भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
कालभैरव आणि दैवाची विहीर
दैवाची विहीर
काशीतल्या एका अरुंद रस्त्याने पुढे गेले, की एका कमानीखाली एक मंदिर लागते. त्यात एक प्रसिद्ध विहीर आहे: कालकूप, दैवाची विहीर. तिच्या वर, बाहेरच्या भिंतीच्या जाळीत, एक चौकोनी भोक होते. ते असे ठेवले होते, की बारा वाजता सूर्याचे किरण त्यातून खालच्या पाण्यावर पडत. त्या वेळी दैवाची रहस्ये शोधायला यात्रेकरू विहिरीपाशी येत. प्रत्येक जण पाण्यात आपली सावली शोधी. ती दिसली, तर सगळे ठीक: त्याचा अर्थ “भरभराट, आणि पुढेही आयुष्य.” पण ज्याला पाण्यात आपली सावली सापडत नसे, त्याची धडगत नसे. त्याचे मरण ठरून चुकले आहे, ते टळणार नाही, अशी समजूत होती. सहा महिन्यांच्या आत तो मरणार. तरीही त्याला आशा होती. त्याच छपराखाली महाकालांची, म्हणजे “महान काळा”ची, एक मूर्ती होती. महाकालांचे भक्त जग सोडून जात, तेव्हा महाकाल त्यांच्यावर आपले छत्र धरत. दुर्दैवाला ते त्यांना नरकात नेऊ देत नसत. आणि ज्याचे मरण ठरले होते, तोही अजून वाचू शकत असे. मात्र त्यासाठी त्याने महाकालांना, म्हणजे शिवांना, मनवले पाहिजे, की त्यांनी त्याच्यासाठी मृत्यूचे देव यम यांच्याकडे रदबदली करावी. ई. बी. हॅवेल यांनी आणखी एक गोष्ट टिपली. काशीतली घड्याळे मद्रासच्या वेळेप्रमाणे लावलेली होती; ती खऱ्या स्थानिक वेळेपेक्षा काही मिनिटे मागे असत. आणि म्हणून, त्यांच्या मते, ही विहीर यात्रेकरूंना “बरीच चिंता” लावण्याची शक्यता होती.
कालभैरव आणि दैवाची विहीर
नगरीचे दंडाधिकारी
जवळच कालभैरवांचे मंदिर आहे. ते नगरीचे “देवत्व पावलेले दंडाधिकारी,” “जे साऱ्या पवित्र क्षेत्रावर अधिकार चालवतात.” १९०९ मध्ये प्रत्येक यात्रेकरूने गंगेत स्नान करावे, आणि शिवांच्या देवळांचे दर्शन घ्यावे, असा नियम होता. वेळ असेल, तर त्याने गणेश आणि कालभैरव यांच्या मंदिरांचेही दर्शन घ्यावे; ते “यात्रेकरूंचे खास रक्षक” आहेत. या दंडाधिकाऱ्यांच्या मंदिराभोवती, लोक ज्यांना घाबरत, अशा शक्तींची देवळे होती. त्याच्या पश्चिमेला एका अरुंद चौकातून वर गेले, की शीतलादेवींचे देऊळ लागे; त्या देवीच्या रोगाच्या देवता. तिथे सात आकृती उठावात कोरलेल्या होत्या; कारण त्या एक असूनही सात बहिणी आहेत. पूर्वेला नवग्रहांचे मंदिर होते: सूर्य, चंद्र आणि बाकीचे ग्रह. रिवाजाप्रमाणे प्रत्येक महत्त्वाचा विधी, उदाहरणार्थ लग्न, त्यांच्या पूजेने सुरू होई. ग्रह प्रसन्न झाले नाहीत, तर ते सगळा समारंभ बिघडवू शकत. आणि दैवाची विहीर ज्या मंदिरात आहे, ते दंडपान: दंडाचे मंदिर. याच दंडाने कालभैरव “अपराध्यांना शिक्षा करतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ६५-६७; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठ १८५; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठ ७८; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ६८ आणि २५२. शेरिंग महाकालांची मूर्ती विहिरीच्याच छपराखाली असल्याचे सांगतात; हॅवेल, विहिरीशेजारच्या एका मंदिरात. नेव्हिल या देवांना भैरोनाथ म्हणतात, आणि सांगतात की त्यांचे उंच मंदिर पुण्याचे पेशवे बाजीराव यांनी एका लहान मंदिराच्या जागी बांधले.