भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
शीलवान राजा
माश्या नसलेले मधाचे पोळे
जातक सांगते, एकदा ब्रह्मदत्त वाराणसीत राज्य करत होते, तेव्हा त्यांच्या राणींना मुलगा झाला. त्याचे नाव शीलवान कुमार ठेवले. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते काशीचे राजे झाले, आणि महान शीलवान राजा म्हणून राज्य करू लागले. त्यांनी सहा दानशाळा बांधल्या: नगराच्या चारी वेशींवर एकेक, एक नगराच्या मध्यभागी, आणि एक आपल्या राजवाड्याच्या दाराशी. सहाही ठिकाणी ते गरीब वाटसरूंना आणि गरजूंना दान देत. त्यांनी धर्माने राज्य केले. बाप आपल्या तान्ह्या मुलावर जशी माया करतो, तशी ते सगळ्या जीवांवर सारखीच माया करत. त्यांच्या एका मंत्र्याने राजांच्या अंतःपुरात विश्वासघात केला, आणि त्याची सगळीकडे चर्चा झाली. राजांनी स्वतः चौकशी केली, आणि तो मंत्री उघड दोषी ठरला. राजे त्याला म्हणाले, “माझ्या राज्यात राहण्याची तुझी लायकी नाही. आपली मालमत्ता, बायको आणि कुटुंब घे, आणि चालता हो.” हद्दपार झालेला तो मंत्री काशी देश सोडून कोसलात गेला. कोसल हे काशीच्या सीमेपलीकडचे राज्य. तो कोसलाच्या राजाच्या सेवेत राहिला, आणि हळूहळू त्याचा विश्वासू सल्लागार झाला. एक दिवस तो राजाला म्हणाला, काशीचे राज्य म्हणजे “माश्या न बसलेले एक छानसे मधाचे पोळे” आहे, आणि तिथला राजा म्हणजे “नुसता दुबळेपणा”. थोड्याशा सैन्यानेही सारा देश जिंकता येईल, असे तो म्हणाला.
शीलवान राजा
लुटारूंना भेटी
काशीचे राज्य मोठे आहे, हे कोसलाचा राजा जाणून होता. यात काही सापळा आहे, असा त्याला संशय आला. तो ओरडला, “देशद्रोह्या, हे बोलायला तुला पैसे मिळाले आहेत!” तो माणूस म्हणाला, “त्याच्या सीमेपलीकडच्या एका गावात माणसे पाठवून कत्तल करवा. ती पकडली गेली, की तो राजा त्यांना मोकळे सोडतो की नाही, आणि त्यांच्यावर भेटींची खैरात करतो की नाही, ते पाहा.” तेव्हा कोसलाच्या राजाने सीमेपलीकडच्या एका गावावर माणसे धाडली. ती पकडली गेली, आणि शीलवान राजांपुढे आणली गेली. “बाळांनो, माझ्या गावकऱ्यांना तुम्ही का मारले?” “आमचे पोट भरत नव्हते म्हणून.” राजे म्हणाले, “मग माझ्याकडे का आला नाहीत? पुन्हा असे करू नका.” आणि त्यांनी त्यांना भेटी देऊन घरी पाठवले. एवढा पुरावा पुरेसा वाटला नाही. दुसऱ्या टोळीने राज्याच्या मध्यातल्या एका गावात कत्तल केली, आणि तिसरीने खुद्द वाराणसीचे रस्ते लुटले. त्यांनाही भेटी देऊन घरी पाठवले. हा राजा “पूर्णपणे सज्जन” आहे, याची कोसलाच्या राजाला शेवटी खात्री पटली. मग त्याचे राज्य बळकावायला तो सैन्य आणि हत्ती घेऊन निघाला.
शीलवान राजा
“मी लढणार नाही”
शीलवान राजांकडे हजार योद्धे होते. माजावर आलेल्या हत्तीच्या धडकेलाही ते तोंड देणारे होते. राजांनी शब्द टाकताच सारा भारत राजांच्या अंमलाखाली आणायला ते तयार होते. आम्हाला शत्रूवर पाठवा, अशी त्यांनी विनंती केली. राजे म्हणाले, “नाही, बाळांनो. माझ्यामुळे कोणालाही दुःख होऊ नये. ज्यांना राज्याचा लोभ आहे, त्यांना हवे तर ते माझे राज्य घेवोत.” कोसलाचा राजा सीमा ओलांडून आत आला. मंत्र्यांनी पुन्हा विनंती केली, आणि राजांनी पुन्हा नकार दिला. शत्रू नगराबाहेर येऊन ठेपला, आणि त्याने निरोप पाठवला: राज्य सोडा, नाहीतर लढा. शीलवान राजांनी उत्तर दिले, “मी लढणार नाही. त्याने माझे राज्य घ्यावे.” आम्हाला बाहेर जाऊ द्या, नगरापुढेच शत्रूला पकडतो, अशी मंत्र्यांनी तिसऱ्यांदा विनंती केली, आणि तिसऱ्यांदा राजांनी नकार दिला. त्यांनी नगराच्या वेशी उघडायला लावल्या, आणि आपल्या हजार मंत्र्यांसह ते थाटात सिंहासनावर बसले. कोसलाचा राजा आत चालून आला. त्याची वाट अडवायला कोणीच नव्हते. तो राजवाड्यापाशी आला; तिथली दारेही सताड उघडी होती. तो ओरडला, “सगळ्यांना पकडा. त्यांचे हात पाठीमागे बांधा, आणि त्यांना स्मशानात न्या. गळ्यापर्यंत जिवंत पुरा. रात्री कोल्हे येतील, आणि त्यांना मूठमाती देतील!”
शीलवान राजा
मध्यरात्रीचे कोल्हे
तेव्हाही शीलवान राजांच्या मनात आपल्या शत्रूविषयी रागाचा एकही विचार आला नाही. बांधून नेले जात असतानाही त्यांच्या एकाही मंत्र्याने त्यांची आज्ञा मोडली नाही. स्मशानात खड्डे खणून त्यांना गळ्यापर्यंत पुरले: मध्यभागी राजे, आणि दोन्ही बाजूंना मंत्री. वरून माती तुडवून दाबली. राजे मंत्र्यांना म्हणाले, “बाळांनो, तुमची मने फक्त प्रेमाने आणि करुणेने भरू द्या.” मध्यरात्री कोल्हे आले. सगळ्या माणसांनी एकदम आरोळी ठोकली, आणि कळप पळाला. त्याने मागे वळून पाहिले. कोणी पाठलाग करत नाही, असे दिसताच तो पुन्हा आला. दुसऱ्या आरोळीने तो पुन्हा पळाला. तिसऱ्या वेळी कोल्ह्यांना वाटले, “ही माणसे मरायलाच ठेवलेली दिसतात,” आणि ते मागे फिरले नाहीत. कोल्ह्यांचा म्होरक्या राजांवर चालून आला. जणू कोल्ह्याला चावा घेऊ द्यायचा, तसा राजांनी आपला गळा पुढे केला. आणि त्यांनी आपले दात त्या कोल्ह्याच्या गळ्यात रोवले; पकड लोखंडी चिमट्यासारखी घट्ट होती. कोल्हा केकाटला. आपल्या म्होरक्याला माणसाने पकडले, असे समजून बाकीचा कळप जीव घेऊन पळाला. अडकलेले जनावर इकडे तिकडे धडपडले, आणि राजांवरची माती सैल झाली. राजांनी त्याला सोडले. हात मोकळे करून त्यांनी खड्ड्याचा काठ धरला, आणि स्वतःला बाहेर ओढले. मग त्यांनी मंत्र्यांभोवतालची माती खणून काढली, आणि ते सगळे स्मशानात मोकळे उभे राहिले.
शीलवान राजा
यक्षांचे भांडण
तिथे एक प्रेत पडले होते. ते दोन यक्षांच्या हद्दीच्या सीमेवर होते, आणि ते कसे वाटून घ्यावे, यावर यक्षांचे एकमत होईना. ते म्हणाले, “शीलवान राजे धर्मनिष्ठ आहेत. ते आपल्याला हे वाटून देतील.” त्यांनी ते प्रेत पाय धरून राजांकडे ओढत आणले. राजे म्हणाले, “जरूर वाटून देईन. पण मी मळलो आहे; आधी स्नान केले पाहिजे.” यक्षांनी आपल्या मायेने सुगंधी पाणी आणले. राज्य बळकावणाऱ्या कोसलाच्या राजाच्या स्नानासाठी ते तयार केले होते. मग त्याची वस्त्रे, त्याची अत्तरे आणि फुले, त्याच्या ताटातला भात, आणि त्याच्या सोन्याच्या पात्रातले पाणी आणले. मग राजे म्हणाले, “त्या बळकावणाऱ्याच्या उशाशी ठेवलेले राजखड्ग मला आणून द्या.” त्या खड्गाने त्यांनी पाठीच्या कण्यावरून प्रेताचे दोन भाग केले, आणि प्रत्येक यक्षाला अर्धा दिला. मग पाते धुऊन त्यांनी ते खड्ग कमरेला लावले. यक्ष मनातून खूश झाले. त्यांनी विचारले, “आम्ही आणखी काय करू?” राजे म्हणाले, “मला त्या बळकावणाऱ्याच्या शयनगृहात नेऊन ठेवा, आणि माझ्या प्रत्येक मंत्र्याला त्याच्या त्याच्या घरी.” आणि तसेच झाले.
शीलवान राजा
खड्गाचा सपाट वार
कोसलाचा राजा राजशय्येवर झोपला होता. शीलवान राजांनी खड्गाच्या सपाट बाजूने त्याच्या पोटावर प्रहार केला. तो दचकून जागा झाला, आणि दिव्याच्या उजेडात त्याने पाहिले, कोण आहे ते. “रात्र आहे, पहारा आहे, दारे बंद आहेत. मग हातात खड्ग घेऊन, असा थाटाचा वेष करून आपण माझ्या शय्येपाशी कसे आलात?” शीलवान राजांनी त्याला सगळी हकीकत सांगितली. कोसलाचा राजा उद्गारला, “मी माणूस असून मला आपला सज्जनपणा कळला नाही. पण रक्तमांस खाणाऱ्या क्रूर यक्षांना तो कळला. अशा सज्जनपणाविरुद्ध मी पुन्हा कधी कट करणार नाही.” खड्गाची शपथ घेऊन त्याने मैत्री केली, क्षमा मागितली, आणि शीलवान राजांना राजशय्येवर झोपवून तो स्वतः एका लहानशा पलंगावर झोपला. सूर्योदयाला त्याने ढोल वाजवून सगळे सैन्य गोळा केले. सर्वांसमोर त्याने शीलवान राजांची स्तुती केली, पुन्हा क्षमा मागितली, आणि त्यांचे राज्य त्यांना परत दिले. तो म्हणाला, “आपण राज्य करा. बंडखोरांचा बंदोबस्त करण्याची जबाबदारी माझी.” त्या देशद्रोह्याला त्याने शिक्षा सुनावली, आणि तो घरी परत गेला. मग शीलवान राजे पांढऱ्या छत्राखाली आपल्या सोन्याच्या सिंहासनावर बसले. ते मनात म्हणाले, मी धीर धरला नसता, तर हे सगळे आज माझे नसते, आणि माझ्या हजार मंत्र्यांचे प्राणही उरले नसते. आणि त्यांनी एक गाथा म्हटली: “बंधू, कष्ट करत राहा, आशेवर ठाम राहा. माझ्याकडे पाहा: माझी सारी दुःखे सरली.” ही कथा ई. बी. कॉवेल यांनी संपादित केलेल्या ‘द जातक’ (इंग्रजी भाषांतर) खंड १ (१८९५) मधील क्रमांक ५१, महासीलव जातक, पृष्ठे १२८-१३३ वरून सांगितली आहे. तिथे धीर सोडून दिलेल्या एका भिक्षूला बुद्ध ही कथा सांगतात, आणि शेवटी सांगतात की शीलवान राजा मीच होतो, आणि तो देशद्रोही मंत्री देवदत्त होता.