भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
मनसाराम आणि बलवंतसिंह
राजा येत नाही
काशी आणि भोवतालचा प्रदेश, म्हणजे काशी प्रांत, अयोध्येच्या नवाबाचा होता. पण त्याचा खरा मालक होता बलवंतसिंह नावाचा एक राजा. १७४८ मध्ये त्याने नवाबाची सत्ता झुगारून दिली होती. नवाब सफदरजंग त्याला शासन करायला पूर्वेकडे चालून आला, आणि त्याने बलवंतसिंहाला काशीत आपल्यापुढे हजर व्हायचा हुकूम पाठवला. बलवंतसिंह आला नाही. तो मिर्झापूरच्या डोंगरांत, बिजयगडच्या किल्ल्यात निघून गेला. तो किल्ला दक्षिणेला कित्येक मैलांवर, जंगलात, मोक्याच्या जागी होता. नवाबाला त्याला तिथे कोंडता आले नाही. त्याला फक्त गंगापूरला राजाचे जुने घर लुटता आले. मग तो अयोध्येला परतला, त्याने एक दुबळा तह केला, आणि बलवंतसिंहाला त्याचा कारभार परत दिला. राजाला जे शिकायचे होते, ते तो शिकला. नवाब किती बलवान आहे, हे त्याला आता कळले होते; आणि आपल्या डोंगरी किल्ल्यांत आपल्याला कोणी धरू शकत नाही, हेही. पण एका गावच्या जमीनदाराचा मुलगा नवाबापुढे उभा कसा ठाकला?
मनसाराम आणि बलवंतसिंह
समेटासाठी पाठवलेला माणूस
याची सुरुवात त्याच्या वडिलांपासून झाली. अयोध्येचा नवाब सादतखान या प्रांताकडे फारसे लक्ष देत नसे. त्याने त्याचा महसूल आठ लाखांना आपला मित्र मीर रुस्तम अली याला मक्त्याने दिला. रुस्तम अली शहरात नदीजवळच्या एका घरात राहत असे. गॅझेटियरच्या शब्दांत, तो “कमालीचा आळशी आणि नालायक” होता; तरी कित्येक वर्षे तो त्या पदावर टिकला. खरे काम त्याचे अधिकारी करत. त्यांतला मुख्य होता मनसाराम. तो गौतम कुळातला भूमिहार होता, आणि शहराच्या पश्चिमेला सुमारे नऊ मैलांवरच्या थिथरिया गावचा जमीनदार. पुढे त्या गावाला गंगापूर म्हणू लागले. १७३८ मध्ये रुस्तम अलीची मर्जी गेली. सादतखानाने आपला जावई आणि नायब सफदरजंग याला त्याच्याकडून हिशेब घ्यायला सांगितले. तेव्हा रुस्तम अलीने आपल्यासाठी समेट करायला मनसारामाला जौनपूरला पाठवले. मनसाराम परत आला, तो आपल्या धन्याचा प्रांतच घेऊन. रुस्तम अली पडला, आणि मनसारामाने आपला मुलगा बलवंतसिंह याच्या नावाने काशी, जौनपूर आणि चुनार हे तीन जिल्हे मिळवले. पडलेल्या सुभेदाराचे घरसुद्धा मनसारामाकडे गेले. त्या घराजवळच्या अरुंद पायऱ्यांना आजही रुस्तम अलीच्या नावाने मीर घाट म्हणतात. गॅझेटियरनुसार, थोड्याच दिवसांत मनसाराम मरण पावला, आणि बादशहाने त्याच्या मुलाला राजा केले.
मनसाराम आणि बलवंतसिंह
पिंड्र्याची वधू
प्रत्येक जमीनदार नव्या धन्यांपुढे वाकायला तयार नव्हता. पिंड्र्याचा बरियारसिंह एका मजबूत किल्ल्यात राहत असे. गॅझेटियरच्या एका नोंदीनुसार, आपल्या भागात मनसारामापुढे न झुकणारा तो एकटाच होता. मनसारामाने ते भांडण एका लग्नाने मिटवले: बरियारसिंहाची मुलगी गुलाबकुंवर बलवंतसिंहाची पत्नी झाली. बरियारसिंहाने आपली जमीन किरपानाथ नावाच्या आणखी एका जमीनदाराबरोबर वाटून घेतली होती. किरपानाथही नवे सत्ताधारी मानायला तयार नव्हता; ते लग्नसुद्धा तो मान्य करत नव्हता. शेवटी आता प्रतिकार करणे शक्य नाही, असे पाहून त्याने स्वतःच्या डोक्यात गोळी घालून घेतली. मग त्याचा सगळा हिस्सा बरियारसिंहाकडे गेला. बलवंतसिंहाने गंगापूरला स्वतःसाठी एक तटबंदीचे घर बांधले. नवाबाचे हस्तक त्याच्यावर नजर ठेवून होते. दहा वर्षे त्याने महसूल वेळेवर भरला, आणि काहीही त्रास दिला नाही. पण तो “दूरदर्शी माणूस” होता. एकेक करून त्याने प्रतिष्ठेच्या प्रत्येक जुन्या जमीनदाराला चिरडले; अखेर सगळ्या प्रांतावर त्याची सत्ता चालू लागली. नवाबाला खूश ठेवत असतानाच तो “आपली पकड हळूहळू घट्ट करत होता.”
मनसाराम आणि बलवंतसिंह
स्वतंत्र राजा
त्याची संधी १७४८ मध्ये आली. आता सफदरजंग नवाब झाला होता, आणि तो दिल्लीला गेला होता. बलवंतसिंहाने नवाबाच्या हस्तकांना हाकलून दिले, आणि महसूल भरणे थांबवले. त्याने शेजारच्या अलाहाबाद प्रांतातल्या मुलखावर हल्ला केला, आणि भदोहीचा किल्ला घेतला. त्यामुळे अलाहाबादच्या सुभेदाराशी त्याचे युद्ध जुंपले. भदोहीला त्याने सुभेदाराचा सपशेल पराभव केला, आणि किल्ला आपल्याकडेच ठेवला. त्याने “निष्ठेचा देखावाही फेकून दिला, आणि तो स्वतंत्र राजा म्हणून वावरू लागला.” मग फर्रुखाबादच्या अफगाणांनी नवाबालाच सत्तेवरून उलथून टाकले, आणि काशी प्रांत ताब्यात घ्यायला त्यांनी एक माणूस पाठवला. बलवंतसिंहाने अफगाणांशी तडजोड केली, आणि आपला अर्धा मुलूख राखला. त्यामुळे सफदरजंग अधिकच चिडला. अयोध्या परत मिळवल्यावर तो आपल्या या मांडलिकाला शासन करायला पूर्वेकडे चालून आला, आणि राजा डोंगरात निघून गेला. बरियारसिंहाची विधवा मात्र गेली नाही. बलवंतसिंहावर काशीकडे चालून येणाऱ्या एका सैन्याविरुद्ध तिने पिंड्र्याचा किल्ला लढवला. ती इतक्या नेटाने लढली, की तिच्या धैर्यावर खूश होऊन त्या सैन्याच्या सेनापतीने किल्ला तिच्याच ताब्यात राहू दिला.
मनसाराम आणि बलवंतसिंह
नदीकाठचा किल्ला
त्या पाठलागानंतर राजाने गंगापूर फार उघडे म्हणून सोडून दिले. त्याने नवी राजधानी निवडली: रामनगर. ते गंगेच्या काठावर आहे, आणि तिथून काशी शहराचा दक्षिण भाग दिसतो. तोपर्यंत त्या जागेला काहीच महत्त्व नव्हते. तिथे त्याने नदीकाठी मोठा किल्ला बांधला; १९०९ मध्येही त्याच्या वंशजांचे तेच ठाणे होते. किल्ल्याशेजारी त्याने एक गाव वसवले: दोन रुंद रस्ते एका चौकात एकमेकांना छेदणारे, आणि पलीकडे तिहेरी वेस. त्याच वेळी आपला खजिना आणि मौल्यवान वस्तू ठेवण्यासाठी त्याने बिजयगड आणि आपले इतर डोंगरी किल्ले मजबूत केले. १७५४ मध्ये सफदरजंगाच्या जागी सुजाउद्दौला हा नवा नवाब आला. बलवंतसिंहाने लगेच चुनारचा किल्ला घ्यायचा प्रयत्न केला, आणि तो फसला. नवा नवाब नाराज झाला; त्याची मर्जी पुन्हा मिळवायची, तर जास्त महसूल द्यावा लागणार होता. तेव्हापासून त्यांचे संबंध नेहमी ताणलेलेच राहिले, आणि राजाने आपली जुनी चाल सोडली नाही: तो नवाबाच्या नजरेआड राहिला. एकदा नवाब बादशहाला भेटायला काशीला आला; त्याच वेळी बलवंतसिंहाला पकडायचीही त्याची आशा होती. राजा लगेच आपली सगळी मालमत्ता घेऊन डोंगरात निघून गेला. बाकीच्या सगळ्या बेतांसारखाच हा बेतही पुरता फसला.
मनसाराम आणि बलवंतसिंह
धामधुमीचे दिवस
बलवंतसिंहाला “चांगलेच धामधुमीचे दिवस” काढावे लागले. पण आपले पत्ते चतुराईने खेळून, आणि मधूनमधून जंगलातल्या आपल्या आश्रयाला जाऊन, त्याने नवाबाला हुलकावणी दिली. इंग्रजांनी त्याच्याशी मैत्री केली, आणि त्याने आपला मुलूख राखला; कधीकधी त्यासाठी त्याला मोठी किंमत मोजावी लागली. पुढे वॉरन हेस्टिंग्ज यांनी याचे श्रेय आपल्या सरकारला घेतले. त्यांच्या मते, अखेरच्या वर्षांत बलवंतसिंहाला मिळालेले स्वातंत्र्य “आमच्या सरकारच्या संरक्षणामुळे आणि मध्यस्थीमुळे” होते. १७७० मध्ये राजा बलवंतसिंह मरण पावला, आणि लगेच त्याच्या गादीवरून वाद उभा राहिला. त्याचे एकच औरस अपत्य होते: एक मुलगी. ती पिंड्र्याहून आलेल्या वधूची, गुलाबकुंवरची, मुलगी. तिचे लग्न हाजीपूरच्या एका जमीनदाराशी झाले होते, आणि तिला एक तान्हा मुलगा होता. पण राजाला एका रजपूत स्त्रीपासूनही मुलगे होते; त्यांतला एक चेतसिंह. चेतसिंहाच्या पाठीशी एक वजनदार माणूस होता: दिवंगत राजाचा विश्वासू कारभारी त्याच्या हक्कासाठी आग्रह धरत होता. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ११५-११६, १९८-२०२, २४३, ३०६, ३३२-३३३ आणि ३४०-३४१; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ५-६ आणि ९३; आणि वॉरन हेस्टिंग्ज, ‘अ नॅरेटिव्ह ऑफ द इन्सरेक्शन ॲट बनारिस’ (१७८२), पृष्ठ ८; सोबत जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), प्रस्तावना. प्रिन्सेप ही सनद १७३० ची सांगतात, आणि त्यांच्या मते मनसारामाने आपल्या मुलासाठी राजा ही पदवी, टांकसाळ आणि न्यायालये मिळवली. नेव्हिल तीन जिल्ह्यांची सनद १७३८ ची सांगतात; त्यांच्या मते पदवी मनसारामाच्या मृत्यूनंतर मिळाली, आणि त्या सनदेत शहराची पोलीस व्यवस्था, जौनपूरचा किल्ला आणि टांकसाळ नव्हती. दुसऱ्या एका ठिकाणी नेव्हिल लिहितात, की सैन्य आले तेव्हा बरियारसिंह शरण आला. पिंड्र्याला रोखून धरलेला सेनापती सुजाउद्दौला होता, आणि ते वर्ष १७४९, असे ते म्हणतात; पण त्यांच्याच इतिहासात तेव्हा पूर्वेकडे सफदरजंग चालून येतो. रामनगरच्या किल्ल्याचे वर्ष नेव्हिल १७५२ आणि १७५० असे देतात, आणि ग्रीव्हज सुमारे १७५०.