भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
मणिकर्णिका घाट
कार्तिकातली एक सकाळ
काशीच्या सगळ्या घाटांमध्ये मणिकर्णिका सर्वांत पवित्र. आणि तो त्यांचा मध्यही आहे: नगराचे तिथे दोन भाग केले, तर दोन्ही भाग जवळजवळ सारखे भरतील. ई. बी. हॅवेल यांना तो वाटला “बनारसच्या धार्मिक जीवनाचा केंद्रबिंदू.” कार्तिक महिन्यातल्या कोणत्याही सकाळी हा घाट पाहावा. त्याहून विलक्षण दृश्य सगळ्या जगात कदाचित दुसरे नसेल, असे त्यांना वाटले. प्रवाहात घुसलेल्या दगडी चौथऱ्यांमध्ये असंख्य देवळ्या कोरलेल्या होत्या. काही देवळे अर्धी पाण्यात बुडून उभी होती; आणखी कितीतरी पायऱ्यांवर दाटीने उभी होती. वर कड्यावर दुर्गेच्या एका मंदिराची पाच गडद लाल शिखरे उठली होती; ते अमेठीच्या एका राजाने बांधले. तिथेच स्मशानघाट होता, चितांच्या धुराने काळवंडलेला; आणि नदीकाठी बांबूच्या ओबडधोबड तिरड्यांवर ठेवलेली प्रेते. काही पावलांवर बायकांचा स्नानघाट त्यांच्या साड्यांच्या रंगांनी “फुलांच्या बागेसारखा” उजळून गेलेला असे. पुढे ताडाच्या पानांच्या छत्र्यांचे जणू रानच उभे होते. त्यांच्याखाली पुरुष स्नान करत, प्रार्थना करत, पुटपुटत मंत्र म्हणत, आणि अंगावर शिवांची किंवा विष्णूंची चिन्हे रेखत. काही जण स्वतःत इतके हरवून बसलेले असत, की जगच त्यांच्या डोळ्यांपुढून नाहीसे झाल्यासारखे वाटे. भारताच्या कानाकोपऱ्यांतून यात्रेकरू आपली गाठोडी घेऊन येत. त्यांना गंगापुत्र भेटत; नदीकाठची बहुतेक जमीन वंशपरंपरेने त्यांच्या मालकीची होती. पुष्कळदा आधी दक्षिणेवरून मोठमोठ्याने हुज्जत होई. मग गंगापुत्र त्यांना पूजेची फेरी सुरू करायला पवित्र विहिरीकडे नेत.
मणिकर्णिका घाट
बैल आणि झेंडूच्या माळा
पायऱ्यांच्या वरच्या सपाट जागेवर बायका गोल करून पूजेला बसत; कदाचित भूदेवीची, किंवा गंगेची. एखादी म्हातारी आजी मातीच्या मूर्ती घडवी, आणि विधी सांगे. घरी परतणाऱ्या विधवा थांबून पाहत; त्यांच्या साड्यांवर पवित्र मंत्र छापलेले असत. त्या वर्तुळावर त्या फुले आणि गंगाजल शिंपडत. इतर काही जणी जवळच चकचकीत ढिगांनी रचलेली खेळणी आणि मिठाईची मडकी विकत घेत. गर्दीतून एक रुबाबदार बैल सावकाश डुलत येई. जाता जाता तो पुरुषांच्या आणि मुलींच्या गळ्यातल्या झेंडूच्या माळा हिसकावी. वाटेवरच्या देवळ्यांवर आणि सतीच्या दगडांवर वाहिलेल्या गुलाबाच्या पाकळ्याही तो चघळत जाई. वर कबुतरे फडफडत, आणि कंगोऱ्यांवर शेळ्या चढत. चितांमधून धुराचे पातळ ढग वर जात. सकाळच्या उन्हाची तिरपी किरणे घाटावर लांब सावल्या पाडत, आणि सगळ्या चित्रावर गुलाबी प्रकाश पसरवत.
मणिकर्णिका घाट
विहीर
या घाटाला नाव मिळाले ते पवित्र विहिरीवरून. पार्वतींचे कर्णभूषण तिच्यात पडले, असे म्हणतात; आणि मणिकर्णिका या शब्दाचा अर्थ “कानातले रत्न.” पापे धुवायला येणाऱ्या हजारो लोकांमुळे तिच्या पाण्याला घाण वास येई. तरी भारतातल्या सगळ्या स्नानाच्या तीर्थांमध्ये मोक्ष देण्याचे सर्वांत जास्त सामर्थ्य याच पाण्यात आहे, असे मानले जाई. चारही बाजूंनी दगडी पायऱ्या पाण्यापर्यंत उतरतात. सर्वांत खालच्या सात पायऱ्यांना सांधे नाहीत, असे म्हणतात; कारण त्या दैवी हातांनी बांधलेल्या मूळ विहिरीच्या आहेत. सांधे दिसत खरे; पण ब्राह्मण समजावत, की ते फक्त वरवर आहेत, दगडांतून आरपार जात नाहीत. १८६८ मध्ये विहिरीच्या तोंडाशी सोळा लहान वेदींची एक रांग होती; तिथे यात्रेकरू पितरांना अर्पण करत. पाणी फक्त दोन-तीन फूट खोल होते, आणि त्याचा वास भोवताली बऱ्याच अंतरापर्यंत हवेत भरून राही. भक्त त्यात उतरे, डोके आणि अंग धुई, आणि त्या विधीसाठी ठरलेले मंत्र म्हणे. पावसाळ्यात नदी सगळी जागा बुडवी, आणि विहीर अर्धवट चिखलाने आणि गाळाने भरून जाई. नंतर ती सावकाश साफ केली जाई. एका सणाला उत्सुक स्नानार्थी झुंडीने खाली उतरताना दिसत होते; आणि खाली होता तो निव्वळ चिखल. एका कोपऱ्यात खणलेल्या खड्ड्यात जरा जास्त ओल होती; तिथपर्यंत थोडेच भाग्यवान पोचू शकले. मग, रिवाजाप्रमाणे, त्यांनी गंगेतही स्नान केले.
मणिकर्णिका घाट
नदीने नेलेली देवळे
गंगापुत्रांची ही जमीन किती मोलाची होती, ते १८२९ मध्ये दिसले. तेव्हा महाराज शिंदे यांना मणिकर्णिकेशेजारचा ढासळता घाट दुरुस्त करायचा होता. पण गंगापुत्र १५,००० रुपयांपेक्षा कमी रकमेवर संमती द्यायला तयार नव्हते. बरे, त्यांच्या बैठकी पुन्हा बांधून दिल्या जातील, आणि जमिनीवरचा त्यांचा हक्क जसाच्या तसा राहील, असे वचन त्यांना दिले होते. तरीही ते अडून बसले. “सुप्रसिद्ध राणी” अहिल्याबाईंनी इथे दोन मंदिरे बांधली; नदीने वाहून नेलेल्या आधीच्या मंदिरांच्या जागी. १८३१ पर्यंत त्यांच्याही मंदिरांचा पाया प्रवाह आधीच पोखरू लागला होता. पावसाळ्यात ती कंगोऱ्यापर्यंत पाण्याखाली उभी असत. तरीही पुष्कळ हिंदू एवढे धाडसी होते, की ते घोंघावणाऱ्या प्रवाहातून पोहत जात. मग ओसरीखालून, दरवाजाखालून बुडी मारून ते आत जात; तिथली पूजा चालू ठेवण्यासाठी. विहीर आणि नदी यांच्या मधोमध तारकेश्वरांचे मंदिर उभे होते. लोक म्हणतात, एखादा हिंदू मरतो, तेव्हा हे देव प्रसन्न असतील, तर त्याच्या कानात एक मंत्र फुंकतात. तो मंत्र त्याला पुढच्या दुःखातून सोडवतो. तिथली मूर्ती वाहिलेल्या पाण्याच्या एका कुंडात दडलेली असे. दर पावसाळ्यात कित्येक महिने ते मंदिर प्रवाहात उभे राही. त्याचा पाया खचला, दगड निखळले, आणि भार कमी करण्यासाठी शिखराचा वरचा भाग उतरवला गेला. एवढ्या डळमळीत इमारतीत देवांचे काय होईल, या भीतीने लोकांनी काठावर वरच्या बाजूला त्यांच्यासाठी नवे मंदिर बांधले, आणि त्यांना तिथे नेले. एडविन ग्रीव्हज लिहीत होते त्याच्या सुमारे ११७ वर्षे आधी हे घडले. त्यांच्या काळी जुने मंदिर अजूनही पाण्यावर झुकलेले होते, केव्हाही कोसळेल असे.
मणिकर्णिका घाट
स्मशानघाट
मणिकर्णिकेशेजारी स्मशानघाट आहे. तिथे प्रेते जाळली जातात, आणि मग रक्षा नदीला दिली जाते. १९०९ मध्ये तो नगरपालिका चालवत असे; तरीही काशीतल्या सर्वांत पवित्र जागांमध्ये त्याची गणना होई. तारकेश्वरांच्या मंदिराच्या वर, एका गोल शिळेवर, पांढऱ्या संगमरवरात विष्णूंची पावले आहेत: चरणपादुका. बड्या घराण्यांतल्या लोकांचे दहन होई, ती ही खास जागा. काशीत जन्मणाऱ्यांपेक्षा मरणारे जास्त होते: १९०७-०८ मध्ये ९,६८० जन्म आणि १०,६७९ मृत्यू; १९०८-०९ मध्ये ८,४७१ जन्म आणि १०,६८६ मृत्यू. ग्रीव्हज यांच्या मते याचे कारण असे, की पुष्कळ लोक म्हातारपणी मरण्यासाठी या नगरीत येत, आणि इथे ब्रह्मचारी साधूही पुष्कळ होते. इतक्या मृतांसाठी स्मशानघाट म्हणजे जवळजवळ उतरता नदीकाठच होता; चितांसाठी तो जागोजागी सपाट केलेला. काही नागरिकांनी ठरवले, की नगरीला शोभेल असा घाट बांधायचा: “एक भक्कम आणि देखणी वास्तू.” त्यांचे पुढारी होते बाबू मोतीचंद, असे समजले जाई. घाटाचा खर्च मोठा होता; त्याला त्यांनी सर्वांत उदार हाताने मदत केली. सर्वांत जवळचे नातेवाईक प्रेत नदीवर नेत, आणि पाण्याच्या कडेला ठेवत. त्यांनी अंत्यविधी पुरे केले, की प्रेत चितेवर ठेवले जाई. ती चिता स्मशानघाटावरचे डोम रचत. डोम ही एक खालची जात; आपल्या जातीतल्या लोकांखेरीज दुसऱ्या कोणाच्याही प्रेताला त्यांना हात लावता येत नसे.
मणिकर्णिका घाट
पायऱ्यांवरचे संन्यासी
एकदा हॅवेल पाहत होते, तेव्हा पाण्याच्या कडेला एक प्रेत पडले होते. एका तरुणीने भान हरपून आपले डोके आईच्या मांडीत खुपसले होते. विधवांच्या साड्या नेसलेल्या तीन म्हाताऱ्या उदास डोळ्यांनी शून्यात पाहत होत्या. पलीकडे आणखी तीन प्रेते आधीच जळत होती. मधल्या प्रवाहात दोन गिधाडे एका कलेवरावरून भांडत होती. ते कदाचित काही दिवसांपूर्वी नदीत टाकलेल्या एखाद्या संन्याशाचे प्रेत असावे, असे त्यांना वाटले. कारण संन्याशाला जाळत नसत. ब्रह्मचर्याची आणि गृहस्थाश्रमाची वर्षे पुरी करून ज्या ब्राह्मणाने जगाचा त्याग केला, आणि तपस्व्याचा कडक नियम स्वीकारला, तो संन्यासी. त्यामुळे तो “सामान्य मातीला लागणाऱ्या विटाळांपासून” मुक्त होई, असे मानत; त्याचा देह इतका पवित्र असे, की त्याला चितेच्या शुद्धीची गरज नसे. हॅवेल यांना सगळ्या घाटांवरचे सर्वांत विलक्षण दृश्य वाटले, ते असेच एक प्रेत. शिष्यांनी ते मायेने खाली आणले, आणि ब्राँझच्या मूर्तीसारखे पायऱ्यांवर बसवले; त्याला हार घातले, आणि भक्तिभावाने नमस्कार केले. देवळातल्या वाजंत्र्यांनी पवित्र शंख फुंकला, आणि नगारे वाजवले. आणखी एका जीवाने पुनर्जन्माचा दुःखाचा फेरा पुरा केला आहे, आणि तो परब्रह्माशी पुन्हा एकरूप होणार आहे, अशी ती घोषणा होती. मग ते प्रेत दोन मोठ्या, सपाट दगडांमध्ये ठेवून होडीतून नेले, आणि ते संन्यासी ज्या देवळात पूजा करत, त्याच्या समोर नदीत टाकले. देवीच्या रोगाने मेलेल्यांनाही जाळत नसत. शीतलादेवी, म्हणजे देवीच्या रोगाची देवता, त्यांच्यात संचारलेल्या असतात, अशी समजूत होती. अग्निदेवांनी त्यांना त्यांच्या घरातून हाकलले, तर त्या रुष्ट होतील.
मणिकर्णिका घाट
दिवाळीची रात्र
दिवाळीच्या रात्री हॅवेल होडीतून नदीत खाली आले. सगळ्या काठावर धार्मिक वडीलधाऱ्यांनी पूजेसाठी दिव्यांच्या रांगा लावल्या होत्या. “लक्ष्मीच्या नाजूक नौकाताफ्याच्या” मंद लुकलुकीतून त्यांची होडी हळूहळू वाहत गेली. वेधशाळेच्या खाली दिवे कमी कमी होत गेले. मणिकर्णिकेजवळ ते सगळे दृश्य विरून गेले; आणि स्मशानघाटाच्या शाईसारख्या काळोखातून चितांचा भडक उजेड पाण्यावर चमकून गेला. दोन्ही बाजूंच्या, धुराने काळवंडलेल्या मोठ्या चौथऱ्यांवर काळ्या आकृत्या अंग आकसून बसल्या होत्या. धगधगत्या ढिगांमधून सावल्या इकडेतिकडे हलत होत्या, आणि जळती लाकडे तडतडत होती. वरच्या अंधारातून देवळातल्या शंखाचा कर्कश सूर आणि नगाऱ्यांचा घुमणारा आवाज येत होता. मग रात्रीच्या स्तब्ध हवेतून एक आवाज आला. त्यांना तो विलक्षण ओळखीचा वाटला: सावकाश, गंभीर, चर्चमधल्या प्रार्थनागीतासारखा. वर उंचावरच्या एका मठात ब्राह्मण सामवेद गात होते; यज्ञाची प्राचीन सूक्ते. ती इतकी पवित्र होती, की त्यांच्यासारख्यांच्या कानांनी ती ऐकणेसुद्धा पावित्र्यभंग होता. ते रुद्रांचे स्तवन गात होते: महाबली, भयंकर, यज्ञांचे स्वामी; हजार डोळ्यांचे, आणि विनाशाच्या बाणांनी भरलेले हजार भाते धारण करणारे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे ९८-९९, १०३-१०४, १०६, १३६-१३७ आणि १६९-१७०; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ६९-७२; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ४८-५०; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २४३-२४४; आणि जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), ‘मुनिकर्णिका घाट’ हे चित्र. प्रिन्सेप ज्या घाटाचे नाव देतात, तो बीरेश्वर घाट. तारकेश्वरांची मूर्ती केव्हा हलवली, याबद्दल ग्रीव्हज आणि शेरिंग यांच्यात मतभेद आहे. दुर्गेचे मंदिर हॅवेल आपल्या पुस्तकाच्या सुमारे पन्नास वर्षे आधीचे सांगतात; शेरिंग म्हणतात, ते “काही वर्षांपूर्वी बांधले गेले.” ते कर्णभूषण पार्वतींचे, असे नेव्हिल सांगतात; आणि इतरही कथा सांगितल्या जातात, असे नमूद करतात. चरणपादुका प्राचीन आहेत, याबद्दल प्रिन्सेप यांना शंका होती; शेरिंग यांनी त्यांचे म्हणणे उद्धृत केले आहे.