स्नानाला किंवा विश्वनाथाच्या देवळात जात, तेव्हा त्यांना पाहायला लोक रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी उभे राहत. हात उंचावून चैतन्य त्यांना हरिनाम घ्यायला सांगत. पाच दिवसांनी चैतन्य रात्रीच्या वेळी निघून गेले. त्यांचे मित्र मागोमाग गेले; बरोबर जायला निघालेला रघुनाथही त्यांत होता. चैतन्यांनी त्यांना प्रेमाने परत पाठवले, आणि नंतर यायची परवानगी दिली. ही कथा ‘चैतन्य चरितामृत’ या ग्रंथाच्या जदुनाथ सरकार यांनी केलेल्या अनुवादावरून सांगितली आहे: ‘चैतन्याज पिल्ग्रिमेजेस अँड टीचिंग्ज’ (१९१३), प्रस्तावना आणि प्रकरणे १५ आणि २३, पृष्ठे २०६-२१० आणि ३०५-३१५; त्यासोबत त्याची दुसरी आवृत्ती, ‘चैतन्याज लाइफ अँड टीचिंग्ज’ (१९२२), प्रकरण १५, पृष्ठे १८६-१८७. सरकार प्रकाशानंदांना “नामवंत वेदान्ती” म्हणतात. ते लिहितात, प्रकाशानंद “पुढे चैतन्यांमुळे भक्तीकडे वळले, आणि त्यांनी आपले नाव बदलून प्रबोधानंद ठेवले.”