भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
“तिथे मला मरण यावे”
“पवित्र काशी! देवांची लाडकी ती सनातन नगरी मला पाहायला मिळावी! तिच्या पवित्र भूमीवर मला मरण यावे!” एम. ए. शेरिंग यांच्या मते, देशभरातल्या प्रत्येक हिंदूच्या मनात हेच विचार असत. नगरीचे नुसते नावही त्याला एखाद्या जादूसारखे खिळवून ठेवत असे. ई. बी. हॅवेल संसार मागे टाकलेल्या म्हाताऱ्या स्त्री-पुरुषांविषयी सांगतात. “स्वर्गाचा हा सोपा परवाना”, असे ते त्याला म्हणतात. तो मिळवायला ही माणसे शिवांच्या नगरीच्या सीमेच्या आत आपले शेवटचे दिवस घालवायला येत. त्यांच्या शब्दांत, “बनारसमध्ये मरणारा हिंदू धन्य; कारण तो तत्क्षणी शिवांच्या हिमालयातल्या स्वर्गात पोचतो”: कैलास पर्वतावर. साऱ्या ठिकाणांतून इथेच का? पुराणे याचे उत्तर शिवांच्याच शब्दांत देतात. ते उत्तर नगरीच्या एका नावात दडले आहे: अविमुक्त, “कधीही न सोडलेले”. मत्स्यपुराण आणि स्कंदपुराणातला काशीखंड त्याचा अर्थ सांगतात.
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
“मी ते कधीच सोडत नाही”
मत्स्यपुराणात शिव देवींना पृथ्वीवरच्या आपल्या निवासाविषयी सांगतात. “माझी ही नगरी साऱ्या रहस्यांहूनही गूढ आहे. ब्रह्मदेव आदी देव, आणि मोक्षाची आस असलेले सिद्ध, हिला सर्वश्रेष्ठ तीर्थ मानतात; म्हणून ती मला प्रिय आहे. हे पवित्र स्थान, ही काशी, मी कधी सोडत नाही, आणि कधी सोडणारही नाही. म्हणून हिचे नाव अविमुक्त.” ते म्हणतात, इतर मोठ्या तीर्थांत माणूस जे व्यर्थ शोधतो, ते त्याला इथे मिळते; म्हणून हे त्या सगळ्यांहून श्रेष्ठ. प्रयाग तीर्थांत श्रेष्ठ आहे, तरी काशी प्रयागाहूनही वरची. धर्माची पर्वा न करणारे, सुखात रमणारे लोकसुद्धा इथे मेले, तर पुन्हा जन्माला येत नाहीत. शिव म्हणतात, “हजारो जन्म योग करून लोकांना जी अंतिम विश्रांती मिळते, ती इथे नुसत्या मरणाने मिळते.”
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
कैलास का नाही?
देवींना याचे कारण जाणून घ्यायचे होते. मत्स्यपुराणाच्या दुसऱ्या एका अध्यायात त्या शिवांना थेट विचारतात, “हिमालय, मंदार पर्वत, कैलास, मेरू यांच्यापेक्षा तुम्हाला अविमुक्त का आवडते? कोणते गूढ पावित्र्य तुम्हाला तिथे धरून ठेवते?” शिव उत्तर देतात, काशीतून एक पवित्र प्रवाह वाहतो, आणि गंगा त्याच्यात मिसळते. तो प्रवाह त्यांचा भक्त आहे; म्हणून ते स्थान त्यांना प्रिय आहे. ते म्हणतात, “सारी स्थावर-जंगम सृष्टी नष्ट होते, तेव्हाही मी हे स्थान सोडत नाही. माझ्या शेकडो गणांसह मी तिथे राहतो. युगान्ती देव, भूते, नाग आणि असुर, सगळे याच जागी माझ्या मुखात शिरतात.” आणि ते एका वाक्यात सांगतात, “माझ्यासारखा पुरुष नाही, तुझ्यासारखी स्त्री नाही; तसेच अविमुक्तासारखे तीर्थ नाही, आणि कधी होणारही नाही.” काशीखंडातही शिव हेच उत्तर देतात. “देवी, तू मला सर्वांत प्रिय आहेस; आणि हे आनंदवन मला त्याहूनही प्रिय आहे. योग्यांच्या हृदयात नाही, कैलासावर नाही, मंदारावर नाही; काशीत राहण्यात मला जो आनंद आहे, तो कुठेच नाही.”
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
पायांना दगड बांधून
मत्स्यपुराणातल्या आणखी एका कथनात देवी मेरू पर्वताच्या शिखरावर शिवांना विचारतात. ते उत्तर देतात, साऱ्या तीर्थांत अविमुक्त हे एकच असे, जिथून ते कधीच दूर नसतात. तिथे कोणी पाऊल टाकताच त्याची हजारो युगांची पापे जळून जातात, “आगीत कापूस जळावा तशी”. ब्राह्मण आणि शूद्र, पापी आणि म्लेच्छ, पशू, कीटक, माश्या, हरणे आणि पक्षी: अविमुक्तात जो कोणी मरतो, तो शिवलोकाला जातो. तिथे प्रत्येक जण रुद्र होतो, शिवांसारखाच: मस्तकावर चंद्रकोर, आणि कपाळावर डोळा. शिव म्हणतात, जो काशीबाहेर कधी जात नाही, तो शिवलोकाला पोचतो. म्हणून काशीला आलेल्या माणसाने पायांना दगड बांधून घ्यावा, स्वतःला जमिनीला खिळवून घ्यावे, आणि इथेच राहावे; हेच फार चांगले. काशीखंडही हेच सांगतो. ज्याला मोक्ष हवा, त्याने शेकडो संकटांनी पुन्हा पुन्हा झोडपले, तरी अविमुक्त कधी सोडू नये. काशीखंडात हे वचन एक वरदानही आहे. काशीत मरणाऱ्या प्रत्येक जीवाला मुक्ती मिळावी, असे विष्णू मागतात: सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवांपासून गवताच्या पात्यापर्यंत. “ससे, डास, किडे, पतंग, घोडे आणि साप” यांनाही तिथे मरण आले, तर त्यांना मुक्ती द्यावी, असे ते मागतात. आणि शिव म्हणतात, “तथास्तु.”
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
इथे माझीच आज्ञा चालते
मग शिव आपल्या क्षेत्राचा कायदा सांगतात. ते विष्णूंना म्हणतात, “पाच कोसांचे माप असलेले हे माझे क्षेत्र मला प्रिय आहे. इथे माझी आज्ञा चालते; दुसऱ्या कोणाची आज्ञा इथे चालत नाही.” म्हणून काशीत मरणारे पापीसुद्धा नरकात पडत नाहीत, असे काशीखंड सांगतो; कारण त्यांचे शास्ते एकटे शिवच. काशीत पाप करून काशीतच मरणारा आधी रुद्रपिशाच होईलही; पण शेवटी त्यालाही मुक्ती मिळते. आणि ग्रंथ एक प्रश्न विचारतो. “तिथे पापाचे भय नाही, यमाचे भय नाही, पुन्हा गर्भात राहण्याचे भय नाही. त्या काशीचा आश्रय कोण घेणार नाही?” मरण आज येईल, उद्या सकाळी येईल, नाहीतर परवा; म्हणून अजून वेळ आहे तोवर काशीचा आश्रय घ्या, असे तो सांगतो. देह नश्वर आहे हे जाणून, गर्भातल्या वेदना आठवून, माणसाने मोठे राज्यसुद्धा सोडावे, आणि सदा काशीत राहावे.
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
कानात एक शब्द
मरणाच्या क्षणी काय होते? मत्स्यपुराण ते शिवपुत्र स्कंदांच्या तोंडून सांगते; कैलासावर ते ऋषींशी बोलत असतात. शिव अविमुक्तात आपल्या उग्र रूपात उभे आहेत, “खांबासारखे, निश्चल आणि स्थिर,” प्रलयापर्यंत. स्मशानाच्या वर, आकाशात, शिवांचे एक दिव्य घर आहे. ते फक्त योग्यांना आणि वेद जाणणाऱ्यांनाच दिसते. स्कंद सांगतात, मरणाच्या दारातल्या माणसांना फार यातना होतात. त्यांची शुद्ध हरपते, स्मृती जाते. पण अविमुक्तात प्राण सोडणारे शिवभक्त धन्य. स्वतः शिव त्यांच्या कानात सर्वांत पवित्र शब्द सांगतात: “तारक ब्रह्म”. काशीखंडही हे सांगतो. “इथे जीव मरत असताना शिव त्याच्या कानात एक अक्षर सांगतात. ते ऐकून मेलेलेसुद्धा अमर होतात.” ग्रंथ दुसरीकडे समजावतो: ब्रह्मज्ञानानेच, त्या एकाला जाणल्यानेच, जीव मुक्त होतो. काशीत राहणाऱ्यांविषयी शिव म्हणतात, “ते ज्ञान शेवटी मी स्वतः देतो.” शिव ते ज्ञान ‘तारक’ म्हणून देतात, म्हणजे पार नेणारा शब्द म्हणून; “आणि ते त्याच क्षणी मुक्त होतात.”
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
उपाशी व्यास
काशीची दारे एखाद्या थोर ऋषीलाही बंद होऊ शकत. वेदांची विभागणी करणाऱ्या व्यासांचे असे कसे झाले, ते मत्स्यपुराण सांगते. व्यासांनी बारा वर्षे मौन पाळले होते. आता ते काशीत भिक्षा मागत होते, आणि कोणीच त्यांना काही देत नव्हते. सहा महिने ते उपाशी राहिले, आणि शेवटी शाप द्यायला तयार झाले. “हे स्थान असे शापित कसे झाले, की मला भिक्षाच मिळत नाही? ब्राह्मण, क्षत्रिय, विधवा, सुवासिनी: कोणीच मला काही देत नाही. मी त्या सगळ्यांना शाप देईन, आणि साऱ्या नगरीला. या तीर्थाचे पावित्र्य जावो. इथल्या लोकांत ना धन उरो, ना विद्या. त्यांच्यात मैत्री न उरो, आणि अविमुक्तात राहणाऱ्यांना आपले ध्येय कधी न गाठता येवो.” व्यास काय करणार आहेत, ते ओळखून शिव घाबरले. ते पार्वतींना म्हणाले, “देवी, ऐक. व्यास शाप द्यायला निघाले आहेत.” पार्वतींनी विचारले, “ते इतके का रागावले आहेत? कोणी त्यांचे काय वाकडे केले?” शिव म्हणाले, “बारा वर्षे ते मौन पाळून राहिले. भूक लागली, तेव्हा त्यांनी भिक्षा मागितली, आणि कोणी त्यांना अर्धा घाससुद्धा दिला नाही. दैवात नसलेले घडवून आणायचे, आणि दैवात असलेले उलटवायचे सामर्थ्य त्यांच्यात आहे. त्यांच्या शापाला सगळे घाबरतात. मी माणसाचे रूप घेऊन त्यांच्याशी बोलतो; आणि त्यांना अन्न मिळालेच पाहिजे.”
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
व्यासांना काशीबंदी
मग पार्वतींनीही माणसाचे रूप घेतले. त्या व्यासांना म्हणाल्या, “भगवन्, इकडे या, भिक्षा घ्या. तुम्ही अजून कधी माझ्या घराला पावन केले नाही.” व्यासांनी आनंदाने ते अन्न घेतले, आणि ते पोटभर जेवले. मग त्यांनी शिव-पार्वतींना नमस्कार केला, आणि म्हणाले, “हे शिव-पार्वतींचे घर आहे. इथे गंगा वाहते, चांगले अन्न मिळते, आणि मोक्षही. अशा काशीत कोण राहणार नाही?” आणि मिळालेल्या उत्तम अन्नाचा विचार करत ते काशीकडे पाहत राहिले. पण शिव त्यांना म्हणाले, “मुनी, तुमचा स्वभाव फार तापट आहे. तुम्ही काशीत राहू नये.” व्यास म्हणाले, “मग प्रत्येक पंधरवड्यात दोन दिवस मला इथे येऊ द्या: अष्टमीला आणि चतुर्दशीला.” शिवांनी ते मान्य केले, आणि शिव-पार्वती अंतर्धान पावले. मग व्यासांनी काशीजवळच आपले घर केले. व्यासांची आणखी एक कथा नदीपलीकडच्या रामनगरच्या एका यात्रेमागे आहे. म्हणतात, काशीला जाताना व्यास रामनगरला आले. दुरून त्यांना नगरी दिसली, आणि ते इतके भारावले, की आत जायची इच्छाच त्यांना उरली नाही. कथा अशी, की त्या काठावर जो मरे, तो पुढच्या जन्मी गाढव होई; म्हणून आजारी माणसे मरायला पलीकडे काशीत जात. व्यासांना त्या जागेची दया आली. तिथल्या लोकांना त्या दुर्गतीतून वाचवायला त्यांनी तिथे माघ महिन्यात एक यात्रा सुरू केली.
अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान
जन्मांपेक्षा मरणे जास्त
जेम्स प्रिन्सेप यांच्या काळी श्रद्धाळू मानत, की नगरीभोवतीच्या पाच कोसांच्या वर्तुळात जो मरतो, त्याला शिवांच्या स्वर्गात जागा निश्चित मिळते. मोठ्या पर्वण्यांना, सूर्य-चंद्रांच्या ग्रहणांना, किंवा ग्रहांचे शुभ योग जुळले की, चहूकडून माणसांचे “अविश्वसनीय लोंढे” येत. ते पवित्र नदीच्या दगडी घाटांवर स्नान करायला येत. काशीत जन्मांपेक्षा मरणे जास्त होती. एडविन ग्रीव्हज यांच्या मते याचे कारण असे: पुष्कळ लोक म्हातारपणी इथे मरायला येत, आणि पुष्कळ साधू ब्रह्मचारी होते. १९०८-०९ मध्ये नगरीत ८,४७१ जन्म आणि १०,६८६ मृत्यू नोंदले गेले. काशीखंडात शिव देवींना सांगतात, त्यांचे पुढे काय होते. शिवांच्या आज्ञेने जे वाराणसीत मरतात, त्यांची बीजे स्मशानातल्या धगधगत्या अग्नीत जळून जातात. “हे पर्वतकन्ये, महाश्मशानात जे दीर्घ निद्रा घेतात, ते पुन्हा कधी गर्भाच्या शय्येवर झोपत नाहीत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: मत्स्यपुराण, अवधच्या एका तालुकदारांनी केलेले इंग्रजी भाषांतर (१९१७), अध्याय १८० श्लोक ५० ते ७५, अध्याय १८१ श्लोक ७ ते २६, अध्याय १८२ श्लोक १ ते २४, अध्याय १८३ श्लोक १ ते ४१, आणि अध्याय १८५ श्लोक १३ ते ४२; स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय २६ श्लोक ६९ ते १०१ आणि १४१ ते १४६, अध्याय ३२ श्लोक १११ ते १३१, आणि अध्याय ३९ श्लोक १८ ते १९; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १३-१४ आणि १७२-१७३; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १०१-१०३; जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), पृष्ठ [१५]; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठ ४८.