भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
घाटावरची राख
सप्टेंबर १८२४ मध्ये कलकत्त्याचे इंग्रज बिशप रेजिनाल्ड हेबर काशीला आले. जे जे पाहिले, ते त्यांनी आपल्या रोजनिशीत लिहून ठेवले. ते इंग्रजी चर्चचा दौरा करत होते; त्यांच्याच शब्दांत, त्यांचे काम होते “हाताखालचे पाद्री आपले काम नीट करतात की नाही ते पाहणे.” अहिल्याबाई घाटावरून ते जात होते. घाट म्हणजे नदीत उतरणाऱ्या दगडी पायऱ्या. तिथे एका मृताची राख अजून धुमसत होती. ती राख होती अमृतराव यांची. अमृतराव थोडा काळ पेशवे होते, म्हणजे मराठी राज्याचे प्रमुख. काशीत ते कंपनीकडून मिळणाऱ्या मोठ्या तनख्यावर, आणि आपल्या स्वतःच्या अफाट संपत्तीवर राहत. शहरातल्या मोठ्या दानशूरांत त्यांची गणना होई. दर वर्षी, आपल्या इष्टदेवतेच्या दिवशी, सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत जो कुणी ब्राह्मण, आंधळा किंवा पांगळा येई, त्याला तांदूळ आणि एक रुपया मिळे. शहराबाहेरच्या एका बागेत ते या याचकांना भेटत. बागेला चार दरवाजे होते: प्रत्येक प्रकारच्या याचकांसाठी एक, आणि एक आपल्या माणसांसाठी. दान मिळाल्यावर प्रत्येकाला दिवसभर बागेतच ठेवून घेत, म्हणजे त्याला दुसऱ्यांदा येता येऊ नये. अशा काही दिवशी अमृतरावांनी पन्नास हजारांहून जास्त रुपये वाटले, असे म्हणत. बिशप काशीत आले, त्यानंतरच्या दुसऱ्या रात्री अमृतराव वारले. हेबर ज्यांच्याकडे उतरले होते, ते कंपनीचे एक जुने नोकर होते; छप्पन वर्षे हिंदुस्थानात काढलेले. ते अमृतरावांना “खरोखरच एक चांगला आणि दयाळू माणूस” म्हणाले. त्यांची उदारता “दिखाव्यासाठी नव्हती, तत्त्वासाठी होती.”
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
नंदी आणि भिकारी
६ सप्टेंबरला बिशप पाद्रीसाहेबांबरोबर शहरात गेले. आतापर्यंत पाहिलेल्या कुठल्याही शहरापेक्षा हे त्यांना “जास्त पूर्णपणे आणि खास पौर्वात्य” वाटले. तिथे एकही युरोपियन राहत नव्हता. गल्ल्या इतक्या अरुंद, की गाडी जाऊ शकत नव्हती. पाद्रीसाहेबांची छोटी घोडागाडी जवळजवळ वेशीवरच अडकली. मग ते टोंजानमधून पुढे गेले. टोंजान म्हणजे भोई वाहून नेतात अशी उघडी खुर्ची. गल्ल्या इतक्या गर्दीच्या आणि वळणावळणाच्या, की कधी कधी टोंजानसुद्धा कसेबसे पुढे सरकत. घरे उंच होती; बहुतेक तीन मजली, काही पाच-सहा मजली. त्यांना व्हरांडे होते, पुढे आलेल्या खिडक्या होत्या, आणि नक्षीदार टेकूंवर तोललेली रुंद छपरे होती. प्रत्येक कोपऱ्यावर छोटी देवळे होती. पुष्कळांवर फुले, प्राणी आणि ताडाच्या झावळ्या कोरलेल्या होत्या. त्यांनी पाहिलेल्या उत्तम गॉथिक किंवा ग्रीक कामाइतके ते कोरीवकाम बारीक होते. भिंती गडद लाल रंगवलेल्या होत्या. त्यांच्यावर माणसे, बायका, नंदी, हत्ती आणि देव यांची भडक चित्रे होती. शिवाचे पवित्र नंदी “घरच्या राखणदार कुत्र्यांसारखे माणसाळलेले आणि सलगीचे” होते. ते गल्ल्यांतून हिंडत, किंवा आडवे पडून रस्ता अडवत. माकडे छपरांना लटकलेली असत, आणि जेवणाऱ्या मुलांच्या हातातले अन्न हिसकावत. मुख्य रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूंना भिकाऱ्यांच्या रांगा होत्या. त्यांनी असे लोक पाहिले, ज्यांनी एक हात किंवा एक पाय एकाच स्थितीत धरून ठेवला होता. इतका काळ, की तो वाकडा झाला होता. काहींनी मुठी इतका काळ आवळून धरल्या होत्या, की “नखे हाताच्या पाठीतून बाहेर आली होती.” “काहीतरी खायला द्या,” ते ओरडत. त्यांच्याजवळची थोडी नाणी लवकरच संपली; ती म्हणजे “समुद्रात पाण्याचा एक थेंब.”
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
दोन देवळे
दुसऱ्या दिवशी हेबर पुन्हा शहरात गेले. बरोबर शहराचे दोन मॅजिस्ट्रेट होते, मॅक्लिऑड आणि प्रिन्सेप. नंदी आणि भिकारी यांच्या पलीकडे त्यांना मोठी देखणी घरे दिसली, बाजारांत भारी माल दिसला, आणि “व्यापाराची स्पष्ट गुणगुण” ऐकू आली: काशी “अतिशय पवित्र नगरी आहे, तशीच अतिशय उद्योगी आणि श्रीमंतही.” ते आधी विश्वनाथाच्या देवळात गेले. देऊळ लहान होते, आणि सुंदर कोरलेले. त्याचे छोटेसे आवार लठ्ठ, माणसाळलेल्या नंदींनी “गोठ्यासारखे” भरले होते. धान्य आणि मिठाईसाठी ते प्रत्येकाच्या हातात आणि खिशात नाक खुपसत. “राम! राम! राम! राम!” असा न संपणारा गजर चालू होता; तो “परक्या माणसाला गरगरायला लावायला पुरेसा” होता. पुजारी त्यांना सगळे दाखवायला उत्सुक होते. आम्हीही पाद्रीच आहोत, असे ते पुन्हा पुन्हा सांगत, आणि त्या कारणाने काही दक्षिणा मागत. जवळच्या अन्नपूर्णेच्या देवळात त्यांना एक ब्राह्मण दाखवला गेला. तो दिवसभर एका छोट्याशा व्यासपीठावर बसे; ते व्यासपीठ एखाद्या शृंगार-टेबलाएवढे होते. सकाळी आठपासून चारपर्यंत, जो ऐकेल त्याला तो वेद वाचून दाखवी, किंवा त्यांच्यावर प्रवचन करी. रात्री तो त्याच्या शेजारी फरशीवर झोपे. तो काही मागत नसे; शेजारी तांब्याचे एक छोटे भांडे दानासाठी ठेवलेले असे, हेच त्याचे एकमेव उत्पन्न. तो एक लहानखुरा, फिकट माणूस होता; तो वक्ता होता, आणि संस्कृतचा गाढा पंडित होता, असे म्हणत.
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
जैन मंदिर
मग ते नावेत बसले. नदीवरून बिशपना सगळे शहर “प्रेक्षागृहाच्या पायऱ्यांसारखे, घुमट आणि मिनारांनी गच्च भरलेले” वर चढत गेलेले दिसले. त्याचे घाट स्नान करणाऱ्यांनी आणि पूजा करणाऱ्यांनी फुलले होते. वाटेत प्रिन्सेप यांनी त्यांना सांगितले, तुमच्यासाठी एक खास मेहेरबानी मिळवली आहे: एक जैन मंदिर पाहायची परवानगी. काशीतले जैन बहुतेक बुंदेलखंडाचे होते, आणि त्यांच्यात पुष्कळ श्रीमंत व्यापारी होते. आपली धार्मिक रहस्ये ते फार जपत; परक्यांना त्यांनी कधी आत येऊ दिल्याचे ऐकिवात नव्हते. त्यांच्या दोन पंथांत अलीकडेच रस्त्यांवर मारामारी झाली होती. आदल्या दिवशी प्रिन्सेप मुख्य पुजाऱ्यांना भेटले होते, आणि हेबर यांच्याविषयी इतके काही बोलले होते, की ते त्यांना आत घ्यायला तयार झाले. उभ्या पायऱ्या चढून, आणि बिशपनी कधी पाहिल्या नव्हत्या अशा अतिशय अरुंद गल्ल्यांतून, ते एका उंच, मळकट घरापाशी पोचले. घराच्या माथ्यावर सोन्याचा मुलामा दिलेला एक छोटा घुमट होता. पुजारी उंच, धिप्पाड होते, आणि त्यांचा चेहरा “अतिशय चाणाक्ष आणि बुद्धिमान” होता. त्यांनी सगळ्यांना सहा छोट्या खोल्यांतून फिरवले; प्रत्येक खोलीत एक वेदी होती. प्रत्येक वेदीच्या मधोमध तांदूळ आणि तूप यांचे एक मोठे ताट होते; त्याला उग्र सुगंध होता. दोन-तीन खोल्यांत माणसे उकिडवी बसली होती, आणि हात जोडून प्रार्थना करत होती. प्रत्येक वेदीवर बसलेल्या मूर्तींचे संगमरवरी कोरीवकाम होते. पुजारी म्हणाले, सगळ्यांत मोठी मूर्ती आमचा देव; बाकीची ती रूपे, जी त्याने निरनिराळ्या युगांत माणसांना शिकवण्यासाठी धारण केली.
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
दोन ताटे
प्रिन्सेप यांनी एका व्यापाऱ्याला विचारले, तुमचा धर्म दुसऱ्या पंथापेक्षा कसा वेगळा आहे? तो माणूस “डोळ्यांपर्यंत लाल झाला.” कडवटपणे तो म्हणाला, “हिंदू आणि ख्रिस्ती यांच्यात जितका फरक आहे, ख्रिस्ती आणि मुसलमान यांच्यात जितका फरक आहे, तितका.” पुजारी जास्त शांतपणे म्हणाले, “आम्ही एकाच देवाची उपासना करतो, पण त्याची उपासना कशी करावी हे त्यांना कळत नाही.” प्रिन्सेप यांनी नंतर सांगितले, तो व्यापारी अलीकडच्या मारामारीत सगळ्यांत पुढे होता, आणि त्यासाठी तो “अडचणीत” आला होता. परत प्रवेशदालनात आल्यावर पुजाऱ्यांनी आशा व्यक्त केली, की बिशप एक छोटीशी भेट स्वीकारतील. एका गृहस्थाने एक कापड उचलले. खाली दोन मोठी ताटे होती: एकात मिठाई, फळे आणि साखर; दुसऱ्यात अतिशय देखण्या शाली. शाली स्वीकारायला फारच मौल्यवान होत्या. हेबर म्हणाले, पहिले ताट पुरे आहे, कारण “भारी वस्त्रांचा लोभ धरणे पुजाऱ्याला शोभत नाही.” त्यांनी थोडे बेदाणे उचलले, फळे यजमानांच्या घरी पाठवायला सांगितली, आणि शाली नाकारल्याबद्दल क्षमा मागितली. त्यांनी लिहिले, “इतक्या सहज सुटका झाली, म्हणून व्यापाऱ्यांना मनापासून आनंद झालेला दिसला, असे मला वाटले.” कितीतरी स्तुतीचे शब्द बोलत त्यांनी हेबर यांना खालपर्यंत पोचवले. जिन्याच्या तोंडाशी हेबर आणि पुजारी यांनी मित्र म्हणून एकमेकांचा निरोप घेतला.
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
कॉन्स्टँटिनोपलचे पॅट्रिआर्क
त्या दिवशी प्रत्येक देवस्थानात हेबर यांच्या गळ्यात हार घातले गेले. ते फेकून देणे असभ्य मानले जात असे. ते लिहितात, आता मी “पुजाऱ्यापेक्षा बळीसारखा जास्त” दिसत होतो. पुजाऱ्यांनी आपले किती प्रेमाने स्वागत केले, हे त्यांनी मॅक्लिऑडला सांगितले. मॅक्लिऑडने खुलासा केला: तुमच्या येण्याने मोठे कुतूहल जागे झाले आहे. शहराला वाटते, तुम्ही कॉन्स्टँटिनोपलचे पॅट्रिआर्क आहात, म्हणजे तिथले सर्वोच्च धर्मगुरू. मॅक्लिऑडने हे एका विद्वान मुसलमान अभ्यासकाकडून ऐकले होते. सगळ्या इंग्रजांचा मुख्य धर्मगुरू, “सरदार पाद्री,” चर्च पाहायला येणार आहेत, अशी बातमी पसरली होती. त्या अभ्यासकाने आधी विचारले होते, “रूमचे पोप” येत नाहीत का? मॅक्लिऑडला आश्चर्य वाटलेले पाहून त्याने खुलासा केला. ‘रूम’ म्हणताना त्याला जुने रोम म्हणायचे नव्हते, तर नवे रोम, म्हणजे इस्तंबूल. त्याला अभिप्रेत होते त्या ख्रिश्चनांचे प्रमुख, जे इंग्रजांसारखेच मूर्तींचा तिटकारा करतात, पण चित्रांचा नाही. मॅक्लिऑडने त्याला सांगितले, इंग्रज चित्रांचीही पूजा करत नाहीत. त्याला ते पुरते पटले की नाही, याविषयी हेबर यांना खात्री नव्हती. पण तो म्हणाला, ख्रिश्चनांचा तिसराही एक पंथ आहे, हे मला आजवर ठाऊक नव्हते. इंग्रज खऱ्या श्रद्धावंतांपासून, आपल्याला वाटले होते त्याहूनही कमी वेगळे आहेत, हे पाहून त्याला आनंद झाला.
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
डंकनसाहेबांचा धाकटा भाऊ
बिशपना दिसले, हिंदुस्थानातल्या बहुतेक शहरांपेक्षा काशीचे लोक सार्वजनिक माणसांविषयी जास्त बोलत. वॉरन हेस्टिंग्ज आणि लॉर्ड वेलस्ली, हिंदुस्थानचे दोन गव्हर्नर, यांना ते या मुलखावर राज्य केलेली सगळ्यांत मोठी माणसे म्हणत. पण आपल्यावर राज्य केलेल्या सगळ्या इंग्रजांत ते सगळ्यांत जास्त प्रेमाने बोलत ते जोनाथन डंकनविषयी. “डंकन साहब का छोटा भाई,” म्हणजे “डंकनसाहेबांचा धाकटा भाऊ,” हीच त्यांची अजूनही कुठल्याही विशेष दयाळू अधिकाऱ्याची स्तुती होती. वॉरन हेस्टिंग्ज यांचा थाटमाट लोकांच्या लक्षात होता. त्यांच्यावरचे एक बालगीत अजूनही मुलांना म्हणून दाखवले जात असे: “हाथी पर हौदा, घोडे पर जीन, / जल्दी बाहर जाता साहब वारन हस्टीन!” हत्तीवर हौदा, घोड्यावर खोगीर, आणि हे बघा वॉरन हेस्टिंग्जसाहेब झपाट्याने बाहेर निघाले! काशीचा राजा बिशपना भेटायला आला. तो मध्यमवयीन होता, खूप स्थूल, आणि “एखाद्या इंग्रज शेतकऱ्यासारखा” दिसत होता. तो आपल्या शहराच्या प्राचीन गोष्टींविषयी बोलला. तो म्हणाला, शहराचे प्राचीन नाव बरनस होते; बरा आणि नसा या दोन नद्या तिथे गंगेला मिळतात, त्यांच्यावरून.
बिशप हेबर यांची काशी, १८२४
धडा गाऊन दाखवणारा मुलगा
८ सप्टेंबरला हेबर पुन्हा घोड्यावरून शहरात गेले. विद्यालयातला, म्हणजे हिंदू पाठशाळेतला एक छोटा मुलगा रस्त्यात त्यांच्यामागे धावत आला. हात जोडून त्याने बिशपकडे परवानगी मागितली: “काल तुम्ही माझा धडा ऐकला नाहीत, पण आज मी तो छान गाऊन दाखवू शकेन.” हेबर यांनी घोडा थांबवला, आणि घोड्यावर बसूनच ते ऐकत राहिले. मुलाने संस्कृतचा एक लांबलचक उतारा म्हणून दाखवला. मधे मधे थांबे तिथे ते म्हणत, “छान, छान.” मुलगा इतका खूश झाला, की संपल्यावर तो ओरडला, “पुन्हा,” आणि त्याने दुसरा उतारा सुरू केला. बिशपनी त्याला काही भेट देऊन निरोप दिला. मुलाने आपल्या अंगरख्यात चाचपडून काही लाल फुले काढली, आणि ती त्यांना दिली. मग बडबड करत तो त्यांच्या घोड्याबरोबर धावत राहिला; शेवटी गर्दीने दोघांना दूर केले. हा सगळा वेळ भोवतालचे लोक टाळ्या वाजवत होते. ते श्लोक ज्या रीतीने त्यांच्याकडे वळवत होते, त्यावरून हेबर यांनी ओळखले, हे आपल्या सन्मानाचे भाषण असावे. मुलाला ते आदल्या दिवशी म्हणायला शिकवले असावे, आणि त्याची संधी हुकली असावी, असे त्यांना वाटले. त्या संध्याकाळी त्यांना आणखी एक फेरफटका सुचवला गेला; त्यांनी अजून अर्धेच शहर पाहिले आहे, असे त्यांना सांगितले गेले. ते फार थकले होते: “खरे तर बनारस जसे पाहायला हवे, तसे पाहायला पंधरवडा लागेल.” ही कथा रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी’, खंड १ (१८२८), प्रकरणे बारा आणि तेरा, पृष्ठे २७६-३०२, ३१४, ३२२-३२३ आणि ३२९-३३० यांवरून सांगितली आहे; ३ ते ८ सप्टेंबर १८२४ या दिवसांच्या त्यांच्या रोजनिशीवरून, आणि शहर सोडल्यानंतर त्यांना जे कळले त्यावरून. हेबर यांनी एक मिशन शाळा पाहिली, छपरावरून पाण्याचे झोत पडणारे एक श्रीमंत घर पाहिले, जुनी वेधशाळा, औरंगजेबाच्या मशिदीचे मिनार, आणि हिंदू पाठशाळा पाहिली. तिथे पृथ्वी कासवावर उभी आहे असे शिकवणारे एक पंडित “आपल्याला यापेक्षा जास्त कळते, अशा रीतीने” हसले. त्यांना सांगितले गेले, लाकूड इतके महाग होते, की पुष्कळ प्रेते न जाळताच नदीत सोडली जात. दर वर्षी कित्येक डझन यात्रेकरू दोन घड्यांच्या मधे स्वतःला बांधून, ते घडे पाण्याने भरून गंगेत बुडून मरत. हेबर १८०३ च्या जनगणनेची लोकसंख्या ५,८२,००० हून जास्त देतात. हेबर यांच्या माहीतगारांना वाटे, शक्य झाले तर विशेषतः मुसलमान इंग्रजांविरुद्ध उठतील. वॉरन हेस्टिंग्ज यांनी एकदा मुघल युवराजाच्या हौद्यामागे बसून मोरपिसांचा पंखा ढाळत लोकांची मर्जी मिळवली होती.