भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
जयसिंगाची वेधशाळा
सूरज आणि आफताब
जेम्स प्रिन्सेप यांनी आपली काशीची चित्रे १८३१ मध्ये प्रसिद्ध केली. त्या वेळी जुनी वेधशाळा पाहायला येणाऱ्यांना एक म्हातारी बाई फिरवून दाखवत असे. तिला फारसे काही ठाऊक नव्हते. तिने स्वतःच कबूल केले, की तिला एवढेच माहीत आहे: “ज्याला ती सूरज म्हणते, त्याला आम्ही परदेशी आफताब म्हणतो!” ही यंत्रे कशासाठी आहेत, हे सांगू शकेल असा खगोलशास्त्री गावात क्वचितच कोणी होता. ही वेधशाळा मानमंदिराच्या गच्चीवर आहे. मानमंदिर ही गंगेच्या पश्चिम काठावर, मणिकर्णिका घाटाजवळची एक उंच, जुनी इमारत. इथली यंत्रे पितळेची नाहीत. गच्चीवर उभारलेल्या दगडाच्या प्रचंड भिंती आणि वर्तुळे, हीच इथली यंत्रे. ती बांधली सवाई जयसिंगाने. तो आमेरचा राजा, आणि जयपूर वसवणारा. त्याचा जन्म १६८६ मध्ये झाला, आणि मृत्यू १७४३ मध्ये.
जयसिंगाची वेधशाळा
पितळ नव्हे, दगड
जयसिंगाने स्वतःविषयी लिहिले आहे: मनात बुद्धीचा पहिला उदय झाला, तेव्हापासून तो “गणितशास्त्राच्या अभ्यासाला पूर्णपणे वाहिलेला” होता. त्याने हिंदू, मुसलमान आणि युरोपीय, तिन्ही खगोलशास्त्रांचा अभ्यास केला. आणि त्याला त्यांच्या सारण्यांत चुका दिसल्या. सारण्या ताऱ्यांची जी जागा सांगत, तिथून पुष्कळदा कितीतरी दूर तारे प्रत्यक्ष दिसत. अमावास्या, ग्रहांचे उदय-अस्त आणि ग्रहणे सारण्या सांगत त्या वेळी होत नसत. धर्माच्या आणि राज्यकारभाराच्या मोठमोठ्या गोष्टी या वेळांवर अवलंबून होत्या. म्हणून त्याने हा प्रश्न बादशहा मुहम्मदशाहापुढे मांडला. बादशहाने त्याला हे दुरुस्त करायची आज्ञा दिली. पितळेची यंत्रे कधीच अचूक होणार नाहीत, असे जयसिंगाने ठरवले. ती फार लहान असत, त्यांच्यावरच्या खुणा पुरेशा बारीक नसत, आणि त्यांचे आस हलत आणि झिजत. म्हणून दिल्लीत त्याने स्वतःच्या रचनेची यंत्रे बांधली: प्रचंड, एका जागी स्थिर, “दगड-चुन्याची, पूर्णपणे अचल.” तिथली निरीक्षणे पडताळून पाहण्यासाठी त्याने तशीच यंत्रे जयपूर, मथुरा, काशी आणि उज्जैन इथे बांधली, आणि त्यांची तुलना केली. “निरीक्षणे आणि गणिते जुळली.” काशीची वेधशाळा केव्हा बांधली, याबद्दल लेखकांचे एकमत नाही. जयसिंगाच्या वेधशाळांचा अभ्यास करणाऱ्या जी. आर. के यांनी १७३७ हे वर्ष मान्य केले; पण “जवळजवळ प्रत्येक लेखक वेगळेच वर्ष देतो,” असेही ते म्हणतात. नेव्हिल आणि हॅवेल १६९३ देतात, आणि प्रिन्सेप १६८०.
जयसिंगाची वेधशाळा
महोनचा मुलगा महोन
१७९२ मध्ये काशीचे जे. एल. विल्यम्स यांनी ही यंत्रे मोठ्या काळजीने मोजली, आणि त्यांच्या इतिहासाविषयी जे कळले ते लिहून ठेवले. त्यांना असे सांगितले गेले, की या सगळ्या जागेला ‘मानमंडल’ म्हणतात. खोल्या आणि सगळा खालचा भाग जुना होता. जयसिंगाचा पूर्वज राजा मानसिंग याने तो बांधला होता, “गंगेत स्नानाला येणाऱ्या साधुसंतांच्या आणि यात्रेकरूंच्या विश्रांतीसाठी.” त्यावर जयसिंगाने वेधशाळा बांधली, आणि ती दोन वर्षांत पूर्ण झाली, असे सांगत. ती बांधणाऱ्या माणसांची नावेही विल्यम्स यांना मिळाली होती. आराखडा जगन्नाथ याने काढला, आणि काम सदाशु मा मकाजिन याच्या देखरेखीखाली झाले. “पण मुख्य कारागीर होता महोनचा मुलगा महोन; जयपूरचा एक कुंभार.” आमेरचा राजा मानसिंग १६१४ मध्ये मरण पावला. त्याच्या इमारतीला नदीकडच्या बाजूला सज्जा असलेली एक खिडकी आहे. ऊन-वाऱ्या-पावसाने तिचा दगड कित्येक ठिकाणी झिजला होता. ही खिडकी त्याहूनही जुन्या एखाद्या इमारतीतून आणली असेल का, असा प्रश्न प्रिन्सेप यांना पडला. “ती त्याने घडवली असो वा कुठून आणली असो, गावात प्राचीनतेचा मान तिचाच.” गॅझेटियरला वाटले, की जयसिंगाने कदाचित फक्त आपल्या प्रसिद्ध पूर्वजाचे नाव या जागेला दिले असेल.
जयसिंगाची वेधशाळा
यंत्रांचा राजा
सर्वांत मोठे यंत्र म्हणजे सम्राट यंत्र, “यंत्रांचा राजा.” ती बरोबर उत्तर-दक्षिण उभारलेली एक भिंत आहे. एका टोकाला ती सुमारे सहा फूट उंच आहे, आणि दुसऱ्या टोकाला बावीस फुटांहून जास्त; त्यामुळे तिची कड नेमकी उत्तर ध्रुवाकडे रोखलेली आहे. तिच्या वक्र बाजूंवर प्रत्येक अर्ध्या तासाची खूण धातूच्या दोन जडवलेल्या चकत्यांनी केली आहे: एकीवर भारतीय अक्षरे, दुसरीवर युरोपीय आकडे. जवळच्या एका गोल तबकडीवर तिचा स्वतःचा लेख अजून आहे: “आकाशातले ग्रहतारे उत्तर गोलार्धात आहेत की दक्षिण, हे पाहणे हा या यंत्राचा उपयोग. यावरून वेळही कळते.” पण या यंत्रांचा उपयोग कितीसा झाला? विल्यम्स यांनी ज्या ब्राह्मणांना विचारले, ते सगळे एकाच गोष्टीवर सहमत होते: वेधशाळेचा “बारकाईच्या निरीक्षणांसाठी कधीच उपयोग झाला नाही.” मुख्य पंडित नदीलगतच्या खोल्यांत राहत असल्याचे प्रिन्सेप यांना आढळले. त्याच्या गच्चीवर एक छोटी तबकडी होती, “अर्थातच त्याचे खासगी घड्याळ म्हणून.” १८६८ मध्ये एम. ए. शेरिंग यांना ही यंत्रे फक्त ग्रहणे, सणांचे दिवस आणि कुंडल्या मांडण्यापुरती वापरली जाताना दिसली. पुष्कळ युरोपीय लोक ती पाहायला येत, आणि त्यातून राखणदारांचा फायदा होत असे, असे त्यांना वाटले; तरी ते राखणदार “पूर्णपणे बेफिकीर” दिसत. ज्या पृष्ठभागांवर “अत्यंत बारकाईने” खुणा केलेल्या होत्या, त्यांच्यावर ते कडक ऊन आणि मुसळधार पाऊस खुशाल पडू देत. चुन्याची डागडुजी ते कधीच करत नसत.
जयसिंगाची वेधशाळा
घाणेरडी आणि मोडकळीला आलेली
१८४८ मध्ये एका प्रवाशाने आपल्या रोजनिशीत लिहिले, वेधशाळा “अजूनही बनारसमधली सर्वांत मनोरंजक गोष्ट आहे; आता ती घाणेरडी आणि मोडकळीला आलेली असली, आणि दगडाची मोठी यंत्रे झपाट्याने ढासळत असली, तरी.” १९०५ पर्यंत तिच्या भिंतीतल्या एका दालनात रोज काही ब्राह्मण व्यायाम करताना दिसत. १९०९ मध्ये एडविन ग्रीव्हज यांना ही जागा “भग्नावशेषापेक्षा फारशी बरी नाही, पण अगदी चांगला जपलेला भग्नावशेष” वाटली. तिथे काही माणसे राहत; बहुधा जयपूरच्या महाराजांचे पेन्शनदार. “सहज येणाऱ्या प्रवाशाला त्यांच्याकडे पाहून असे वाटत नाही, की ते फारसा खगोलशास्त्राचा अपराध करत असतील.” १९१२ मध्ये जयपूरच्या महाराजांनी सगळ्या यंत्रांची पूर्ण दुरुस्ती करायची आज्ञा दिली. त्यांच्या दरबारचे खगोलशास्त्री पंडित गोकलचंद यांच्या देखरेखीखाली ते काम अगदी कसोशीने झाले. के यांच्या मते ही वेधशाळा “भारतातल्या एका अत्यंत तेजस्वी बुद्धीचे स्मारक” होती. प्रत्यक्ष खगोलशास्त्राचे प्राथमिक धडे देण्यासाठी याहून चांगली यंत्रे क्वचितच घडवता येतील, असे त्यांना वाटले. “पण बनारस, उज्जैन आणि जयपूर इथे आता खगोलशास्त्राचा अभ्यास होत नाही, असे दिसते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जी. आर. के, ‘द ॲस्ट्रॉनॉमिकल ऑब्झर्व्हेटरीज ऑफ जयसिंग’ (१९१८), प्रकरण १, पृष्ठे १-२, आणि प्रकरण १०, पृष्ठे ६१-६६, त्यांत के यांनी उद्धृत केलेल्या जे. एल. विल्यम्स (१७९२) आणि सर जोसेफ हूकर (१८४८) यांच्या वृत्तांतांसह; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १३१-१३७, आणि फिट्झएडवर्ड हॉल यांची प्रस्तावना, पृष्ठ ३६; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २४२-२४३; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १२८-१३०; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठ ४५; आणि जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), ‘बाल्कनी ॲट द मान मंदिर’ आणि ‘व्ह्यू ऑफ द मान मंडिल’ ही चित्रे. वर्षाबद्दल: विल्यम्स संवत १७९४ (इ. स. १७३७) देतात, आणि जयसिंगाचा मृत्यू संवत १८०० (इ. स. १७४३) मध्ये; के हे वर्ष मान्य करतात, आणि नोंदवतात की १७३४ मध्ये काशीत निरीक्षणे करणारे फादर बूदिए वेधशाळेचा उल्लेख करत नाहीत. नेव्हिल आणि हॅवेल १६९३ देतात; शेरिंग यांनी उद्धृत केलेल्या एका वृत्तांतात जयसिंग गादीवर आल्याचे हेच वर्ष आहे (के यांच्या मते १६९९). प्रिन्सेप १६८० देतात. काही जण १७०० देतात, आणि सर रॉबर्ट बार्कर (१७७७) तिचे श्रेय अकबराला देतात, असे के सांगतात. बिशप हेबर म्हणत, ती “मुसलमानांच्या विजयाआधी स्थापली गेली,” असे हॉल सांगतात. ग्रीव्हज यांच्या मते ती “दोन शतकांहून थोड्या अधिक काळापूर्वी” बांधली गेली. ताव्हेर्निए यांनी जयपूरचे दोन तरुण राजपुत्र तिथे खगोलशास्त्र शिकताना पाहिले, असे प्रिन्सेप सांगतात; पण ताव्हेर्निए १६८९ मध्ये, म्हणजे जयसिंगाच्या जन्मानंतर तीन वर्षांनी, वारले, असे के नोंदवतात, आणि प्रिन्सेप यांनी ताव्हेर्निए “पुरेशा लक्षपूर्वक” वाचले नाहीत, असे हॉल म्हणतात. जयसिंगाने या जागेला मानसिंगाचे नाव दिले, की आधीच ते नाव असलेली इमारत वापरली, हे ग्रीव्हज यांना सांगता आले नाही.