- 1पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत“त्या नगरीवर तीन संकटे टांगती राहतील,” बुद्ध म्हणाले: “आगीचे, पाण्याचे आणि फुटीचे.” पाटलिगाम नावाच्या एका गावाबद्दल ते हे बोलले. हे गाव पुढे पाटलिपुत्र हे मोठे नगर होईल, असे भाकीत त्यांनी केले होते. बुद्ध भिक्षूंचा मोठा संघ बरोबर घेऊन नालंद…
- 2कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव‘मुद्राराक्षस’ हे विशाखदत्तांचे नाटक. त्याचे कथानक काही प्रमाणात पाटलिपुत्रात घडते; नाटक या नगरीला कुसुमपूर असेही म्हणते. ही चंद्रगुप्त राजांची राजधानी. नाटकाच्या केंद्रस्थानी आहेत चाणक्य, चंद्रगुप्तांचे मंत्री. त्यांच्या कारस्थानानेच नगरीच…
- 3मेगॅस्थिनीस यांचे पालिबोथ्रानगरीभोवती लाकडाचा एक तट होता. बाण सोडण्यासाठी त्याला जागोजागी जंग्या होत्या. तटावर ५७० बुरूज होते, आणि त्याला चौसष्ट दरवाजे होते. तटासमोर एक खंदक होता; सहाशे फूट रुंद आणि तीस हात खोल. तो संरक्षणासाठी होता, आणि नगरीचे सांडपाणी वाहून नेण्यासा…
- 4अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीतीपाटलिपुत्राच्या जुन्या राजवाड्याच्या उत्तरेला दगडाचा एक स्तंभ उभा होता; त्याची उंची कित्येक दहा फूट होती. चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांच्या मते, “इथेच अशोक राजांनी ‘एक नरक’ उभारला.” त्यांच्या वृत्तांतात, बुद्धांच्या निर्वाणानंतरच्या शंभराव…
- 5फाहियान यांचे पाटलिपुत्रफाहियान एकाच गोष्टीसाठी फार दूरवरून आले होते: विनयाच्या, म्हणजे भिक्षूंच्या नियमांच्या, लिहिलेल्या प्रती. उत्तर भारतात त्यांना ते नियम फक्त गुरूकडून शिष्याकडे तोंडी चालत आलेले आढळले; नक्कल करता येईल असे काहीच लिहिलेले नव्हते. म्हणून ते पुढे…
- 6ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरीचिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग आले, तेव्हा गंगेच्या दक्षिणेला एक जुने नगर होते; सुमारे सत्तर ली घेराचे. ते पुष्कळ काळापासून ओस पडले होते, पण त्याच्या पायाच्या भिंती अजून उभ्या होत्या. फार पूर्वी, माणसांचे आयुष्य अमर्याद होते तेव्हा, त्याला कुसु…
- 7शेरशाहने बांधलेला पाटण्याचा किल्लाहिजरी ९४८ (इ.स. १५४१) मध्ये शेरशाह बंगालहून परत येताना पाटण्याला आला. तेव्हा पाटणा हे बिहार शहराच्या अखत्यारीतले एक लहानसे गाव होते; स्थानिक कारभार बिहारमधूनच चाले. शेरशाह गंगेच्या काठावर उभा राहिला, आणि बराच वेळ विचार करत राहिला. मग तो भोव…
- 8व्यापारी पाटणा६ ऑगस्ट १६३२ रोजी पीटर मंडी आग्र्याहून पाटण्याला निघाले. पारा, शेंदूर आणि इतर मालाने भरलेल्या आठ गाड्या मंडी यांच्या ताब्यात होत्या. अलाहाबादला गंगा ओलांडल्यावर ते बंडखोरांच्या मुलखात आले, आणि मोठ्या मुश्किलीने त्यांच्या तावडीतून सुटले. पाव…
- 9गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्मपाटण्यात भाई जैता नावाचे एक शीख हलवाई राहत होते. नम्रतेपोटी ते नेहमी मळलेले कपडे घालत. ते कधी आंघोळच करत नाहीत, असे इतर शिखांना वाटे, आणि ते भाई जैतांची थट्टा करत. माझ्या घरी या, आणि मी आंघोळ करतो की नाही ते पाहा, असे भाई जैता त्यांना म्हणा…
- 10१७६३: मीर कासीम आणि पाटण्याचे हत्याकांड२३ जून १७६३ रोजी पाटण्यातले इंग्रज आपल्या वखारीत प्लासीच्या लढाईचा वाढदिवस मेजवानी करून साजरा करत होते. तेवढ्यात बातमी आली: तीन हजार माणसांची एक फौज सहा तोफा घेऊन शहरावर चालून येत आहे. ही फौज मीर कासीमची होती. तो नवाब होता; इंग्रजांचे त्याच…
- 11पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध२० ऑगस्ट १८२४ रोजी रेजिनाल्ड हेबर नदीतून वर पाटण्याला आले. पाण्यावरून पाहताना ते शहर “फार मोठे, आणि … फार देखणे” दिसले. मोठमोठ्या इमारतींनी ते भरलेले होते, “जुन्या भिंतींचे आणि बुरुजांचे अवशेष होते, आणि नदीत पुढे आलेले तटबुरूज होते.” काठाने…
- 12स्पूनर यांना सापडलेला स्तंभांचा सभामंडप१९१२-१३ च्या हंगामात आधुनिक पाटण्याजवळ, जुन्या पाटलिपुत्राच्या जागी, कुम्रहारला, डॉ. स्पूनर यांची माणसे खोदकाम करत होती. त्यांना गुळगुळीत दगडाचे तुकडे सारखे सापडत होते; एकाच स्तंभातून आले असतील, त्याहून कितीतरी जास्त. इथे कोणतीतरी इमारत होत…