भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
काशीचा विणकर कबीर
कमळातले बाळ
कबीर काशीचे एक विणकर. त्यांची पदे आजही गावोगाव फिरणारे गायक गातात. त्यांच्या खऱ्या आयुष्याविषयी निश्चित असे फारसे ठाऊक नाही. पण त्यांच्या नावाभोवती पुष्कळ आख्यायिका जमल्या आहेत. त्यांतली सगळ्यांत काव्यमय आख्यायिका सुरू होते नगराबाहेरच्या एका तळ्यावर: लहरतारा तलावावर. तिथे कमळे फुलली होती. गुंजारव करून करून भुंगे थकले होते. मोर, चंडोल आणि इतर पक्षी तळ्याभोवती घिरट्या घालत होते. आकाशात मेघांचा गडगडाट होता, विजा लखलखत होत्या. आणि तेव्हा तळ्याच्या मधोमध, एका कमळाच्या पोटात, कबीर प्रकट झाले. नीमा नावाची एक नवी नवरी लग्न आटोपून सासरी चालली होती. तिला तहान लागली, म्हणून ती तळ्यावर गेली. तिथे तिला ते बाळ दिसले, आणि ती घाबरली. तिला वाटले, हे बहुधा कोणा विधवेच्या लाजिरवाण्या चुकीचे जिवंत चिन्ह असावे. तिचा नवरा नीरू विणकर बाळाला घरी न्यायला तयार होता. पण लोकनिंदेच्या भीतीने नीमा कचरली. बायका विचारतील, “कमळासारखे डोळे असलेले हे एवढे सुंदर बाळ; याची आई कोण?” पण शेवटी दोघांनी भीती बाजूला ठेवली, आणि त्यांना बाळाची दया आली. १९०९ मध्येही काशीबाहेरच्या लहरतारा येथे ती जागा दाखवली जात असे. उथळ, विस्तीर्ण तळ्याच्या वरच्या उंचवट्यावर एक नीटनेटके बांधलेले मंदिर होते, आणि आत कबीरांच्या पादुका.
काशीचा विणकर कबीर
एवढे मोठे नाव
बायकांनी गाणी म्हणत त्यांचे घरी स्वागत केले. पण बाळाला पाहताच त्या विचारू लागल्या, “हिला हे मूल मिळाले तरी कसे?” नीमा म्हणाली, याला जन्म न देताच हे मला मिळाले. मग त्यांनी आणखी काही विचारले नाही. कुराण उघडून बाळासाठी नाव शोधायला नीरूने एका काझीला, म्हणजे मुसलमान न्यायाधीशाला, बोलावले. काझीला नाव सापडले: “कबीर.” तो फार गोंधळला, आणि नखे कुरतडू लागला. कारण कबीर म्हणजे “महान”, आणि ते देवाचे एक नाव आहे. आणखी पाच-सहा काझी आले. प्रत्येकाने कुराण उघडले, आणि प्रत्येकाला तेच नाव सापडले. एवढ्या मोठ्या मानाचे नाव विणकराच्या पोराला देता येणार नाही, यावर त्यांचे एकमत झाले. ते नीरूला म्हणाले, “कसेही करून या मुलाला संपव.” नीरू बाळाला मारायला आत घेऊन गेला. पण तो काही करायच्या आतच बाळ बोलले. “मी कुणालाही ठाऊक नसलेल्या स्थानाहून आलो आहे. मी स्त्रीच्या पोटी जन्मलो नाही; बालरूपात प्रकट झालो. काशीजवळच्या एका निर्जन जागी माझा वास होता. तिथे मला या विणकराने शोधले.” अशा रीतीने काझी हरले, आणि बाळाचे नाव कबीर ठेवले गेले.
काशीचा विणकर कबीर
“बनारसचा एक विणकर”
आख्यायिका सांगतात, लहानपणी कबीरांनी हिंदू आणि मुसलमान सवंगड्यांना सारखेच दुखवले. खेळताना ते “राम, राम!” आणि “हरी, हरी!” असा पुकारा करत. तेव्हा मुसलमान मुले त्यांना काफिर, म्हणजे अधर्मी, म्हणत. कबीर उत्तर देत, जो वाईट करतो, तोच काफिर. एके दिवशी त्यांनी कपाळाला गंध लावले, गळ्यात दोरा घातला, आणि “नारायण, नारायण!” असा पुकारा केला. ब्राह्मण संतापले: हे तर त्यांचे हक्क होते. कबीरांनी त्यांना उत्तर दिले. “माझा धर्म हा: माझी जीभ विष्णू आहे, माझे डोळे नारायण, आणि माझ्या हृदयात गोविंद राहतो. मी विणकर आहे, म्हणून धागा घालतो. तुम्ही जानवे घालता, रोज गायत्री आणि गीता म्हणता; पण गोविंद राहतो माझ्या हृदयात. तुम्ही ब्राह्मण, मी बनारसचा विणकर. माझे शहाणपण ऐका.” राम, हरी, नारायण, गोविंद: देवाला कोणत्या नावाने भजावे, याला कबीरांच्या लेखी फारसे महत्त्व नव्हते. देव एक आहे, एवढे मानले म्हणजे पुरे. पण आणखी एका गोष्टीवरून त्यांना टोमणे ऐकावे लागत. त्यांना गुरू नव्हता, आध्यात्मिक वाट दाखवणारा कोणी नव्हता. हा त्यांना कलंक वाटला, आणि तो पुसून टाकायला ते निघाले.
काशीचा विणकर कबीर
घाटाच्या पायरीवर
रामानंद नावाच्या साधुपुरुषांचे शिष्य व्हावे, त्यांच्या संप्रदायात शिरावे, अशी कबीरांना तळमळ होती. पण वाटेत अडचणी होत्या; त्या फक्त एखाद्या युक्तीनेच पार करता येणार होत्या. रामानंदांच्या संप्रदायाचा मंत्र, तो पवित्र शब्द, कबीरांना मिळाला, तर दीक्षा द्यावीच लागणार होती. रामानंद रोज पंचगंगेवरच्या एका घाटावर स्नानाला जात. कबीर पायऱ्यांवर आडवे झाले; साधुपुरुषांचा पाय आपल्यावर पडेल, या आशेने. तसेच झाले. रामानंदांचा पाय पडला, आणि आश्चर्याने ते उद्गारले, “राम!” कबीरांना ठाऊक होते, त्यांच्या संप्रदायाच्या मंत्राइतका दुसरा कोणताही शब्द त्यांच्या ओठी इतक्या सहज येत नसे. आता तो मंत्र कबीरांकडे होता. आता आपल्याला कोणी नाकारू शकत नाही, असा त्यांनी दावा केला. कबीरांनी हे जाहीर केले, तेव्हा हिंदू आणि मुसलमान दोघेही हादरले. ते मिळून रामानंदांकडे गेले, आणि त्यांनी विचारले, तुम्ही एका मुसलमान मुलाला शिष्य केले आहे का? रामानंदांनी मुलाला बोलावून घेतले. लोकांपासून स्वतःला आड ठेवणारा पडदा उचलून त्यांनी कबीरांना विचारले, मी तुला शिष्य केव्हा केले? कबीर म्हणाले, “गुरू शिष्यांच्या कानात निरनिराळे मंत्र सांगतात. पण तुम्ही माझ्या डोक्यावर आघात करून मला रामाचे नाव दिलेत.” रामानंदांना आठवले. त्यांनी पडदा बाजूला सारला, आणि मुलाला छातीशी कवटाळले. “तू निःसंशय माझा शिष्य झालास.”
काशीचा विणकर कबीर
पंडितांवर मात
कबीर घरी गेले, आणि मागावर कामाला बसले. परंपरा सांगते, नीरूचे घर होते त्या जागी, कबीरचौरा भागात, त्यांच्या अनुयायांचा एक मठ आहे. एखादा फिरता साधू घरी आला, की कबीर हिंदू पद्धतीने जमीन तयार करून घेत, नव्या भांड्यांत अन्न शिजवून घेत, आणि स्वतः वाढत. आई नीमाला ते आवडत नसे: ही त्यांच्या घराण्याची रीत नव्हती. कमाईचा काही भाग ते नीरूला देत, आणि उरलेला दानधर्मात खर्च करत; सगळ्यांत जास्त साधूंना जेवू घालण्यात. ते नियमाने गुरूंकडे जात. वर्षे सरली, तसे गुरूंशी वाद घालायला येणाऱ्या नामवंत पंडितांच्या चर्चांत ते भाग घेऊ लागले. एके दिवशी एक माणूस काशीत आला. पुढे त्याने कबीरपंथाची एक शाखा स्थापन केली. कबीरपंथाच्या एका ग्रंथाच्या शब्दांत, तिथे त्याने “एक विलक्षण दृश्य पाहिले: विद्वान पंडित आणि ब्राह्मण एका सामान्य माणसाकडून वादात हरत होते.” तो सामान्य माणूस होता विणकर कबीर.
काशीचा विणकर कबीर
सुईच्या नेढ्यातून उंट
त्यांच्या स्पष्ट बोलण्याने चहूकडे शत्रू उभे राहिले. आख्यायिका पुढे सांगते, एक नामवंत मुसलमान पीर बादशहा सिकंदर लोदी याच्यापुढे गेला. कबीर स्वतःच्या ठायी देवाचे गुण असल्याचा दावा करतात, असा आरोप त्याने केला. असा माणूस मरणाच्याच लायकीचा आहे, असे तो म्हणाला. बादशहाने कबीरांना पकडायला माणसे पाठवली. संध्याकाळपर्यंत ती कबीरांना यायला राजी करू शकली नाहीत. बादशहापुढे कबीर गप्प उभे राहिले. काझी ओरडला, “अरे काफिरा, बादशहाला सलाम का करत नाहीस?” कबीर म्हणाले, “जे दुसऱ्यांचे दुःख जाणतात, तेच खरे साधू; जे जाणत नाहीत, ते काफिर.” सकाळी बोलावले होते, मग इतक्या उशिरा का आलास? कबीर म्हणाले, एका दृश्याने मला खिळवून ठेवले: सुईच्या नेढ्याहून अरुंद गल्लीतून उंटांची एक रांग चालली होती. बादशहाने त्यांना लबाड म्हटले. कबीर म्हणाले, “बादशहा, आकाश आणि पृथ्वी यांच्यात केवढे अंतर आहे, याचा विचार कर. सूर्य आणि चंद्र यांच्यामधल्या जागेत अगणित हत्ती आणि उंट मावतात. आणि ते सगळे डोळ्याच्या बाहुलीतून दिसतात. ती बाहुली तर सुईच्या नेढ्याहूनही लहान आहे.” बादशहाचे समाधान झाले, आणि त्याने त्यांना सोडून दिले. पण लोक कुरकुरू लागले. तो पीर म्हणाला, स्वतःला दैवी शक्ती असल्याचा दावा करणाऱ्याला जिवंत ठेवणे पैगंबरांच्या शिकवणीविरुद्ध आहे. ब्राह्मणांनी त्यात भर घातली: कबीर एका बदनाम स्त्रीच्या आणि एका चर्मकाराच्या संगतीत असतात.
काशीचा विणकर कबीर
काट्यांच्या बदल्यात फुले
कबीरांनी बादशहाला आपली शिकवण सांगितली, पण तिचा काही परिणाम झाला नाही. या वेळी बादशहाने लोकांची बाजू घेतली, आणि कबीरांना मृत्युदंड दिला. त्यांना साखळदंडांनी जखडून दगडांनी भरलेल्या होडीत ठेवले. होडी बुडाली. पण कबीर पुन्हा प्रकट झाले: एका मुलाच्या रूपात, बिबट्याच्या कातड्यावर बसून प्रवाहाबरोबर तरंगत. पुन्हा कबीरांना धरले, एका झोपडीत कोंडले, आणि झोपडीला आग लावली. ज्वाळा शमल्या, तेव्हा कबीर पुन्हा प्रकट झाले; अतिशय सुंदर रूपात. आता लोक त्यांना जादूगार म्हणू लागले. एका पिसाळलेल्या हत्तीच्या पायांखाली त्यांना तुडवून मारावे, अशी मागणी लोकांनी केली. हत्ती आणि कबीर यांच्यामध्ये एक सिंह प्रकट झाला, आणि हत्ती घाबरला. अखेर बादशहाने कबीरांची क्षमा मागितली. ते सांगतील ती शिक्षा भोगायची तयारीही दाखवली. कबीर म्हणाले, ज्यांनी आपल्या वाटेत काटे पेरले, त्यांच्यासाठी माणसाने फुले पेरावीत.
काशीचा विणकर कबीर
कसली काशी? कसले मगहर?
कबीर खूप वृद्ध होईपर्यंत जगले. त्यांनी देह ठेवला तो काशीत नव्हे, तर गोरखपूर जिल्ह्यातल्या मगहर येथे. त्यांच्या अनुयायांच्या मते त्यांचा मृत्यू १५१८ मध्ये झाला; वेस्टकॉट यांना ते साल बहुधा बरोबर वाटले. ग्रीव्हज मात्र सुमारे १५५८ हे साल देतात. त्यांचे बरेचसे कार्य काशीत झाले होते. म्हणून त्यांनी शेवटचे दिवस काशीतच घालवावेत, असे शिष्यांना वाटत होते. ते म्हणत, काशीत मरणारा प्रत्येक जण थेट रामाच्या सान्निध्यात जातो; आणि मगहरला मरणारा गाढव होऊन पुन्हा या जगात येतो. कबीरांनी त्यांच्या या अश्रद्धेबद्दल त्यांना फटकारले. रामाचे सामर्थ्य एवढे का तोकडे आहे? त्यांच्या सेवकाने शिवाच्या नगरीबाहेर, काशीबाहेर, मरायचे ठरवले, म्हणून ते त्याला वाचवू शकणार नाहीत? “कसली काशी? कसले मगहर? राम माझ्या हृदयात येऊन राहिले आहेत; मग मगहरला मरणाराही मरत नाही.” त्यांच्या मृत्यूनंतर हिंदू आणि मुसलमान दोघांनीही त्यांच्यावर हक्क सांगितला. मुसलमानांना देह पुरायचा होता, हिंदूंना जाळायचा. वाद तापला. तेव्हा कबीर स्वतः प्रकट झाले, आणि म्हणाले, देहावरचे वस्त्र उचला. खाली होता फक्त फुलांचा ढीग. हिंदूंनी अर्धी फुले नेऊन काशीत जाळली; उरलेली मुसलमानांनी मगहरला पुरली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जी. एच. वेस्टकॉट, ‘कबीर अँड द कबीर पंथ’ (१९०७), प्रकरण १, पृष्ठे २-२४, प्रकरण ५, पृष्ठे १०१-१०२, आणि प्रकरण ७, पृष्ठ १४३; वेस्टकॉट यांच्या आख्यायिका मुख्यतः ‘कबीर कसौटी’ या कबीरपंथीयांनी लिहिलेल्या हिंदी पुस्तिकेतून (मुंबई, १८८५) आलेल्या आहेत; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ४, पृष्ठे ६१-६२, प्रकरण ६, पृष्ठ १०१, आणि प्रकरण ९, पृष्ठे १२८-१३०. वेस्टकॉट यांना कबीरांच्या चरित्राची सामग्री “अत्यंत तुटपुंजी” वाटते: त्यांच्या जन्माचे ठिकाण आणि साल, त्यांचे नाव, एवढेच काय, ते जन्माने कोणत्या धर्माचे होते, हेही अनिश्चित आहे.