भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
रामनगरचा किल्ला
काशीसमोर
गंगेच्या काशीकडच्या काठावरून पाहिले, की रामनगर अगदी समोर दिसते; आणि ते दृश्य भारदस्त आहे. राजवाड्याच्या इमारती नदीवर उंच उठल्या आहेत. त्या उभ्या आहेत नदीच्या पात्रातून वर आलेल्या अतिशय भक्कम भिंतींवर. १९०९ मध्ये त्या भिंतींना कुठेही खंड नव्हता; खंड होता तो फक्त एका जिन्यापाशी. तो जिना एका सुंदर दरवाजातून राजवाड्यात जात होता. हे काशीच्या महाराजांचे घर होते. राजांना जास्त स्वतंत्र स्थान होते, तेव्हा रामनगरचे महत्त्व अधिक होते; आणि काही काळ इथे एक प्रांतिक न्यायालयही बसत असे. वडिलांनी रामनगरला सुरू केलेले काम राजा चेतसिंहाने पुढे चालवले, आणि अनेक प्रकारांनी त्याची शोभा वाढवली. एम. ए. शेरिंग नदीकडून मुख्य पायऱ्यांनी किल्ल्यात चढले. पायऱ्यांच्या डाव्या बाजूला एका लहानशा देवळीत नदीची देवी गंगा बसल्या होत्या. त्यांची मूर्ती पांढऱ्या संगमरवराची होती; त्यांना भरजरी वस्त्रे नेसवली होती, आणि मुकुट घातला होता. त्या मगरीवर बसल्या होत्या. त्यांना चार हात होते. एक खाली सोडलेला, एक वर उचललेला, एकात कमळ, आणि चौथ्यात पितळेचा कलश.
रामनगरचा किल्ला
नदीवरचे आवार
पायऱ्यांच्या माथ्यावर आकाशाला उघडे असलेले एक आवार होते. त्याच्या एका बाजूला नदीवरचा किल्ल्याचा कठडा होता. तिथल्या देवळांमध्ये वेदव्यासांच्या नावाचे एक मंदिर होते; वेदांचे संकलन केले, ते हेच ऋषी, असे म्हणतात. पण शेरिंग यांना दिसले, आत ऋषींची मूर्ती नव्हती; तिथे पूजा होई ती शिवांच्या प्रतीकाची. परवानगी घेऊन किल्ला पाहायला येणारा माणूस बहुधा नदीकडून नाही, तर गावाच्या बाजूने आत येई. तिथे जुन्या शस्त्रांचे एक शस्त्रागार होते. एक लांबलचक दरबारी दिवाणखाना होता; त्यात तेव्हाच्या आणि पूर्वीच्या महाराजांची चित्रे टांगलेली होती. तिथले सुंदर हस्तिदंती कोरीव काम राजवाड्यातच घडवले असावे, असे एडविन ग्रीव्हज यांना वाटले. राजवाड्यात एक उत्तम ग्रंथालयही होते; त्यात रामायणाची एक सुरेख सचित्र प्रत होती. दिवाणखान्यातून एक सज्जा बाहेर उघडत होता. त्याला संगमरवरी फरशी होती, आणि तिथे एक अतिशय देखणे संगमरवरी सिंहासन होते. तिथून “बनारसचे भव्य दर्शन घडते.”
रामनगरचा किल्ला
चेतसिंहाचे मंदिर
पण एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते चेतसिंहाची आठवण राहील ती मुख्यतः त्याने किल्ल्यापासून सुमारे एक मैलावर बांधलेल्या “भव्य तलावासाठी आणि मंदिरासाठी.” ते मंदिर दुर्गेचे आहे; चौथऱ्यासकट चांगले शंभर फूट उंच. चेतसिंहाने त्याचा पाया घातला, आणि शिखराचा सर्वांत सुंदर भाग बांधला; शेरिंग लिहीत होते त्याच्या सुमारे शंभर वर्षे आधी. त्यांच्या मते ते त्यांच्या काळच्या राजाने पूर्ण केले, ई. बी. हॅवेल यांच्या मते सुमारे १८५० मध्ये; नेव्हिल फक्त एवढेच म्हणतात, “तुलनेने अलीकडे.” मंदिराच्या चारही बाजूंना पस्तीस-चाळीस फुटांपर्यंत दगडात कोरीव मूर्तींची दाटी आहे; एकूण एकशे वीस. सर्वांत खाली हत्ती आहेत. त्यांच्या वर सिंह; प्रत्येक सिंह दोन लहान हत्तींवर उभा. त्याहून वर देव आहेत. दक्षिण बाजूच्या सर्वांत वरच्या रांगेच्या मधोमध खुद्द दुर्गा आहेत. शेरिंग यांच्या मते हे मंदिर दाखवून देते, “आधुनिक काळात हिंदू प्रतिभा शिल्पकलेत काय करू शकते.” ग्रीव्हज यांना ते वाटले, “खऱ्या सौंदर्यापेक्षा तपशिलांच्या समृद्धीसाठी अधिक लक्षणीय.”
रामनगरचा किल्ला
कृष्णांनी पर्वत उचलला
देवांमध्ये चंद्रही आहेत, दोन हरणांनी ओढलेल्या रथात; त्यांच्या मस्तकातून तेजाचे किरण फाकत आहेत. पण उत्तर बाजूच्या एका कोनाड्यात एक शिल्प पूर्ण कथाच सांगते. तिच्यामागची गोष्ट अशी. असे सांगतात, की एकदा देवांचे राजे इंद्र यांना मिळणारी पूजा कृष्णांनी आपल्याकडे ओढून घेतली. इंद्र संतापले. या अपमानाबद्दल कृष्णांच्या भक्तांना शिक्षा करायला ते निघाले. स्वर्गातले ढग गोळा करून त्यांनी पृथ्वीवर महापूर ओतला; लोकांना बुडवून मारण्यासाठी. पण कृष्णांनी गोवर्धन पर्वत उचलला, आणि तो छत्रीसारखा जमिनीवर धरला; करंगळीवर तोलून. एकशे साठ मैलांच्या टापूत पाऊसच पडला नाही, आणि लोक वाचले. दगडात कृष्ण हात उंचावून उभे आहेत. पर्वत त्यांच्या करंगळीच्या अगदी टोकावर टेकला आहे, आणि त्याच्याखाली गाई अगदी निर्धास्तपणे चरत आहेत.
रामनगरचा किल्ला
सोन्याने मढलेल्या दुर्गा
मंदिराच्या दारावर दोन मोर कोरले आहेत; त्यांची तोंडे एकमेकांकडे वळलेली. दार स्वतः भरभक्कम आहे, त्यावर उभे पट्टे आहेत, आणि ते पितळेने मढवलेले आहे. त्यामुळे समोरून ते पूर्ण धातूचेच वाटते. त्याच्यासमोर संगमरवरी सिंह उभा आहे; दुर्गेचे वाहन. आत कोंदट आणि अंधारे होते. दुर्गा दाराकडे तोंड करून उभ्या होत्या. त्यांची संगमरवरी मूर्ती सोन्याने मढवलेली होती. त्या पिवळे वस्त्र नेसल्या होत्या; ते ओढणीखाली अर्धे झाकलेले होते. त्यांच्यासमोरच्या एका मेजावर बळीच्या वेळी लागणारी पात्रे ठेवलेली असत. त्या मेजावरून, त्यांच्या मुखासमोर, आरती ओवाळली जाई. शेरिंग यांनी पाहिले, तेव्हा आणखी एक लहान मेज पांढऱ्या फुलांनी पूर्ण झाकलेले होते. त्यांच्या उजवीकडे पाच मुखांचे शिव उभे होते. त्यांच्या खूप वर, शिखराच्या अगदी माथ्यावर, सोन्याचा मुलामा दिलेली एक सपाट तबकडी आहे. खालच्या गाभाऱ्यातल्या देवींसाठी ती प्रभावळ आहे.
रामनगरचा किल्ला
माघातला तलाव
मंदिराशेजारी चेतसिंहाचा तलाव आहे. तो चौकोनी आहे, आणि त्याच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर एक मंदिर आहे. त्यामुळे स्नानाला येणारा प्रत्येक यात्रेकरू त्यांतल्या किमान एका मंदिरासमोरून जातोच. चारही बाजूंनी पाण्यापर्यंत दगडी पायऱ्यांच्या भव्य रांगा उतरतात. त्या इतक्या रुंद आहेत, की शेकडो लोक एकमेकांना न अडवता त्यांच्यावर कपडे बदलू शकतील. त्यात प्रचंड संख्येने लोक स्नान करू शकतात. एका बाजूला बाग होती, आणि बागेत एक बंगला. तिथे महाराज कधीकधी आपल्या युरोपीय मित्रांचा पाहुणचार करत. १८६८ मध्ये काशीहून लोक नदी ओलांडून इथे स्नानाच्या यात्रेला येत, आणि माघ महिन्यात तलाव गर्दीने भरून जाई. महिनाभर यात्रेकरू येतच राहत, आणि पायऱ्यांवर मोठमोठे जमाव जमलेले दिसत. सोमवार आणि शुक्रवार हे आवडते दिवस; त्या दिवशी गर्दी सर्वांत जास्त असे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १६९-१७४; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ९३-९५; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १७७-१७८; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठ ३४१. शेरिंग राजाचे नाव ‘चैत सिंग’ असे लिहितात. मंदिर केव्हा पूर्ण झाले, याबद्दल शेरिंग, हॅवेल आणि नेव्हिल यांचे मत वेगळे आहे.