भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
पृथ्वीवरचे पहिले स्थान
सुईने भेदावा असा अंधार
जगाच्या आधी काशी होती. स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेला काशीखंड असे सांगतो. त्यात स्कंद अगस्ती ऋषींना ही पवित्र नगरी कशी निर्माण झाली, ते सांगतात. एकदा शिवांनी आपल्या अर्धांगिनी देवींना ती कथा जशी सांगितली होती, तशीच ते सांगतात. ही कथा सुरुवातीच्याही आधी सुरू होते. महाप्रलय झाला होता. स्थावर-जंगम सारे नष्ट झाले होते, आणि सगळीकडे अंधार होता. ना सूर्य होता, ना ग्रह, ना तारे. ना चंद्र, ना दिवस-रात्र, ना अग्नी, ना वारा, ना जमीन. आकाश शून्य होते. पाहायला कोणीच नव्हते. ना शब्द, ना स्पर्श, ना गंध, ना रूप, ना रस; वळावे अशी दिशाही नव्हती. सुईने भेदावा इतक्या त्या दाट, आंधळ्या अंधारात एकच होते: वेद ज्याला “तत् सत् ब्रह्म” म्हणतात ते. मन तिथवर पोचत नव्हते, शब्दही पोचत नव्हते. त्याला नाव नव्हते, रूप नव्हते, रंग नव्हता. ते ना मोठे, ना लहान; ना लांब, ना आखूड; ना हलके, ना जड. त्यात कधी काही वाढले नाही, आणि कधी काही घटलेही नाही.
पृथ्वीवरचे पहिले स्थान
पायांखालचे क्षेत्र
ते एकटे फिरत होते, तेव्हा त्याच्यात एक इच्छा उपजली: दुसऱ्या कोणाची इच्छा. आपल्याच लीलेने त्या निराकाराने स्वतःचे एक रूप घडवले, आणि मग ते निराकार ब्रह्म अंतर्धान पावले. शिव देवींना सांगतात, “प्रिये, त्या निराकाराचे रूप म्हणजे मी. ज्ञानी मला ईश्वर म्हणतात. मग एकटाच मनसोक्त फिरत असताना मी माझ्याच देहातून तुला निर्माण केले. तू माझा देह कधीच सोडत नाहीस. तुला प्रकृती म्हणतात, आणि माया. आणि त्याच क्षणी मी, आदिपुरुष, काळाचे रूप घेऊन, तुझ्यासह, माझ्या शक्तीसह, हे क्षेत्र निर्माण केले.” आनंद हेच ज्यांचे रूप, ते दोघे त्या क्षेत्रात रमले. त्यांनी ते आपल्या पायांच्या तळव्यांखाली घडवले; त्याचे माप पाच कोस. प्रलयकाळीही त्या दोघांनी ते कधी सोडले नाही. म्हणून ज्ञानी त्याला अविमुक्त म्हणतात: कधीही न सोडलेले. स्कंद सांगतात, ते निर्माण झाले तेव्हा पृथ्वीचे वर्तुळ नव्हते, आणि पाणीही उपजले नव्हते. ईश्वराला तिथे मनसोक्त विहार करता यावा, म्हणून ते घडवले होते.
पृथ्वीवरचे पहिले स्थान
त्रिशूळाच्या टोकावर
“क्षेत्राचे हे रहस्य कोणालाच ठाऊक नाही,” स्कंद अगस्तींना सांगतात. ते नास्तिकाला कधीच सांगू नये; मोक्षाची आस असलेल्या नम्र, श्रद्धाळू माणसालाच सांगावे. हे क्षेत्र म्हणजे त्या दोघांचा पलंग, त्यांच्या अखंड आनंदाचे स्थान. ते दोघे आहेत तोवर तेही राहील. ग्रंथ म्हणतो, त्याचा अंत कल्पील तो मूढच. आणि जगाचा अंत होतो, तेव्हा? काशीखंड त्याचेही उत्तर देतो. जगाचा दैनंदिन प्रलय होतो, तेव्हा शिव आपली नगरी आपल्या त्रिशूळाच्या टोकावर उचलून धरतात. युगान्ताच्या प्रलयातली प्रचंड हाडे हेच त्या देवाचे अलंकार. म्हणूनच कलियुग काशीला शिवत नाही. काशीखंडातल्या चमत्कारांचा थोडक्यात सारांश असा. सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवांची शंभर आयुष्ये संपली, तरी काशी टिकून आहे. ती पृथ्वीपासून वेगळी, शिवांच्या त्रिशूळावर उभी आहे, आणि कोणत्याच भूकंपाने ती कधी हादरली नाही. आख्यायिका सांगते, एके काळी ही सारी नगरी शुद्ध सोन्याची होती. माणसांचा सद्गुण जसजसा ढासळला, तसतशी तीही ढासळत दगड-विटांची झाली.
पृथ्वीवरचे पहिले स्थान
वीतभर रुंद लिंग
दुसरा एक ग्रंथ या पहिल्या स्थानाची निर्मिती वेगळी सांगतो: काशीरहस्य. वेदांची विभागणी करणाऱ्या व्यासांनी हा ग्रंथ रचला, असे म्हणतात. त्या कथेत सप्तर्षी विष्णूंकडे आले. मोक्षाचा खात्रीचा मार्ग दाखवावा, अशी त्यांनी विनंती केली. ते म्हणाले, इतके कठोर तप केले, तरी आमची इंद्रिये पुरती वश झाली नाहीत; आणि तीच आम्हाला देवांच्या अखंड जीवनापासून अडवतात. विष्णूंनी ध्यान केले, आणि मग एक शिवलिंग निर्माण केले. ते दिव्य तेजाने झळाळत होते. आधी ते फक्त वीतभर रुंद होते. मग ते वाढत वाढत पसरले, आणि आपल्या मध्यापासून पाच कोस, म्हणजे दहा मैल, दूरवर पोचले. हीच काशी: पृथ्वीचा मध्य, आणि पृथ्वीवर निर्माण झालेले पहिले स्थान. पृथ्वीला तेव्हा आकारच नव्हता; ती नुसती उसळणाऱ्या, खवळणाऱ्या पाण्याची राशी होती. पण ऋषींना राहायला ही जागा फार लहान आहे, असे विष्णूंनी ठरवले. म्हणून त्यांनी पृथ्वी निर्माण केली, आणि त्या पहिल्या लिंगाभोवती ती ठेवली. असे हे दोन ग्रंथ वेगवेगळे सांगतात. काशीखंडात शिव आणि त्यांची शक्ती आपल्या पायांखाली क्षेत्र घडवतात; काशीरहस्यात विष्णू एक लिंग घडवतात, आणि तेच वाढून काशी होते.
पृथ्वीवरचे पहिले स्थान
पवित्र भूमीभोवतीचा रस्ता
१९०९ पर्यंत त्या आख्यायिकेतली सीमा जमिनीवर टिकून होती. ती श्रद्धेने जपली होती, आणि पंचक्रोशी रस्ता, म्हणजे पाच कोसांचा रस्ता, ती दाखवत होता. त्या रस्त्यावरचे अनेक उत्सव आणि मिरवणुका आख्यायिकेची आठवण जागी ठेवत. उत्तरेला वरुणा आणि दक्षिणेला अस्सी, या दोन लहान ओढ्यांच्या मधे गंगा या पवित्र भूमीची सीमा आहे. जमिनीच्या बाजूने तिची सीमा हा रस्ता. तो शहराभोवती ढोबळ अर्धवर्तुळात फिरतो. त्याचा मध्य मणिकर्णिका कुंड. रस्त्यावरचे प्रत्येक ठिकाण त्या कुंडापासून पाच कोस, म्हणजे सुमारे दहा मैल, दूर आहे. या रस्त्याची एकूण लांबी सुमारे पन्नास मैल आहे. रस्त्याच्या कडेने शेकडो देवळे होती. त्यांतले देव पहारेकरी आहेत, अशी श्रद्धा आहे. नगरीचे राजे विश्वनाथ, म्हणजे जगाचे स्वामी शिव, यांनी प्रत्येक आध्यात्मिक शत्रूपासून सीमेचे रक्षण करायला त्यांना तिथे नेमले आहे. रस्त्याच्या आतला इंच न् इंच पवित्र आहे; त्याबाहेर एक पाऊल टाकले, की ते पावित्र्य संपते. त्याच्या आत कुठेही जो मरतो, त्याला मरणानंतर सुख निश्चित मिळते, अशी श्रद्धा आहे.
पृथ्वीवरचे पहिले स्थान
हिमालय कोणी बांधला?
हा रस्ता किती जुना? तो फार प्राचीन असेल, याबद्दल एम. ए. शेरिंग यांना “गंभीर शंका” होती. ते सांगतात, दुर्गा मंदिर बांधणाऱ्या राणी भवानी यांनी या रस्त्याची दुरुस्ती केली, आणि मुसलमानांनी पाडलेली त्यावरची काही मंदिरे पुन्हा उभी केली. ई. बी. हॅवेल यांनी त्यांच्या शंकेला उत्तर दिले. हा रस्ता फार प्राचीन आहे असे हिंदू मानतात, “आणि त्यावर शंका घ्यायला मला काही कारण दिसत नाही.” पण एडविन ग्रीव्हज आणखी मागे पाहतात. त्यांच्या दृष्टीने या नगरीचे आयुष्य इतिहासाच्या उषःकालाच्याही आधीपर्यंत मागे जाते, असे दिसत होते. त्यांच्या मते परंपरेवरून अगदी स्पष्ट होते, की आधी काशी होती, आणि बाकीचे जग तिच्याभोवती घडले. आणि ही काशी म्हणजे नगरपालिकेच्या हद्दीतले शहर नव्हे, तर पंचक्रोशी रस्त्याच्या आतली सारी भूमी. ते विचारतात, “अशी तथ्ये समोर असताना ‘बनारस कोणी वसवले?’ असे विचारायचे स्वप्नात तरी कोणाला सुचेल? तसे विचारणे म्हणजे उद्धटपणे ‘हिमालय कोणी बांधला?’ असे विचारण्यासारखेच.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय २६ श्लोक १ ते ३२ आणि अध्याय ३० श्लोक ११०; जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), प्रस्तावना, पृष्ठ [७]; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १८३-१८४; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे ८६ आणि १८६-१८७; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १७४-१७६; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे १-२.