भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
मणिकर्णिका: विष्णूंचे कुंड आणि पडलेले कर्णभूषण
हा भार कोणावर ठेवावा?
फार पूर्वी, काशीला अजून हे नावही पडले नव्हते, तेव्हा शिव आणि देवी तिथे आनंदवनात राहत. ते शिवांचे स्वतःचे घर. स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेला काशीखंड अशी मणिकर्णिकेची कथा सुरू करतो. मणिकर्णिका म्हणजे या नगरीतले सर्वांत पवित्र कुंड. तिथे दोघे आनंदात रमले असताना त्यांच्या मनात एक इच्छा आली. “आणखी एक कोणी निर्माण व्हावा, आणि हा मोठा भार त्याच्यावर ठेवावा. तो सारे निर्माण करेल, सर्वांचे रक्षण करेल, आणि शेवटी सारे आपल्यात परत घेईल. मग आपण दोघे मोकळेपणाने फिरू, आणि एकच काम करू: काशीत देह ठेवायला जे येऊन पडतात, त्यांना मुक्ती देणे. काळज्यांनी हेलकावणाऱ्या मनाला सुख कुठले?” मग देवी शेजारी असताना शिवांनी आपल्याच डाव्या अंगावर दृष्टी टाकली. त्या दृष्टीतून अमृत पाझरले. त्यातून एक पुरुष प्रकट झाला. तिन्ही लोकांत त्याच्यासारखा सुंदर कोणी नव्हता. तो अतिशय शांत आणि क्षमाशील होता; त्याला उपमाच नव्हती. इंद्रनील मण्यासारखी त्याची कांती होती, डोळे कमळासारखे होते. त्याला चार बलदंड बाहू होते, आणि त्याने सोन्यासारखे झळाळणारे रेशमी वस्त्र नेसले होते. ते होते विष्णू.
मणिकर्णिका: विष्णूंचे कुंड आणि पडलेले कर्णभूषण
घामाचे कुंड
शिव त्यांना म्हणाले, “तू महाविष्णू हो. वेद हा तुझा श्वास आहे; त्यांच्यातून तुला सारे कळेल. वेदांनी दाखवलेल्या मार्गाने सारे योग्य तसे कर.” आणि शिव देवींसह वनात निघून गेले. विष्णूंनी ती आज्ञा शिरसावंद्य मानली. क्षणभर ते ध्यानात बसले, आणि मग त्यांनी तपाचा निश्चय केला. आपल्या चक्राने त्यांनी एक सुंदर कुंड खणले. आपल्या अंगातून वाहणाऱ्या घामाने त्यांनी ते भरले. त्याचे नाव पडले चक्रपुष्करिणी, म्हणजे चक्राचे कुंड. त्याच्या काठावर ते पन्नास हजार वर्षे खांबासारखे निश्चल राहून उग्र तप करत राहिले. मग शिव देवींसह तिथे आले. त्यांनी विष्णूंना पाहिले: निश्चल, डोळे मिटलेले, तपाने झळाळणारे. आणि शिव आश्चर्याने पुन्हा पुन्हा मान डोलावू लागले.
मणिकर्णिका: विष्णूंचे कुंड आणि पडलेले कर्णभूषण
कर्णभूषण पडते
शिव म्हणाले, “अहो, केवढे हे तप! अहो, केवढे हे मनाचे धैर्य! हा तर इंधनाशिवाय सतत जळणारा अग्नी आहे. महाविष्णू, तप पुरे. वर माग.” विष्णूंनी तो आवाज ओळखला. त्यांनी डोळे उघडले आणि ते उठून उभे राहिले. “देवाधिदेवा, आपण प्रसन्न असाल, तर मी जे जे करीन त्यात देवींसह आपण मला सदैव समोर दिसावे. आपल्या चरणकमलांतल्या मधासाठी माझे मन भुंग्यासारखे आतुर आहे. त्याचे भटकणे थांबो, आणि ते स्थिर होवो.” शिव म्हणाले, “तथास्तु. आणि आणखी हेही ऐक. तुझ्या तपाचा तो मोठा साठा पाहून मी मान डोलावली. मान हलली, तशी माझ्या कानातून रत्नांनी मढवलेले एक सुंदर कर्णभूषण खाली पडले: मणिकर्णिका. आजवर या कुंडाला चक्रपुष्करिणी म्हणत, कारण तू ते चक्राने खणलेस. आता यापुढे जग त्याला मणिकर्णिका म्हणून ओळखो.”
मणिकर्णिका: विष्णूंचे कुंड आणि पडलेले कर्णभूषण
प्रत्येक जिवाला काशी
मग विष्णूंनी त्या स्थानासाठीच वर मागितले. “आपले कर्णभूषण इथे पडले, म्हणून हे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ तीर्थ होवो; इथे मुक्ती मिळो. आणि शब्दांनी सांगता येणार नाही असा प्रकाश इथे झळाळतो, म्हणून याला आणखी एक नाव असो: काशी, म्हणजे ‘झळाळणारी’. “सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवांपासून गवताच्या पात्यापर्यंत प्रत्येक जिवाला काशीत मुक्ती मिळो. इथे श्रद्धेने केलेल्या प्रत्येक पुण्यकर्माचे फळ अक्षय होवो; फक्त आत्महत्या किंवा अन्नत्याग करून देह सोडणे वगळून. आपल्याहून अधिक कल्याणकारी काही नाही; तसेच या आनंदवनाहून मोठे कुठेच काही नसो.” श्रद्धा नसताना तिथे मरणाऱ्या पाप्याचे काय होते, तेही शिवांनी विष्णूंना सांगितले. तो पाच कोसांच्या पवित्र पंचक्रोशीत शिरतो, तेव्हा त्याची पापे बाहेरच थांबतात. हातात त्रिशूल आणि पाश घेऊन सीमेवर फिरणाऱ्या शिवांच्या गणांची त्यांना भीती वाटते. मणिकर्णिकेतले एक स्नान त्याला सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचे पुण्य देते. एम. ए. शेरिंग यांच्या कथनात शिवांनी या कुंडाला सर्व तीर्थक्षेत्रांत प्रमुखही ठरवले.
मणिकर्णिका: विष्णूंचे कुंड आणि पडलेले कर्णभूषण
यात्रेकरूंचे कुंड
शेरिंग यांच्या काळी दर वर्षी हजारो यात्रेकरू काशीत लोटत. त्यांतला प्रत्येक जण आधी मणिकर्णिकेकडे धाव घेई. ‘एखाद्या गूढ, अनावर ओढीने’ ते तिकडे खेचले जात. त्या कुंडाच्या पाण्याला दुर्गंधी येई, पण ते पाणी रोग बरे करणारे औषध आहे, असा त्यांचा विश्वास होता. पाप कितीही भयंकर असो, ते तिथे क्षणात धुतले जाते, असेही ते मानत. सगळे ही कथा एकाच प्रकारे सांगत नसत. शेरिंग आणि एडविन ग्रीव्हज देतात त्या कथेत शिवांनी कुंडात डोकावून पाहिले. शेरिंग यांच्या कथनात त्यांना तिथे दहा कोटी सूर्यांचे तेज दिसले; ग्रीव्हज यांच्या कथनात पाण्यात पडलेले विष्णूंचे तेज. आपल्याबरोबर सदैव राहावे, अशी विष्णूंनी विनंती केली, तेव्हा शिव आनंदाने थरारले, आणि कर्णभूषण पाण्यात पडले. लोकांत असेही सांगत, की शिव आणि त्यांच्या पत्नी पार्वती कुंडाकाठी बसले असताना ते रत्न अवचित पार्वतींच्या कानातून पडले.
मणिकर्णिका: विष्णूंचे कुंड आणि पडलेले कर्णभूषण
गंगा मणिकर्णिकेला येते
मग नदी आली. काशीखंड सांगतो, ब्राह्मणाच्या शापाने भस्म झालेल्या आपल्या पूर्वजांचा उद्धार व्हावा म्हणून भगीरथ राजांनी गंगेला पृथ्वीवर आणले. ते तिच्यापुढे चालले, आणि मणिकर्णिका होती तिथपर्यंत त्यांनी तिला नेले. तो ग्रंथ म्हणतो, काशी आधीच शुद्ध सोने होती; पण सोन्यात हिरा जडवला, तर ते अधिकच उजळते. विष्णूंचे कुंड पहिल्यापासून पवित्र होते. शिवांच्या कर्णभूषणाने ते अधिक पवित्र झाले, आणि गंगा येऊन मिळाली तेव्हा आणखीच पवित्र झाले. तो म्हणतो, त्या दिवसापासून देवांनासुद्धा तिथे पोचणे कठीण झाले. तिथे राहणारा आपली सारी कर्मे, बरी असोत वा वाईट, क्षणात झटकून टाकतो, आणि अमर होतो. मत्स्यपुराण काशीला अविमुक्त म्हणते, म्हणजे ‘कधीही न सोडलेली’. ते म्हणते, “तारे आणि ग्रह ठरलेल्या काळी नष्ट होतात; पण अविमुक्तात मरणाऱ्यांना तो नाश नाही. अंतकाळी पवित्र मणिकर्णिकेला पोचतात, ते धन्य होत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय २६ श्लोक ३७ ते ७९ आणि १११ ते ११७, आणि अध्याय ३० श्लोक १ ते ११; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ६७-६९; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठ ५०; आणि मत्स्यपुराण, अवधच्या एका तालुकदारांनी केलेले इंग्रजी भाषांतर (१९१७), अध्याय १८५, पृष्ठ १७४.