भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
शिवाजी महाराज आणि काशीचे ब्राह्मण
जासुदांपेक्षा वेगाने
१६६६ मध्ये मराठा राजे शिवाजी महाराज आग्र्याच्या बादशाही दरबारातून निसटले. त्यांच्याबरोबर त्यांचे पुत्र संभाजीराजे होते; अगदी कोवळ्या वयाचे. इतिहासकार खाफीखान ही सुटका सांगतो. शिवाजी महाराजांनी ही सुटका म्हणजे नवा जन्मच मानला, आणि ते घाईघाईने काशीच्या दिशेने निघाले. ते इतक्या वेगाने प्रवास करत, आणि इतके भरभर चालत, की नेहमीच्या जासुदांनाही त्यांनी मागे टाकले. पण अलाहाबादनंतर संभाजीराजांचे पाय दुखू लागले, आणि ते थकून गेले. कबकलस नावाचे एक ब्राह्मण, शिवाजी महाराजांच्या घराण्याचे वंशपरंपरागत पुरोहित, त्या वेळी योगायोगाने काशीत होते. तिथे शिवाजी महाराजांनी त्यांना पुष्कळ जडजवाहीर आणि पैसा दिला, आणि संभाजीराजांना त्यांच्या हवाली केले. मी जिवंत घरी पोचलो, तर पत्र लिहीन, असे महाराजांनी वचन दिले. मग त्या पत्रात सांगितलेल्या वाटेने आणि रीतीने कबकलसांनी संभाजीराजांना त्यांच्याकडे आणायचे होते. संभाजीराजे काय म्हणतात ते ऐकायचे नाही, आणि त्यांच्या मातोश्रींच्या पत्रांकडेही लक्ष द्यायचे नाही, असेही महाराजांनी बजावले.
शिवाजी महाराज आणि काशीचे ब्राह्मण
काशीत आश्रय
सगळ्याच वृत्तान्तांत संभाजीराजे काशीत राहत नाहीत. आपल्याच इतिहासात दुसऱ्या एका ठिकाणी खाफीखान म्हणतो, शिवाजी महाराजांनी त्यांना अलाहाबादला ठेवले. तिथे त्यांना एका मोठ्या प्रतिष्ठेच्या ब्राह्मणाच्या हवाली केले; त्या ब्राह्मणाच्या दख्खनमधल्या नातलगांचे शिवाजी महाराजांच्या वडिलांशी जवळचे संबंध होते. इतिहासकार किंकेड आणि पारसनीस सांगतात, संभाजीराजे मथुरेला मागे राहिले. ते एका ब्राह्मणाचे नाव देतात: कलश. कलश अलाहाबादजवळच्या एका पुरोहित घराण्यातले होते. शिवाजी महाराजांचे घराणे, भोसले, त्या घराण्याचे यजमान होते. अशी घराणी अलाहाबादला किंवा काशीला यात्रेला जात, तेव्हा कलश यांच्या जातीचे लोक त्यांचे पुरोहित होत. त्यांच्या वाचनात, कलश यांना सुटकेची कल्पना होती, असे दिसते. स्वतः शिवाजी महाराज पुढे निघाले. खाफीखानाच्या वृत्तान्तात, ते काशीत शिरतात न शिरतात, तोच सरकारी जासूद त्यांच्या सुटकेची बातमी घेऊन आले. एच. आर. नेव्हिल यांच्या वृत्तान्तात, शिवाजी महाराजांना “इथल्या ब्राह्मणांकडे लगेच आश्रय मिळाला.” पण त्यांचा कसून पाठलाग चालू होता; आणि त्यांना पकडण्याचे हुकूम आले, तेव्हा ते “कसेबसे निसटून पाटण्याला गेले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: खाफीखानाचे मुन्तखबुल्-लुबाब, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ७ (१८७७) मध्ये, पृष्ठे २८१ आणि २८५-२८६; किंकेड आणि पारसनीस, ‘अ हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल’ खंड २ (१९२५), पृष्ठ २०; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठ १९७. शिवाजी महाराजांच्या आग्र्याहून सुटकेची पूर्ण कथा याच संकेतस्थळावर जदुनाथ सरकार यांच्या ‘शिवाजी अँड हिज टाइम्स’च्या प्रकरण ६ मध्ये आहे; आणि काशीचे गागाभट्ट आणि शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक यांची कथा प्रकरण ९ आणि १६ मध्ये.