भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
प्लासीच्या आठवणीची मेजवानी
२३ जून १७६३ रोजी पाटण्यातले इंग्रज आपल्या वखारीत प्लासीच्या लढाईचा वाढदिवस मेजवानी करून साजरा करत होते. तेवढ्यात बातमी आली: तीन हजार माणसांची एक फौज सहा तोफा घेऊन शहरावर चालून येत आहे. ही फौज मीर कासीमची होती. तो नवाब होता; इंग्रजांचे त्याच्याशी सारखे खटके उडत. त्याचे मुख्य ठाणे नदीच्या खालच्या अंगाला, मुंगेरला होते. आता युद्ध अटळ दिसत होते. म्हणून पाटण्यातला इंग्रजांचा एजंट एलिस याने आधी घाव घालायचे ठरवले. गुलाम हुसेनखान त्या वर्षी मीर कासीमच्या दरबारात होता, आणि त्याने त्या काळाचा इतिहास लिहिला. त्याच्या मते एलिसचे मन आधीपासूनच “नवाबाविरुद्ध भरलेले होते.” बांबूच्या आणि लाकडाच्या शिड्या तयार ठेवल्या गेल्या. एलिसने डॉ. फुलर्टन यांना बोलावून घेतले. ते डॉक्टर होते, आणि शहराच्या अगदी मध्यभागी राहत. नवाबाच्या दरबारातल्या बहुतेक बड्या लोकांवर त्यांनी उपचार केले होते, आणि मीर कासीम त्यांना आपला मित्र मानत असे. या बेताची फुलर्टन यांना काहीच कल्पना नव्हती. पण वखारीत पोचताच काय शिजते आहे, ते त्यांच्या लगेच लक्षात आले. पाटण्याचा सुभेदार मीर मेहदीखान यालाही काही ठाऊक नव्हते. तो शहराच्या पार दुसऱ्या टोकाला, किल्ल्यात झोपला होता. तटावर पहाऱ्याला ठेवलेले लोक एकतर निःशस्त्र अवस्थेत तटावरच गाढ झोपले होते, नाहीतर आपापल्या घरी आरामात होते.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
तटावरून आत
पहाटेचा तारा उगवला, तेव्हा इंग्रज आपल्या वखारीतून निघाले. जवळच्या एका बुरुजाला त्यांनी शिड्या लावल्या, आणि चुपचाप शहराचा तट चढून गेले. तो शुक्रवार होता; हिजरी ११७६ च्या जिल्हेज महिन्याची १२ तारीख (इ.स. १७६३). तिथे जे थोडे पहारेकरी होते, त्यांनी काही इंग्रजांना आणि त्यांच्या शिपायांना जखमी केले, आणि ते पळून गेले. हे शिपाई म्हणजे इंग्रजांच्या पलटणींतले हिंदुस्थानी सैनिक. आत शिरल्यावर इंग्रजांच्या दोन तुकड्या झाल्या. त्या गोळ्या झाडतच पुढे निघाल्या. एक तुकडी मुख्य रस्त्याने, बाजारांतून गेली. तोफांच्या आवाजाने जागे झालेले मीर मेहदीखान आणि त्याचे अधिकारी “अर्धवट झोपेतच” त्यांना तोंड द्यायला बाहेर आले. थोडे छरे भरलेल्या एकाच फैरीने त्यांच्यातले पुष्कळ जखमी झाले. बाकीच्यांचा धीर सुटला, आणि ते पळाले. मीर मेहदीखानही मुंगेरच्या वाटेने पळाला. पाटण्यात फक्त दोन जागा अजून लढत होत्या. एका जखमी अधिकाऱ्याने जमतील तितकी माणसे गोळा केली, आणि तो चेहेल सुतूनमध्ये कोंडून राहिला. चेहेल सुतून ही शहरातली एक दगडी इमारत. नवाबाच्या एका हिंदू अधिकाऱ्याने किल्ल्याचा दरवाजा लावून घेतला, आणि गोळीबार सुरू केला. बाकी सारे शहर, पश्चिमेच्या दरवाजापासून पूर्वेच्या दरवाजापर्यंत, इंग्रजांच्या हाती आले होते.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
गवताची काडीसुद्धा नाही
बंगालच्या लष्कराचे इतिहासकार आर्थर ब्रूम यांच्या हकीकतीत, मग एलिस आणि त्याचे सहकारी साहेब, आणि सैन्याचा प्रमुख कॅप्टन कारस्टेअर्स, न्याहारीसाठी वखारीत परत गेले. त्यांच्या सैनिकांनी गावात घुसून “कसलाही विधिनिषेध न बाळगता” लूट केली. गुलाम हुसेन ही हकीकत शहरातल्या लोकांच्या बाजूने सांगतो. शिपाई पाटणाभर पसरले, आणि त्यांच्या मागोमाग आलेले उपटसुंभ लोकही. हे बेघर लोक भीक मागून, आणि घोडदळासाठी गवत कापून पोट भरत. त्यांनी नागरिकांची घरे सावकाश लुटली; काही घरांत तर “गवताची एक काडीसुद्धा” ठेवली नाही. अशी वागणूक “अधिकच विचित्र होती, कारण कोणत्याही इंग्रजी सैन्याकडून असा अनुभव कधीच आला नव्हता.” पळता पळता मीर मेहदीखान फत्व्याला पोचला, तेव्हा त्याला मुंगेरहून त्याच्या शिबंदीच्या मदतीला येणारे सैन्य भेटले. ते सैन्य नवाबाचा आर्मेनियन सेनापती मार्कर याचे होते. किल्ला आणि चेहेल सुतून अजून लढत आहेत, हे ऐकून ते सैन्य सुभेदाराला बरोबर घेऊन नदीकाठाने माघारी वळले. दोनेक तासांत ते पाटण्याच्या पूर्व दरवाजासमोर उभे ठाकले.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
पूर्व दरवाजावर अग्निबाण
तिथले इंग्रज डगमगले नाहीत. त्यांनी दरवाजा उघडला, खंदकावरच्या पुलावर दोन तोफा मांडल्या, आणि रांगेत उभे राहिले. मीर कासीमच्या अग्निबाणवाल्यांच्या सरदाराने अग्निबाणांनी आणि बंदुकांच्या माऱ्याने हल्ला चढवला, आणि ती रांग फोडली. इंग्रजांनी प्रत्येक तोफेच्या बत्तीच्या छिद्रात लोखंडी सुई खुपसली, आणि ते “जीव मुठीत घेऊन” पांगले. बुरुजांवर आणि तटावर जे अजून होते, त्यांचाही धीर सुटला, आणि तेही पळाले. एकाच दिवसात मीर कासीमच्या माणसांनी पाटण्याचा तट आणि बुरूज परत जिंकून घेतले. इंग्रजांनी स्वतःला वखारीत कोंडून घेतले. मार्कर कवायती शिपायांच्या सहा पलटणी आणि आठ मैदानी तोफा घेऊन आला, आणि त्याने जोराचा हल्ला चढवला. शहराच्या तटावर तोफा चढवून त्याने सतत तोफांचा मारा चालू ठेवला. त्याच्या बंदुकांचा मारा इतका भयंकर होता, की आतल्या कोणालाही खिडकीत डोकावता येत नव्हते. चार दिवसांनी अन्न संपत आले. तेव्हा २९ जूनच्या रात्री इंग्रज होड्यांतून नदी ओलांडून पलीकडे गेले. अवधच्या नवाबाच्या मुलखाकडे ते निघाले होते; तो नवाब कंपनीशी सलोख्याने वागत असे. गुलाम हुसेनच्या मते, एलिसचे “आता सारे धैर्य गळाले होते.”
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
मांझीला शरणागती
पावसाळा मोठ्या जोराने सुरू झाला होता, आणि सारा मुलूख पाण्याखाली होता. इंग्रजांकडे अन्न आणि दारूगोळा कमी पडत होता. मागून शत्रू त्यांना सतावत होता, आणि आसपासचे लोक चोहोबाजूंनी त्यांच्यावर उठले. सारण जिल्ह्याच्या सरदाराने त्यांच्यावर हल्ला केला. मीर कासीमच्या नोकरीतला एक युरोपियन, सोमरू, मोठी फौज घेऊन त्यांची वाट अडवायला नदी ओलांडून आला. १ जुलैला मांझीला त्यांना वेढा पडला. एका पलटणीने आपला सारा दारूगोळा उडवला, संगिनी रोखून हल्ला चढवला, आणि शत्रूला मागे रेटले. पण थकव्याने आणि भुकेने गळून गेलेल्या युरोपियनांनी हल्ला करायला नकार दिला. ते पाहून, आणि शत्रूला कुमक आलेली पाहून, शिपायांचाही धीर खचला. कारस्टेअर्स पडला; त्याच्याबरोबर इतर सात-आठ अधिकारी, ५० युरोपियन आणि काही शिपाई. मग साऱ्या सैन्याने शस्त्रे खाली ठेवली. तरीही त्यांच्याकडे तीन पलटणी होत्या, आणि गुलाम हुसेनच्या शब्दांत ते “पुष्कळ काही करू शकले असते.” पुष्कळ शिपाई मीर कासीमच्या नोकरीत शिरले; युरोपियनांमधले पुष्कळ परदेशी सैनिकही. बाकीच्या शिपायांचे कपडे काढून घेऊन त्यांना सोडून दिले. अधिकारी, वखारीतले साहेब आणि सारे इंग्रज सैनिक कैदी म्हणून पाटण्याला परत आणले गेले. तिथे मुंगेरहूनही आणखी कैदी आणून त्यांच्यात मिसळले गेले. काहींना हाजी अहमद नावाच्या एका माणसाच्या घरात कोंडले, आणि बाकीच्यांना चेहेल सुतूनमध्ये.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
हुकूम
इंग्रजांनी तीन लढायांत मीर कासीमच्या सैन्याचा पराभव केला. तो मुंगेर सोडून बाढला गेला. तिथे त्याने मुर्शिदाबादचे मोठे सावकार, दोघे सेठ, यांची कत्तल केली. त्यांना मारूनही त्याचे समाधान झाले नाही. त्याने त्यांचे देह पहारा ठेवून उघड्यावर टाकून दिले, हिंस्र पशुपक्ष्यांसाठी; त्यांच्या धर्माच्या विधीप्रमाणे त्यांचे दहन होऊ नये म्हणून. मग तो पाटण्याला आला. तिथे त्याला बातमी कळली, मुंगेरचा किल्ला इंग्रजांच्या हवाली झाला आहे; गुलाम हुसेनच्या हकीकतीत, फितुरीने. संकटांनी आणि दग्यांनी त्याचा स्वभाव आधीच कडवट झाला होता. आता त्याचा संताप “सगळ्या मर्यादा ओलांडून गेला.” सगळ्या इंग्रज कैद्यांना ठार मारावे, असा हुकूम त्याने दिला. त्याच्या एकाही अधिकाऱ्याने तो हुकूम अमलात आणायचे पत्करले नाही; अखेर सोमरू ते काम करायला पुढे आला. गुलाम हुसेन त्याला “गारगोटीसारख्या काळजाचा” माणूस म्हणतो. त्याने ते काम ना शहारता, ना कचरता अंगावर घेतले. कैद्यांचा आणि त्याचा ख्रिस्ती धर्म एकच होता, याचीही त्याने पर्वा केली नाही. दोन-तीन दिवसांपूर्वी कैद्यांनी आपल्या नोकरांमार्फत प्रत्येकासाठी एक बंदूक, दारू आणि गोळ्या मिळवायचा प्रयत्न केला होता. त्यांच्या जोरावर बळाने बाहेर पडायचे, नाहीतर इतकी माणसे मारायची, की त्यांनी “आपल्या मृत्यूचा सूड घेतला जावा, आणि आपल्या स्मृतीला मान मिळावा.” त्या बंदुका त्यांच्यापर्यंत कधी पोचल्याच नाहीत.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
हाजी अहमदचे घर
५ ऑक्टोबरच्या संध्याकाळी सोमरू शिपायांच्या दोन कंपन्या घेऊन हाजी अहमदच्या घरी आला. आदल्या दिवशी, कैद्यांना मेजवानी देणार असल्याचे भासवून, त्याने त्यांच्या सगळ्या सुऱ्या-काटे काढून नेले होते. पुढे काय घडले, ते डॉ. फुलर्टन यांनी नंतर लिहिलेल्या पत्रात सांगितले आहे. सोमरूने घराला वेढा घातला, बाहेरच्या एका लहान चौकात तो गेला, आणि त्याने एलिसला आणि आणखी दोघांना बोलावले. त्यांच्याबरोबर आणखी सहा साहेब बाहेर आले. “त्या सगळ्यांना भयंकर छिन्नविछिन्न करून त्यांचे तुकडे तुकडे केले गेले, आणि त्यांचे मृतदेह चौकातल्या एका विहिरीत टाकले गेले; ती विहीर भरून गेली.” मग शिपाई मोठ्या चौकात शिरले; बाकीचे कैदी तिथे होते. त्यांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या, त्यांच्यावर तुटून पडले, आणि “अत्यंत अमानुषपणे” त्यांचे तुकडे तुकडे केले. मग त्यांना दुसऱ्या एका मोठ्या विहिरीत टाकले; तीही भरून जाईपर्यंत. ब्रूम यांच्या हकीकतीत शिपाई छतावर चढले, आणि खाली दाटीवाटीने उभ्या असलेल्या कैद्यांवर त्यांनी वरून गोळ्या झाडल्या. फैरीतून जे वाचले, ते खोल्यांमध्ये पळाले, आणि शिपाई त्यांच्या मागोमाग आत घुसले. कैद्यांनी हाती लागेल त्याने प्रतिकार केला; बाटल्या, विटा, दगड, सामानसुमान; अगदी शेवटच्या माणसापर्यंत. त्यांच्यातला एक, लशिंग्टन, जखमी होता. तरीही ज्याने त्याला गोळी घातली, त्याच्यावर तो धावून गेला, त्याच्या हातातली तलवार हिसकावली, आणि त्याला कापून काढले. एल. एस. एस. ओमॅली यांच्या हकीकतीत कैद्यांनी शिपायांना बाहेर हुसकून लावले; मग शिपाई बंदुका घेऊन परत आले, आणि त्यांनी शेवटच्या माणसापर्यंत सगळ्यांना गोळ्या घालून मारले. गुलाम हुसेनच्या हकीकतीतही त्यांना बंदुकीच्या गोळ्यांनी मारले आहे; फुलर्टन यांच्या पत्रात त्यांच्यावर आधी गोळ्या झाडल्या, आणि मग त्यांचे तुकडे केले.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
झाडूवाल्यांचे काम
कैद्यांच्या धैर्याने काही शिपाई थक्क झाले. ते म्हणाले, इंग्रजांना शस्त्रे द्या, मग आम्ही त्यांच्याशी मरेपर्यंत लढू. पण निःशस्त्र माणसांची कत्तल करणे हे सैनिकांचे काम नव्हे; ते झाडूवाल्यांचे काम. सोमरू संतापला. ज्यांनी हरकत घेतली, त्यांना त्याने मारून पाडले, आणि बाकीच्यांना पुढे चालू ठेवायला भाग पाडले. गुलाम हुसेनच्या इतिहासाचे भाषांतरकार गृहस्थ १७६६ मध्ये बनारसला आणि मुर्शिदाबादला मीर कासीमच्या तीन-चार सरदारांना भेटले. त्यांनी तो हुकूम संतापाने नाकारला होता. त्यांच्यातला एक जण वयस्क, धिप्पाड होता, आणि त्याला मोठ्या मिशा होत्या. तो म्हणाला, “मी नवाबसाहेबांना एवढेच सांगितले, की त्या लोकांना तलवारी आणि ढाली द्या, मग मी त्यांच्याशी लढेन; पण निःशस्त्र कैद्यांना मारणे, ते मी कधीच करणार नाही.” भाषांतरकार गृहस्थांच्या मते त्याच्या शेवटच्या शब्दांचा रोख हिंदुस्थानातल्या एका रिवाजाकडे होता. इथे जल्लादाचे काम सफाई करणारेच करत, दुसरे कोणी नाही. ओमॅली एका सरदाराचे तसेच उत्तर देतात: मीर कासीमने असले काम करायला आपले झाडूवाले पाठवावे. दुसऱ्या दिवशी सकाळी मृतदेह विहिरीत टाकले जात होते. तेव्हा मृतदेह टाकणाऱ्या माणसांना गल्स्टन नावाचा, मुलकी नोकरीतला एक तरुण अजून श्वास घेताना आढळला. त्याला वाचवायची चर्चा ते करू लागले. पण त्याने त्यांना शिव्या दिल्या, आणि माझे देशबांधव सूड घेतील, अशी धमकी दिली. त्यांनी त्याचे पाय धरले, आणि त्याला जिवंतच इतरांबरोबर विहिरीत फेकून दिले. ना वयाची पर्वा केली गेली, ना स्त्री-पुरुषाची. सोमरूने एलिसच्या तान्ह्या मुलाचा खून केला. ज्या स्त्रिया मेल्या, त्यांच्यात बहुधा मिसेस एलिसही होती, असे ब्रूम यांना वाटले.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
चेहेल सुतून
चेहेल सुतूनमधले कैदी त्याच शेवटाची जवळजवळ आठवडाभर वाट पाहत होते. फुलर्टन यांनी दरबारातल्या दोघांना त्यांच्यासाठी रदबदली करायची विनवणी केली. त्यांच्यातला एक जण रदबदली करत होता, तेव्हा फुलर्टन तिथे हजर होते. मीर कासीमने काहीच उत्तर दिले नाही, आणि त्यांचा निकाल लावायचा हुकूम सोमरूला पाठवला. ११ ऑक्टोबरला त्यांना मारले गेले. फुलर्टन म्हणतात, ते सात जण होते. ओमॅली म्हणतात, याचा नेमका तपशील उपलब्ध नाही; पण त्यांना साठ-साठ जणांना एकदम गोळ्या घालून मारले, असे दिसते. एकूण किती मेले, याविषयी नोंदींत एकमत नाही. ओमॅली म्हणतात, एकट्या हाजी अहमदच्या घरात ४९ युरोपियन मेले. ब्रूम म्हणतात, ५० हून अधिक अधिकारी आणि १०० युरोपियन सैनिक. ओमॅली गुलाम हुसेनच्या इतिहासातला आकडा देतात: १९८. सगळ्या कैद्यांपैकी फक्त फुलर्टन यांनाच जीवदान मिळाले. चार सार्जंटही निसटले. त्यांना पूर्णियाला कैदेत ठेवले होते. बाकीच्यांबरोबर मरण्यासाठी त्यांना होडीतून मीर कासीमकडे पाठवले जात होते. तेव्हा त्यांनी नावाड्यांवर मात केली, आणि ती होडी खाली इंग्रजांच्या सैन्यापर्यंत नेली.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
“मित्रांशी दगा!”
कत्तलीनंतरच्या सकाळी गुलाम हुसेन दरबारात गेला; त्याला अजून काहीच माहीत नव्हते. तासाभराने तो रजा घ्यायला उठला. “थांबा,” नवाब म्हणाला, “एक मित्र येतो आहे.” कोण, असे गुलाम हुसेनने विचारले. “बरं, तुम्ही जा,” मीर कासीमने उत्तर दिले, “मी तुम्हाला पुन्हा बोलावीन.” तो आपल्या डेऱ्यांकडे परत गेला, आणि पूर्ण पोशाखातच वाट पाहत बसला. एक चोपदार त्याला बोलवायला आला. तो नवाबासमोर जेमतेम बसतो न बसतो, तोच फुलर्टन आत आले; हिंदुस्थानी पोशाखात. रिवाजाप्रमाणे डॉक्टरांनी काही रुपये नजर केले. मीर कासीमने ते घेतले नाहीत. “तुमच्या-माझ्यात आजवर असा रिवाज नव्हता,” तो म्हणाला. त्याने त्यांना आलिंगन दिले, आणि त्यांच्या मित्राजवळ बसायला सांगितले. मग तो त्यांच्याकडे रोखून पाहू लागला. “मित्रांशी दगा! आणि ओळखीच्यांशी फितुरी!” तो म्हणाला, फुलर्टन यांनी गावातल्या आपल्या घरात सशस्त्र माणसे आजारी असल्याचे भासवून ठेवली. आणि ज्या रात्री त्यांनी अचानक शहराचा तट घेतला, त्या रात्री त्यांना बाहेर सोडले. फुलर्टन यांनी जराही न भिता उत्तर दिले. “नवाबसाहेब, मला मरणाची भीती नाही. माझे ते सगळे देशबांधव तुम्ही मारले आहेत; मलाही मारा. तुम्ही मारू शकता; तुम्ही मालक आहात. पण मी फितुरीचा गुन्हेगार आहे, हे मी कधीच कबूल करणार नाही.” समोरच एक अमीर बसला होता. त्याचे पाटण्यातले घर आणि फुलर्टन यांचे घर, यांच्यामध्ये फक्त एक भिंत होती. “ते अमीर माझे शेजारी आहेत; त्यांना विचारा.” गुलाम हुसेनच्या मते त्या आरोपाला काहीच आधार नव्हता, आणि त्या अमिरानेही तसेच सांगितले.
१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड
नाव नसलेला स्तंभ
मीर कासीमने फुलर्टन यांना सेवकांबरोबर शहरात फिरायची, आणि डच वखारीत राहायची परवानगी दिली. इंग्रजांचे सैन्य जवळ येऊ लागले, तेव्हा नवाब मोठ्या गोंधळात पाटणा सोडून गेला. फुलर्टन यांनी आपल्या सेवकांचे आणि नदीकाठच्या पहाऱ्याचे पैसे चुकते केले. मग एका लहान होडीतून ते शहरासमोरच्या इंग्रजांच्या होड्यांपर्यंत गेले, आणि त्या रात्री अकरा वाजता मेजर ॲडम्सच्या सैन्यात पोचले. ॲडम्सने पाटण्याला वेढा घातला, आणि ६ नोव्हेंबर १७६३ रोजी हल्ला चढवून किल्ला जिंकला. मीर कासीम अवधच्या नवाबाकडे पळून गेला. पुढच्या वर्षी तो त्याच्याबरोबर परत आला, आणि शहराला वेढा घातला; पण त्याला मागे हटवले गेले. २३ ऑक्टोबर १७६४ रोजी बक्सारची लढाई झाली. ओमॅली यांच्या शब्दांत, तिच्यामुळे इंग्रज “बंगालच्या खालच्या प्रांतांचे निर्विवाद स्वामी” झाले. हाजी अहमदचे घर इंग्रजांची दफनभूमी झाले, आणि त्यांच्यावरूनच त्या जागेला नाव पडले. मृतांसाठी तिथे एक साधा स्तंभ उभारला गेला. ब्रूम यांनी १८५० मध्ये लिहिले, तेव्हा तो उभा होता; पण त्यावर कसलाही लेख नव्हता. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गुलाम हुसेनखान, ‘सेर मुताखरीन’, नोटा मानुस यांचे भाषांतर, खंड २ (१७८९), पृष्ठे २४२-२४७ आणि २८३-२८७, पृष्ठ २८४ वरील भाषांतरकारांच्या टिपेसह; आर्थर ब्रूम, ‘हिस्टरी ऑफ द राइज अँड प्रोग्रेस ऑफ द बेंगॉल आर्मी’ (१८५०), पृष्ठे ३६२-३६५ आणि ३९०-३९२, आणि परिशिष्ट टी, डॉ. फुलर्टन यांचे पत्र; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पाटणा’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे ३४-३६; ‘सेर’चा आकडा ओमॅली देतात. ओमॅली हल्ल्याची तारीख २४ जून देतात, आणि ब्रूम २५; ओमॅली यांच्या हकीकतीत इंग्रज दीड दिवस वखार लढवतात. ‘सेर’मध्ये परतीचे नेतृत्व अग्निबाणवाल्यांचा सरदार मीर नासिर करतो; ब्रूम म्हणतात, परतायचा निर्णय मार्करने घेतला, आणि ‘सेर’चे भाषांतरकार म्हणतात, मार्करने हल्ल्याचा आग्रह धरला. ब्रूम यांच्या हकीकतीत एलिस वखारीत न्याहारी करतो, आणि ओमॅली यांच्या हकीकतीत बांकीपूरला; ओमॅली फुलर्टन यांच्या सुटकेची तारीख २५ ऑक्टोबर देतात. ओमॅली सोमरूचे नाव राइनहार्ट देतात; ब्रूम त्याला फ्रेंच म्हणतात. सेठांना मुंगेरला बुडवले गेले, असे भाषांतरकारांनी ऐकले होते.