भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
“असल्या प्रेमाचा धिक्कार असो”
तुलसीदासांनी रामांची कथा हिंदी कवितेत सांगितली. ते काशीत राहायला आले, अस्सी घाटावर स्थिरावले, आणि तिथेच त्यांनी देह ठेवला. त्यांच्या आयुष्याविषयी फारसे ठाऊक नाही; पण त्यांच्याविषयी कथा पुष्कळ सांगितल्या जातात. पहिली कथा त्यांच्या पत्नीची. तिचे वडील रामभक्त होते. लहानपणी घरी येणाऱ्या साधुसंतांची ती सेवा करायची. तुलसीदासांशी तिचे लग्न लहान वयातच झाले; पण रीतीप्रमाणे मोठी होईपर्यंत ती माहेरीच राहिली. ती नांदायला आली, आणि तुलसीदास तिच्यावर जिवापाड प्रेम करू लागले. त्यांना एक मुलगा झाला. एके दिवशी ते घरी आले, तर ती त्यांना न सांगता माहेरी निघून गेलेली. काळजीने व्याकूळ होऊन ते तिच्या मागोमाग तिथे गेले. तिने दोन दोह्यांनी त्यांचे स्वागत केले. “माझ्या मागे इथवर धावत आलात, तुम्हाला लाज नाही वाटली? असल्या प्रेमाचा धिक्कार असो. माझा देह म्हणजे नाशवंत हाडे आणि कातडी. त्याच्यावर तुमचे जेवढे प्रेम आहे, तेवढे श्रीरामांवर असते, तर संसाराचे भय तुम्हाला उरलेच नसते.” ते तत्क्षणी घराकडे परत फिरले. एवढा मोठा पालट तिला अपेक्षित नव्हता. ती हाका मारत त्यांच्या मागे धावली; थांबा, जेवून जा, म्हणजे मीही तुमच्याबरोबर येईन, अशी विनवणी करू लागली. पण “वावटळीपुढे विंझण्याचे काय चालणार?” त्या क्षणापासून ते विरक्त झाले, रामांची भक्ती करत फिरणारे साधू झाले. एडविन ग्रीव्हज यांच्या शब्दांत, “रामांना एक भक्त मिळाला; तिने मात्र नवरा गमावला.”
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
अयोध्येहून अस्सी घाटावर
त्यांनी अयोध्येला आपले ठिकाण केले. तिथून ते मथुरा, वृंदावन, प्रयाग आणि इतर तीर्थांना जात. कथा अशी की, अयोध्येत रामांनी त्यांना स्वप्नात दर्शन दिले, आणि सामान्य लोकांच्या भाषेत रामायण लिहायची आज्ञा केली. १५७४ मध्ये त्यांनी ते लिहायला घेतले. त्याला नाव दिले ‘रामचरितमानस’: “रामांच्या चरित्राचे पवित्र सरोवर.” त्याची तीन कांडे लिहून झाली, आणि अयोध्येतल्या वैराग्यांशी त्यांचे बिनसले. वैरागी म्हणजे विष्णूंचे उपासक साधू. ते एका पंगतीत बसून एकत्र जेवत. तुलसीदासांना तो नियम पाळता येईना: ते नेहमी आपला स्वयंपाक आपण करत, आणि वेगळे जेवत. म्हणून ते अयोध्या सोडून काशीला आले, आणि तिथे त्यांनी काव्य पूर्ण केले. काशीत ते लोलार्क कुंडाजवळ, अस्सी घाटावर राहिले. पूर्ण झालेले काव्य सुमारे १२,८०० ओळींचे झाले: लोकांच्या रोजच्या बोलण्यातल्या हिंदीत सांगितलेली रामकथा.
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
रत्नजडित पात्र
काव्य पूर्ण झाल्यावर एके दिवशी ते मणिकर्णिका घाटावर स्नान करत होते. तेव्हा आपल्या संस्कृत विद्येचा गर्व असलेला एक पंडित त्यांच्याजवळ आला. त्याने विचारले, तुमच्यासारख्या संस्कृत जाणणाऱ्या विद्वान पंडिताने महाकाव्य बोलीभाषेत का लिहिले? तुलसीदासांनी कबूल केले, बोलीभाषेतली माझी कविता सदोष आहे; पण संस्कृत जाणणारी सभ्य मंडळी जी शृंगारिक कविता लिहितात, तिच्यापेक्षा ती बरी. “ते कसे?” पंडिताने विचारले. तुलसीदास म्हणाले, “विषाने भरलेले रत्नजडित पात्र आणि अमृताने भरलेला मातीचा प्याला तुम्हाला सापडला, तर तुम्ही कोणता नाकाराल, आणि कोणता घ्याल? नीट विचार करा, आणि मग मला सांगा.” आणखी एक कवी संस्कृतचे जाणकार होते. एका पंडिताने त्यांना सांगितले, भक्तीची कविता बोलीभाषेत लिहिणे सोडा; शुद्ध संस्कृतने देव अधिक प्रसन्न होईल. ते कवी हा प्रश्न घेऊन तुलसीदासांकडे गेले. तुलसीदासांनी उत्तर दिले, “भाषा बोलीची असो की संस्कृत, हवे ते फक्त देवावरचे खरे प्रेम. जाडीभरडी घोंगडी हवी असते, तेव्हा रेशमी अंगरखा कोण काढतो?”
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
आंब्यावरचे भूत
रोज सकाळी शुचिर्भूत होण्यासाठी तुलसीदास अस्सीचा ओढा ओलांडून जात. परत येताना भांड्यात उरलेले पाणी ते एका आंब्याच्या झाडावर ओतत. त्या झाडावर एक भूत राहत होते. जिवंतपणी तो एक दुष्ट माणूस होता. काशीच्या अगदी बाहेर, त्याच झाडाखाली तो मेला होता. पवित्र नगरी जवळ असल्याने तो नरकातून वाचला; पण स्वर्गात गेला नाही. एके दिवशी ते भूत प्रकट झाले. रोजच्या पाण्याबद्दल त्याने तुलसीदासांचे आभार मानले, आणि वर मागायला सांगितले. तुलसीदासांनी रामांचे दर्शन मागितले. भूत म्हणाले, “रामांचे दर्शन घडवायची शक्ती माझ्यात नाही; पण ते कसे होईल, ते मी सांगू शकतो.” एका देवळात रामायणाचे पठण होत असे. तिथे एक अतिशय गरीब, दीनवाणा दिसणारा माणूस सगळ्यांच्या आधी ऐकायला येई, आणि सगळ्यांच्या शेवटी जाई. भूत म्हणाले, तो माणूस म्हणजे वानरश्रेष्ठ हनुमान. “एकांतात त्यांना गाठा, आणि त्यांचे पाय धरा.” आणि खरोखरच तो दीनवाणा माणूस सगळ्यांच्या आधी आला, आणि शेवटपर्यंत थांबला. तुलसीदास त्या माणसाच्या मागोमाग एका निर्जन जागी गेले, आणि “हनुमान” म्हणून त्यांनी त्यांचे पाय धरले. हनुमान म्हणाले, “चित्रकूटाला जा; तिथे तुम्हाला रामांचे दर्शन होईल,” आणि ते अंतर्धान पावले. चित्रकूटाला तुलसीदासांना रामकथेचा एक खेळ चाललेला दिसला. तो खेळ नव्हता, साक्षात रामांचेच दर्शन होते, हे त्यांना फार उशिरा कळले. स्वप्नात हनुमानांनी त्यांचे सांत्वन केले, आणि ते काशीला परतले. आणि ते भूत? कवीच्या भेटीनंतर त्याला नगरीत प्रवेश मिळाला, आणि त्याचा उद्धार झाला.
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
रात्रीचे पहारेकरी
एका अंधाऱ्या रात्री काशीत घरी परतताना तुलसीदासांवर दरोडेखोर तुटून पडले. ते ओरडत होते, “मार, मार!” तुलसीदासांनी स्वतःचा बचाव करायचा प्रयत्न केला नाही. ते जागचे हलले नाहीत, आणि प्रार्थना करू लागले: “दिवसा टवाळखोर मला उद्धटपणे ढकलून देतात; रात्री दरोडेखोर मला घेरतात. हे हनुमाना, हे माझा छळ करत आहेत; माझ्याकडे करुणेने पाहा.” हनुमान प्रकट झाले, आणि दरोडेखोर भीतीने जमिनीवर कोसळले. कवी आपल्या वाटेने पुढे गेले. दुसऱ्या एका रात्री एक चोर त्यांच्या घरात चोरी करायला आला. त्याच्या वाटेत धनुष्यबाण घेतलेला एक पहारेकरी उभा होता. चोर परत गेला; त्या रात्री दोन-तीनदा पुन्हा आला; आणि दर वेळी पहारेकरी तिथे होताच. पुढच्या दोन रात्रीही असेच झाले; ग्रीव्हज यांच्या कथेत मात्र चोराने दोनदाच प्रयत्न केला. तिसऱ्या दिवशी सकाळी चोर तुलसीदासांकडे गेला. तुमच्या घरात राहणारा तो देखणा, सावळा माणूस कोण, असे त्याने विचारले, आणि घडलेले सगळे कबूल केले. तेव्हा तुलसीदासांनी ओळखले, तो पहारेकरी दुसरा कोणी नसून आपले स्वामी रामच होते. आपल्याकडे काही चीजवस्तू होती, म्हणून तिचे रक्षण करायचा त्रास प्रभूंना पडला, याचे त्यांना दुःख झाले. त्यांनी आपले सर्वस्व ब्राह्मणांना वाटून टाकले, आणि थोडे चोरालाही देऊ केले. चोराला फार पश्चात्ताप झाला. घरदार सोडून तो त्यांचा शिष्य झाला.
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
संध्याकाळची नाव
तुलसीदासांचा सगळ्यांत जिवलग मित्र म्हणजे ज्योतिषी गंगाराम. तो अस्सीजवळच्या प्रल्हाद घाटावर राहत असे. संध्याकाळी संध्येच्या वेळी दोघे भेटत, आणि गंगेवर नावेतून हवा खायला जात. एके दिवशी काशीच्या राजाने गंगारामाला राजघाटावर बोलावून घेतले. हा राजा गहरवार कुळातला क्षत्रिय होता. राजाचा मुलगा सैन्य घेऊन शिकारीला गेला होता. त्याच्या एका माणसाला वाघाने मारले होते, आणि तो राजकुमारच होता, अशी अफवा उठली होती. राजाने गंगारामाला हुकूम दिला: राजकुमार नेमका कधी परत येईल ते सांग. बरोबर ठरले, तर एक लाख रुपये; चुकले, तर डोके. गंगारामाने सकाळपर्यंत मुदत मागितली, आणि तो घरी गेला. त्याच्या पुढच्या “काही घटका फार वाईट गेल्या.” त्या संध्याकाळी तुलसीदास नावेतून प्रल्हाद घाटावर आले, आणि त्यांनी मित्राला पुन्हा पुन्हा हाक मारली. पण निरोप आला, त्याची तब्येत बरी नाही. कवी नावेतून उतरले. मित्र संकटात आहे, हे त्यांनी पाहिले, आणि कारण ऐकले. ते हसले. “चल. यात दुःख करण्यासारखे काय आहे? यातून सुटायचा आणि अचूक उत्तर द्यायचा उपाय मी तुला दाखवतो.” दोघांनी मिळून संध्या केली. रात्र पडल्यावर तुलसीदासांनी लेखणी आणि शाई मागितली; पण घरात फक्त कागद होता. मग त्यांनी आपल्या पानाच्या डब्यातला कात शाई म्हणून घेतला, आणि साधा बोरू लेखणी म्हणून. सहा तास न थांबता ते लिहीत राहिले. त्या ग्रंथाला त्यांनी नाव दिले ‘रामाज्ञा’: भविष्य पाहायचा ग्रंथ. तो कसा वापरायचा, ते गंगारामाला दाखवून ते अस्सीला आपल्या घरी परतले.
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
दक्षिणमुखी दहा मंदिरे
ग्रंथ सांगत होता, राजकुमार दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी सुखरूप परत येईल. गंगारामाने राजाला घटकांच्या हिशेबात वेळ सांगितली: “सूर्यास्ताआधी एक घटका.” ते खरे ठरेपर्यंत राजाने त्याला कैदेत ठेवले. राजकुमार नेमका त्याच वेळी परत आला. आनंदाच्या भरात राजा ज्योतिष्याला पार विसरून गेला. रात्र पडल्यावर गंगारामानेच निरोप पाठवला: मी अजून कैदेत का? राजाने त्याला लाख रुपये देऊ केले. गंगाराम म्हणाला, “महाराज, हे पैसे मी घेणार नाही, आणि यापुढे भविष्यही कधी सांगणार नाही. हे फार धोक्याचे आहे. क्षणभराची चूक माझे डोके घेईल.” राजा ओशाळला. त्याने कोणतीही सबब ऐकली नाही, आणि पूर्ण लाख रुपये सैनिकांच्या पहाऱ्यात गंगारामाबरोबर घरी पाठवले. गंगारामाने ते पैसे थेट अस्सीला तुलसीदासांकडे नेले, आणि त्यांच्या पायांशी ठेवले. तो म्हणाला, तुमच्या कृपेने माझा जीव वाचला; हे पैसे तुमचे. तुलसीदास म्हणाले, “भाऊ, ती कृपा माझी नव्हे. सारी कृपा प्रभू श्रीराम आणि सीतामाई यांची. मला या जगातल्या धनाची काय गरज?” दोघांचा वाद रात्रभर चालला. पहाटे तुलसीदासांनी दहा हजार रुपये ठेवून घ्यायचे कबूल केले, आणि बाकीचे पैसे मित्राच्या घरी पोचवायला स्वतः हातभार लावला. त्या दहा हजारांतून त्यांनी हनुमानांची दहा मंदिरे बांधली; प्रत्येकात देवाची एक मूर्ती. १८९३ मध्येही ती मंदिरे उभी होती, आणि ती ओळखायची खूण अशी: सगळी दक्षिणमुखी आहेत.
अस्सी घाटावरचे तुलसीदास
सोने आणि तुळशीचे पान
त्यांचे अखेरचे शब्द असे होते, असे म्हणतात: “रामनामाचा महिमा मी गायला; आता मला मौन धरायचे आहे. आता तुलसीच्या मुखात सोने आणि तुळशीचे पान ठेवा.” एक जुने पद्य तो दिवस सांगते: “संवत १६८०, श्रावण शुद्ध सप्तमीला, अस्सीवर, गंगेच्या काठी, तुलसीने देह ठेवला.” म्हणजे जुलै १६२३. अस्सीजवळचा एक घाट आजही तुलसी घाट म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या वरच्या कोपऱ्यावरच्या इमारतीत ते राहत. १९०९ मध्ये तिथल्या त्यांच्या मंदिरात त्यांच्या आठवणी जपून ठेवलेल्या होत्या: त्यांच्या पूजेतली हनुमानांची मूर्ती, आणि लाकडाचा एक तुकडा. त्यावर बसून ते गंगा पार करत, असे सांगतात. नेव्हिल यांच्या मते तो त्यांच्या नावेचा भाग होता. पण अशा आठवणींना फारसे महत्त्व नाही, असे ग्रीव्हज यांना वाटले; कारण आपल्या रामायणामुळे कवी “सर्वसामान्य लोकांच्या हृदयात विराजमान आहेत.” त्यांच्या काळी एखादा अडाणी खेडूत रात्री आपल्या गावात बसलेला दिसे. समोर त्या ग्रंथाची फाटकी प्रत उघडी असे. उजेड फक्त चमचाभर तेलात तरंगणाऱ्या कापसाच्या वातीचा. आणि काव्याच्या छंदावर तो डोलत असे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जी. ए. ग्रियर्सन यांच्या ‘नोट्स ऑन तुलसी दास’, ‘इंडियन अँटिक्वेरी’ खंड २२ (१८९३), पृष्ठे ९०, ९६-९८, २०५-२०६, २६७-२७१ आणि २७४; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ३, पृष्ठे ३५-३६, आणि प्रकरण ९, पृष्ठे १३३-१३६; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १०७ आणि २४१. ग्रीव्हज काव्याची सुरुवात १५७५ मध्ये झाली असे सांगतात; आणि ग्रियर्सन उद्धृत करतात त्या एका जुन्या पद्याप्रमाणे तुलसीदास अयोध्येच्या आधी काशीत राहिले होते. पद्यातली तारीख ग्रियर्सन गुरुवार, २४ जुलै १६२३ अशी काढतात; ग्रीव्हज १६२३ देतात, आणि नेव्हिल एका ठिकाणी १६२३, तर दुसऱ्या ठिकाणी १६२८. ग्रीव्हज यांना बहुतेक कथा “संशयास्पद आधाराच्या” वाटतात; पण लोकांच्या मनातल्या ज्या प्रतिमेतून अशा कथा जन्मल्या, तिच्यासाठी त्या सांगण्याजोग्या आहेत, असे ते म्हणतात.