भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
पंचगंगा आणि औरंगजेबाची मशीद
होडीतून
पंचगंगा घाटापासून होडी जरा आत नेली, की सगळे चित्र एका नजरेत दिसे. पाण्याच्या कडेला रंगीबेरंगी कपड्यांतले स्नान करणारे लोक. खालच्या पायऱ्यांवर इकडेतिकडे विखुरलेल्या लहान देवळ्या, आणि पायवाटेवरून चाललेले माणसांचे लोंढे. त्यांच्या वर निरनिराळ्या दिशांनी नगराकडे चढणाऱ्या पायऱ्यांच्या लांबलचक रांगा, आणि “वर्णन करता येणार नाही अशा गोंधळात एकमेकांवर कोसळलेल्या” विचित्र इमारती. आणि या सगळ्यांच्या माथ्यावर औरंगजेबाची मशीद आणि तिचे मिनार. मुसलमान बादशहाने पाडलेल्या एका मंदिराच्या जागी ही मशीद बांधली गेली. ई. बी. हॅवेल यांच्या मते इथे शिवांचे एक मोठे मंदिर उभे होते, आणि ही मशीद “त्या मोठ्या मुसलमान मूर्तिभंजकाच्या असहिष्णु आवेशाची” कायमची खूण होती. तरीही ती सर्वसाधारणपणे एका हिंदूच्या नावाने ओळखली जाई: “माधोदास का दौरहा.” बादशहाची इच्छा प्रत्यक्षात उतरवणाऱ्या स्थापत्यकाराचे ते नाव असावे, असे दिसते. पंचगंगा हे नदीकाठच्या पाच प्रमुख तीर्थांपैकी एक. या नावाचा अर्थ “पाच गंगा,” किंवा “पाच नद्या”; कारण इथे इतर चार नद्या गंगेला मिळतात, असे म्हणतात. दिसते ती फक्त गंगा. बाकीच्या चार कुठेतरी जमिनीखाली आहेत, अशी श्रद्धा आहे. हॅवेल यांना नावाचे दुसरे कारण दिसले: नदीतून वर जाणाऱ्या पायऱ्यांच्या पाच प्रचंड रांगा. पण काशीखंड, म्हणजे स्कंदपुराणातला काशीचा महिमा गाणारा संस्कृत भाग, या नद्या इथे कशा आल्या, याची एक कथा सांगतो.
पंचगंगा आणि औरंगजेबाची मशीद
ऋषींची कन्या
फार पूर्वी वेदशिरा नावाचे एक महान तपस्वी होते. ते तप करत बसले असताना शुची त्यांच्या डोळ्यांसमोर आली; अप्सरांमध्ये सर्वांत सुंदर अप्सरा. तिला पाहताच त्यांचे वीर्य स्खलित झाले. त्यांच्या शापाच्या भीतीने ती थरथर कापू लागली. पण ऋषींनी आपला राग आवरला. ते म्हणाले, “यात दोष नाही; ना माझा, ना तुझा. आमचे बीज कधी वाया जात नाही. ते तू स्वीकार; तुला रत्नासारखी एक कन्या होईल.” शुचीने ते आपल्या पोटात धारण केले. कालांतराने तिला एक मुलगी झाली. तिला ऋषींच्या आश्रमात ठेवून ती आपल्या वाटेने निघून गेली. ऋषींनी त्या मुलीला एका हरिणीच्या दुधावर वाढवले. त्यांनी तिला अर्थपूर्ण नाव दिले: धूतपापा. ते नुसते उच्चारले, तरी पापांच्या रांगांच्या रांगा थरथरतात. ती आठ वर्षांची झाली, तेव्हा त्यांनी तिला विचारले, तुझे लग्न कोणाशी करू? ती म्हणाली, “जो सर्वांहून पवित्र आहे, ज्याला सगळे नमस्कार करतात, ज्याची सगळे इच्छा धरतात, अशाला मला द्या. जो कधी नष्ट होत नाही, आणि इहलोकी आणि परलोकी प्रत्येक संकटापासून रक्षण करतो. ज्याच्या आधारावर चौदा भुवने उभी आहेत.” वडिलांना आनंद झाला. अंतर्ज्ञानाने त्यांनी पाहिले, की असा पती खरोखरच आहे. ते तिला म्हणाले, “पण तो सहज मिळत नाही. कुळाने नाही, विद्येने नाही, संपत्तीने नाही, रूपाने नाही. एखाद्या तीर्थाच्या बाजारात तपाची किंमत मोजली, तरच तो विकत मिळतो.”
पंचगंगा आणि औरंगजेबाची मशीद
शिळा
म्हणून धूतपापा तप करायला गेली. पावसाळ्यात तिने रात्रीमागून रात्री उघड्या खडकावर काढल्या; ढगांच्या गडगडाटाने ती जराही डगमगली नाही. उन्हाळ्यात ती पंचाग्नींमध्ये बसली, आणि गवताच्या पात्याच्या टोकावरचा पाण्याचा एक थेंबसुद्धा प्याली नाही. शेवटी ब्रह्मदेव आपल्या हंसावर बसून तिच्याकडे आले, आणि सगळ्या पवित्र गोष्टींहून पवित्र होण्याचा तिचा वर त्यांनी दिला. ते म्हणाले, स्वर्ग, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष यांतली सगळी साडेतीन कोटी तीर्थे तुझ्या देहाच्या रोमारोमांत राहतील. ती घरी परतली. एके दिवशी ती वडिलांच्या झोपडीच्या अंगणात खेळत होती. तेव्हा तिच्या तपाने ओढले गेलेले एक अनोळखी पुरुष आले. तिने गुपचूप स्वतःला त्यांच्या स्वाधीन करावे, अशी त्यांनी तिची विनवणी केली. त्यांनी आपले नाव सांगितले नाही. ते होते धर्मदेव. ती म्हणाली, “देणारे माझे वडील आहेत. त्यांच्याकडे मागणी करा.” ते म्हणाले, “मी तुझ्या वडिलांकडे मागणी करणार नाही,” आणि गुपचूप लग्न करण्यासाठी त्यांनी तिच्यामागे लकडा लावला. कन्यादानाचे पुण्य वडिलांना मिळावे, अशी तिची इच्छा होती. म्हणून ती म्हणाली, “मंदबुद्धी माणसा, पुन्हा असे बोलू नकोस. इथून चालता हो!” कामाने व्याकूळ झालेले ते माघार घेईनात. तेव्हा आपल्या तपाच्या बळावर तिने त्यांना शाप दिला: “तू अगदीच जड आहेस; म्हणून तू नद हो, पाणी धरणारा!” रागावून त्यांनीही उलट शाप दिला: “कठोर हृदयाच्या मुली, तू शिळा हो!” अशा रीतीने धर्मदेव काशीत एक नद झाले, धर्मनद; आणि धूतपापा शिळा झाली.
पंचगंगा आणि औरंगजेबाची मशीद
चंद्रकांत शिळा
घाबरून तिने वडिलांना सगळे सांगितले. ऋषींनी ध्यानात पाहिले, तो अनोळखी कोण होता. ते म्हणाले, “बाळ, घाबरू नकोस. त्यांचा शाप टळणार नाही; म्हणून तू चंद्रकांत शिळा हो. चंद्र उगवला, की तुझा देह वितळेल, आणि धूतपापा या नावाने प्रसिद्ध प्रवाह होऊन वाहू लागेल. आणि तो धर्मनद तुझा पती होईल; तू मागितलेल्या सगळ्या गुणांनी युक्त.” सगळी तीर्थे आपल्यात धारण करणारा धूतपापेचा प्रवाह धर्मनदाला मिळतो. नदी काठावरची झाडे वाहून नेते, तसा तो पापांच्या राशीच्या राशी वाहून नेतो. मग, गंगा अजून इथे आल्या नव्हत्या, तेव्हा सूर्यदेवांनी या पाण्याजवळ तप केले. ते इतके प्रखर तळपले, की त्यांच्या किरणांनी पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधली सगळी पोकळी भरून गेली, आणि तिन्ही लोक थरथरले. त्या श्रमाने त्यांच्या किरणांतून प्रचंड घाम वाहू लागला; त्याची एक तिसरी नदी झाली: किरणा. सर्वांत शेवटी भगीरथांबरोबर गंगा आल्या, आणि यमुना आणि सरस्वतीही आल्या. काशीखंड मोजतो त्याप्रमाणे, त्या पाच नद्या म्हणजे किरणा, धूतपापा, सरस्वती, गंगा आणि यमुना. म्हणून या जागेचे नाव पंचनद, पाच नद्यांचे स्थान. जेम्स प्रिन्सेप यांनी यमुनेला वगळले, आणि तिच्याऐवजी धर्मनद मोजला. काशीखंड सांगतो, यमलोकातले पितरसुद्धा रोज या जागेचे गुणगान करतात. ते गातात, “आमच्या वंशातला कोणीतरी काशीत पंचनदावर येईल, श्राद्ध करील, आणि आम्हाला मुक्त करील.”
पंचगंगा आणि औरंगजेबाची मशीद
पितरांसाठी कंदील
हॅवेल यांना एखाद्या हिंदू सणाला पंचगंगेवरचे दृश्य जवळजवळ मणिकर्णिकेइतकेच मनात ठसणारे वाटले. कार्तिक महिन्यात घाटाच्या कडेने बांबूंच्या काठ्यांचे जणू रान उभे राही; त्यांच्यावर चिनी कंदील टांगलेले असत. स्नान करणारे ते तिथे लावत; चंद्राचा क्षय होत असताना वर पितृलोकात राहणारे पितर अंधारात राहू नयेत, म्हणून. कार्तिकी पौर्णिमेच्या रात्री बायका इथे स्नान करत, आणि चांदण्यात मिठाई ठेवत. पडणारे दव तिच्यावर अमृत शिंपडेल, अशी त्यांची श्रद्धा असे. याच अमृताने सोमराजा देवांना, पितरांना आणि माणसांना ताजेतवाने करतात. १८६८ मध्ये हा घाट रुंद, खोल आणि फार भक्कम होता. त्याचे ठेंगणे दगडी बुरूज आतून पोकळ होते; त्या देवळ्या होत्या. प्रत्येकीत अनेक देव होते; बहुतेक शिवांची प्रतीके. एखादा सामान्य बघ्या त्या बुरुजांच्या माथ्यावरून “शेकडो देवांच्या डोक्यांवरून” चालत जाईल, आणि त्याला ते कळणारही नाही. कित्येक पायऱ्या खाली उतरल्यावरच त्याला दिसेल, की त्या देवळ्या नदीकडे उघडत होत्या.
पंचगंगा आणि औरंगजेबाची मशीद
मशिदीसमोरचा चौक
हॅवेल यांना वाटले, मशिदीत तिच्या इतिहासाखेरीज विशेष असे काही नाही. पण पायऱ्यांचा तो मोठा पिरॅमिड चढून जाणे सार्थ होते; मशिदीसमोरच्या, नदीवर उंच असलेल्या त्या लहानशा चौकासाठी. तो इटली किंवा स्पेनमधल्या कोणत्याही चौकासारखा होता. सकाळच्या संध्येनंतर नदीतून वर येणारी गर्दी तिथून पाहता येई. तीन म्हाताऱ्या भांडीकुंडी विकणाऱ्याशी घासाघीस करायला थांबल्या; “ग्रीक कथांतल्या नियतीच्या तीन देवतांसारख्या.” पिंपळाभोवती बांधलेल्या एका देवळीभोवती भक्तांची रांग फिरत होती; ते नदीचे पाणी त्यावर शिंपडत होते. गर्दी विरळ झाल्यावर एक साधू दिसे. पहिल्या नजरेत तो भयंकर तप करत आहे, असे वाटे. तो लाकडाच्या एका ठेंगण्या खाटेवर पडून होता; खाटेवर सगळीकडे लांब लोखंडी खिळे ठोकलेले होते. पण त्याने पाठीखाली उशी घेतली होती, आणि खिळे बोथट होते, अगदी दाटीने ठोकलेले. हॅवेल यांना ते “निरुपद्रवी ढोंग” वाटले. साधू उन्हात आरामात पडून होता; मधूनच चिलीम ओढत होता, आणि खिशात मावणारी भगवद्गीता वाचत होता. जवळच एक तरुण वैष्णव संन्यासिनी एका साध्याशा देवळीपाशी पूजा करत होती. ती लहानपणापासून धार्मिक जीवन जगत आली आहे, असे बघे सांगत होते. ती आपल्या पवित्र ग्रंथांत हरवून गेली होती; बघ्यांकडे, किंवा तिच्यावर रोखलेल्या कॅमेऱ्याकडे, तिने जरासुद्धा लक्ष दिले नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), उत्तरार्ध अध्याय ५९ श्लोक १९ ते १२५, आणि पूर्वार्ध अध्याय ४९ श्लोक २६ ते ३३; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १०७-१०९, जेम्स प्रिन्सेप यांच्या ‘व्ह्यूज ऑफ बनारस’मधील उताऱ्यासह; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १५०-१५५; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ५३-५४. शेरिंग पाच नद्यांची नावे धूतपापा, जरनद, किरणनदी, सरस्वती आणि गंगा अशी देतात. ते ज्यांचा उतारा देतात, ते प्रिन्सेप ही कथा थोडक्यात सांगतात; ते त्या मुलीला ‘धोरतपापा’ आणि तिच्या वडिलांना ‘वेदसूर’ म्हणतात, आणि तिच्या नावाचा अर्थ “पापाचा प्रवाह” असा लावतात. पाडलेले मंदिर शिवांचे होते, असे फक्त हॅवेलच सांगतात.