भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
शेकड्यांनी अवशेष
चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग आले, तेव्हा गंगेच्या दक्षिणेला एक जुने नगर होते; सुमारे सत्तर ली घेराचे. ते पुष्कळ काळापासून ओस पडले होते, पण त्याच्या पायाच्या भिंती अजून उभ्या होत्या. फार पूर्वी, माणसांचे आयुष्य अमर्याद होते तेव्हा, त्याला कुसुमपूर म्हणत; कारण राजमहालात फुले फार होती. पुढे माणसे फक्त काही हजार वर्षे जगू लागली, तेव्हा त्याचे नाव बदलून पाटलिपुत्र झाले. बुद्धांच्या निर्वाणानंतरच्या शंभराव्या वर्षी बिंबिसार राजांचे पणतू, अशोक राजे, यांनी आपली राजधानी राजगृहाहून इथे आणली, आणि जुन्या नगरीभोवती बाहेरचा एक तट बांधला. त्यानंतर अनेक पिढ्या गेल्या होत्या. आता फक्त पायाच्या जुन्या भिंती उरल्या होत्या. पडझड झालेले विहार, देवळे आणि स्तूप शेकड्यांनी मोजता येत होते; फक्त दोन-तीनच अजून अखंड उभे होते. जुन्या राजवाड्याच्या उत्तरेला, गंगेच्या काठावर, सुमारे हजार घरांचे एक छोटे गाव होते. यात्रेकरू तिथे सात दिवस राहिले. तिथल्या पवित्र स्थळांचे त्यांनी दर्शन घेतले.
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
सूर्यावरचा हात
जुन्या राजवाड्याच्या उत्तरेला एक दगडी स्तंभ होता; त्याची उंची कित्येक दहा फूट होती. अशोकांनी जिथे “नरक” उभारला, ती जागा तो दाखवत होता, असे यात्रेकरूंच्या वृत्तांतात येते. त्याच्या दक्षिणेला जवळच एक स्तूप होता. त्याचा पाया खचला होता, आणि तो पडक्या अवस्थेत कलला होता. पण त्याच्या घुमटावरचा कळस अजून शाबूत होता; कोरीव दगडाचा, भोवती कठडा असलेला. अशोकांच्या चौऱ्याऐंशी हजार स्तूपांपैकी हा पहिला; त्यांच्या राजवाड्याच्या आवाराच्या मधोमध बांधलेला. त्यात बुद्धांच्या अस्थी होत्या, आणि अधूनमधून त्याच्याभोवती दिव्य प्रकाश पसरे. कथा अशी होती: अशोकांनी आपला नरक नष्ट केल्यावर त्यांना उपगुप्त नावाचे एक थोर अर्हत भेटले, आणि त्यांनी अशोकांना धर्माकडे वळवले. बुद्धांच्या अस्थींचा सन्मान करण्यासाठी राजांनी अमानवी शक्तींना बोलावले, आणि साऱ्या जंबुद्वीपावर स्तूप उभारायची आज्ञा दिली. “इच्छा माझी,” ते म्हणाले, “ती पूर्ण करण्याचे पुण्य तुमचे.” त्यांनी आठ देशांतले स्तूप उघडले, अस्थी वाटल्या, आणि त्या अमानवी शक्तींच्या हाती दिल्या. पण प्रत्येक स्तूपात अस्थी एकाच क्षणी ठेवल्या जाव्यात, अशी त्यांची इच्छा होती. उपगुप्त म्हणाले, प्रत्येकाने आपापल्या जागी जाऊन सूर्याकडे लक्ष ठेवावे. एखाद्या हाताने झाकल्यासारखा तो काळवंडला, की अस्थी आत सोडाव्यात. भर दुपारी अर्हतांनी आपला हात पुढे करून सूर्य झाकला, आणि प्रत्येक स्तूपावर एकाच क्षणी काम पूर्ण झाले.
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
परत आलेली पावले
स्तूपाशेजारी एका विहारात एक मोठा दगड होता; त्यावरून बुद्ध चालले होते. त्यावर अजूनही त्यांच्या दोन्ही पावलांचे ठसे होते. ते सुमारे अठरा इंच लांब आणि सहा इंच रुंद होते, आणि प्रत्येकावर चक्राचे चिन्ह होते. बोटांभोवती फुलांची आणि माशांची नक्षी होती, आणि ती सकाळच्या उन्हात चमकत असे. फार पूर्वी निर्वाण जवळ आले असताना बुद्ध उत्तरेकडे कुशीनगराला निघाले होते. या दगडावर उभे राहून त्यांनी वळून मगधाकडे पाहिले. आपल्या पावलांचा ठसा मी इथे अखेरचा ठेवत आहे, असे त्यांनी आनंदांना सांगितले. शंभर वर्षांनी अशोक नावाचे एक राजे इथे आपली राजधानी वसवतील, असे भाकीतही त्यांनी केले. गादीवर आल्यावर अशोकांनी हे नगर वसवले, आणि त्या दगडाभोवती आवार बांधले. तो राजवाड्याजवळ होता, म्हणून ते स्वतः अनेकदा त्याची पूजा करत. पुढे आसपासच्या राजांनी तो दगड पळवून न्यायचा प्रयत्न केला. तो एवढासा होता, तरी त्यांना तो जागचा हलवताही आला नाही. ह्युएनत्संग येण्याच्या थोडे आधी शशांक राजे बुद्धांची शिकवण उखडून टाकत होते. ते त्या पवित्र खुणा नष्ट करायला आले. त्यांनी तो दगड फोडून तुकडे केले, आणि तो पुन्हा अखंड झाला; त्यावरच्या आकृती पूर्वीसारख्याच. त्यांनी तो गंगेत फेकला, आणि तो आपल्या जुन्या जागी परत आला.
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
अंधार कोठडीतले राजपुत्र
जुन्या राजवाड्याच्या उत्तरेला दगडाचे एक मोठे घर होते; बाहेरून ते एखाद्या मोठ्या पर्वतासारखे दिसे. अशोकांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला त्यांचे सावत्र भाऊ महेंद्र राजासारखा पोशाख करत. ते उधळे, बेहिशेबी आणि क्रूर होते. लोक संतापले, आणि राजांच्या मंत्र्यांनी न्याय मागितला. अशोक रडत रडत भावाशी बोलले. “मी तुला शिक्षा केली, तर पूर्वजांच्या रोषाची भीती वाटते; आणि तुला माफ केले, तर लोक काय म्हणतील याची भीती वाटते.” महेंद्रांनी आपण कायदे मोडल्याचे कबूल केले, आणि फक्त आणखी सात दिवसांचे आयुष्य मागितले. राजांनी त्यांना कडक पहाऱ्यात एका अंधाऱ्या कोठडीत ठेवले, आणि उत्तमोत्तम अन्न दिले. पहिल्या दिवसाच्या शेवटी पहारेकरी ओरडला: “एक दिवस गेला; सहा दिवस उरले.” महेंद्रांना आपल्या चुकांचे फार दुःख झाले, आणि सहावा दिवस संपला, तेव्हा ते अर्हत झाले. ते हवेत वर उठले, आणि मग जग सोडून पर्वतांत निघून गेले. अशोक त्यांना घरी आणायला गेले, पण महेंद्रांना पर्वतांत एकटे राहणेच पसंत होते. शांतता मिळवायला पर्वतांत राहायची गरज नाही, राजे म्हणाले. त्यांनी अमानवी शक्तींना मेजवानीचे निमंत्रण दिले; प्रत्येकाने आसनासाठी एक मोठा दगड आणावा. त्या दगडांचे त्यांनी एक रिकामे घर रचून घेतले, आणि दिवस संपण्याआधी ते पूर्ण झाले. तेच हे दगडी घर; आणि अशोकांनी स्वतः महेंद्रांना त्यात राहायला बोलावले.
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
अर्धे फळ
जुन्या नगराच्या आग्नेयेला कुक्कुटाराम होता. अशोकांची बुद्धांवर प्रथम श्रद्धा बसली, तेव्हा त्यांनी हा विहार बांधला. तिथे त्यांनी हजार भिक्षू जमवले. आता त्याच्या पायाच्या भिंतीच तेवढ्या उरल्या होत्या. त्याच्याशेजारी आमलक नावाचा एक मोठा स्तूप होता; आमलक हे भारतात औषध म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या एका फळाचे नाव. अशोक आजारी पडले, आणि ते आजारपण पुष्कळ काळ लांबले. आपण बरे होणार नाही, असे वाटून त्यांना आपला सारा खजिना दान करायचा होता. पण कारभार चालवणाऱ्या मंत्र्याने तसे होऊ दिले नाही. काही काळाने, एका आमलकाचे अर्धे फळ राजांच्या हातात होते. “आता जंबुद्वीपाचा स्वामी कोण?” त्यांनी उसासा टाकून मंत्र्याला विचारले. “फक्त महाराज.” “तसे नाही! मी आता स्वामी उरलो नाही; कारण माझे म्हणावे असे हे अर्धे फळच तेवढे माझ्याजवळ आहे! … साम्राज्य आता माझे नाही; हे अर्धे फळच तेवढे उरले आहे!” ते अर्धे फळ त्यांनी कुक्कुटारामातल्या, म्हणजे कोंबड्याच्या विहारातल्या, भिक्षूंना पाठवले. एके काळी जंबुद्वीपाचे स्वामी असलेल्या, आणि आता फक्त एवढ्याचे धनी उरलेल्या राजांचे हे अगदी शेवटचे दान होते. भिक्षूंमधल्या स्थविराने उत्तर दिले, राजे तापाने आजारी असताना लोभी मंत्र्यांनी त्यांची सत्ता बळकावली; पण अर्ध्या फळाच्या या दानाने राजांचे आयुष्य वाढेल. राजे बरे झाले. त्यांनी भिक्षूंना मोठी दाने दिली, त्या फळाच्या बिया जपून ठेवायला लावल्या, आणि वाढीव आयुष्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून हा स्तूप बांधला.
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
पडद्यामागचा ब्राह्मण
या नगरात एके काळी एक ब्राह्मण राहत होता. माणसांपासून दूर, एका ओसाड जागी त्याने स्वतःसाठी एक झोपडी बांधली होती, आणि तो पिशाचांना बळी देत असे. त्यांच्या साहाय्याने तो इतका उत्तम वाद घाले, की त्याची कीर्ती जगभर पसरली. कोणी अवघड प्रश्न घेऊन आला, तर तो आधी एक पडदा खाली सोडी, आणि मगच उत्तर देई. कोणताही विद्वान त्याला हरवू शकला नाही, आणि लोक त्याला संत समजू लागले. अश्वघोष हे सर्व विषयांचे ज्ञान असलेले पुरुष होते. ब्राह्मणाची वाक्पटुता दुष्ट पिशाचांकडून येते, असे ते म्हणाले. ते त्या झोपडीत गेले, आणि बोलताना पडदा वर ठेवायला त्यांनी ब्राह्मणाला सांगितले. ब्राह्मणाने पडदा खाली सोडला, आणि तो त्यांच्यासमोर तोंड करायला तयार झाला नाही. अश्वघोष राजांकडे गेले, आणि त्याच्याशी वाद करायची परवानगी मागितली. “तो कोण आहे, हे तुम्हाला ठाऊक आहे ना?” राजांनी विचारले, आणि निवाडा करायला ते स्वतः रथातून गेले. अश्वघोषांनी तीन पिटकांवर आणि विद्येच्या मोठ्या शाखांवर विवेचन केले, आणि ब्राह्मण गप्प झाला. “तू ही अडचण का सोडवत नाहीस? पिशाचांना मदतीला बोलाव, आणि जमेल तितक्या लवकर तुला शब्द पुरवू दे,” अश्वघोष म्हणाले. मग त्याचा चेहरा पाहण्यासाठी त्यांनी पडदा वर उचलला. “थांबा! थांबा!” ब्राह्मण घाबरून ओरडला. “पोकळ कीर्ती फार काळ टिकत नाही,” अश्वघोष म्हणाले. ह्युएनत्संग आले, तेव्हा त्या ब्राह्मणाच्या घराचा फक्त जुना पाया उरला होता.
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
थांबलेली घंटा
त्या पायाच्या अगदी दक्षिणेला एक स्तूप होता; त्याला “घंटानाद पुन्हा स्थापणारा” स्तूप म्हणत. भिक्षूंना एकत्र बोलावण्यासाठी घंटा वाजवली जाई. एके काळी या नगरात सुमारे शंभर विहार होते. तिथले भिक्षू गंभीर आणि विद्वान होते, म्हणून इतर पंथांचे विद्वान गप्प राहत. पण भिक्षूंची पुढची पिढी कमकुवत निघाली. इतर पंथांच्या आचार्यांनी कसून अभ्यास केला, आपले हजारो अनुयायी जमवले, आणि राजांसमोर वाद करण्याचे भिक्षूंना आव्हान दिले. भिक्षू संख्येने पुष्कळ होते, पण वादात दुबळे; ते हरले. आजपासून कोणत्याही विहाराने घंटा वाजवायचे धाडस करू नये, असे विजेते म्हणाले. राजांनी ते मान्य केले. बारा वर्षे घंटा वाजली नाही. त्या वेळी दक्षिण भारतात नागार्जुन राहत होते; तरुणपणापासूनच ते आपल्या विद्वत्तेसाठी प्रसिद्ध होते. देव नावाचे त्यांचे एक मोठे शिष्य होते; ते आपल्या ज्ञानासाठी ओळखले जात. देव यांना तिकडे जायचे होते. तिथले भिक्षू वादात हरले आहेत, आणि बारा वर्षे त्यांनी घंटा वाजवलेली नाही, असे ते म्हणाले. देव यांना जिंकता येईल का, अशी नागार्जुनांना शंका होती. म्हणून देव यांनी गुरूंना विरोधी बाजू मांडायची विनंती केली. सात दिवसांनी नागार्जुन हरले. “खोट्या भूमिका सहज हरतात,” त्यांनी उसासा टाकला. “तू स्वतः जाऊ शकतोस; तू त्या लोकांना हरवशील.”
ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेली उद्ध्वस्त नगरी
पहाटेची घंटा
देव यांची कीर्ती त्यांच्या आधीच तिथे पोचली होती. त्यांच्या विरोधकांच्या विनंतीवरून राजांनी आज्ञा दिली, कोणत्याही परदेशी भिक्षूला नगरात येऊ देऊ नये. म्हणून देव यांनी आपला पोशाख बदलला, आपले भिक्षूचे चीवर गवताच्या एका भाऱ्यात गुंडाळले, आणि तो भारा पाठीवर घेऊन ते नगरात शिरले. नगराच्या मधोमध त्यांनी गवत फेकून दिले, चीवर अंगावर घेतले, आणि ते या विहारात आले. तिथे त्यांच्या ओळखीचे फारसे कोणी नव्हते, म्हणून त्यांनी ती रात्र घंटेच्या मनोऱ्यात काढली. पहाटे पहाटे त्यांनी सारी शक्ती लावून घंटा वाजवली. लोक पाहायला गेले, तेव्हा त्यांना कळले, आदल्या रात्रीचा तो अनोळखी माणूस एक प्रवासी भिक्षू होता. मग नगरातल्या प्रत्येक विहाराने आपापली घंटा वाजवली. राजांचे लोक आले, आणि त्यांनी देव यांच्यावर तो आरोप ठेवला. “भिक्षुसंघाला एकत्र बोलावण्यासाठी घंटा वाजवतात,” देव यांनी उत्तर दिले. “त्यासाठी ती वापरली नाही, तर तिचा उपयोग काय?” बारा वर्षे घंटा वाजवायला बंदी आहे, त्यांनी सांगितले. “असे आहे का? तरीही धर्माचा नगारा मी पुन्हा वाजवायचे धाडस करतो.” राजांनी वाद भरवला, आणि फर्मान काढले: “जो हरेल, तो मरेल.” देव यांचे विरोधक झेंडे आणि ढोल घेऊन आले. देव यांनी प्रवचनाचे आसन गाठले, आणि विरोधकांच्या युक्तिवादांना एकेका मुद्द्याने उत्तरे दिली. एका तासाच्या आतच त्यांनी सगळ्यांचे खंडन केले, आणि राजांनी आणि त्यांच्या मंत्र्यांनी देव यांच्या सन्मानार्थ हा स्तूप उभारला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ८, पृष्ठे ८२-१०२; आणि ह्वुई ली यांचे ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पुस्तक ३, पृष्ठे १०१-१०२. ‘लाइफ’ जुन्या गावाचे नाव पाटली वृक्षावरून पाटलिपुत्तपूर असे देते, आणि त्याच्या भिंती कठड्यांपर्यंत उभ्या असल्याचे सांगते. देव यांच्या कथेत बील यांचा मजकूर दोनदा इतर पंथांना “वैशालीचे” म्हणतो. बील नोंदवतात, महेंद्र सामान्यतः अशोकांचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात. ‘लाइफ’ पावलांचे ठसे एक फूट आठ इंच लांब सांगते, आणि बुद्ध मगधाकडे नव्हे, तर वज्रासनाकडे आणि राजगृहाकडे वळून पाहतात, असे सांगते.