भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
व्यापारी पाटणा
पाटण्यापर्यंत चव्वेचाळीस दिवस
६ ऑगस्ट १६३२ रोजी पीटर मंडी आग्र्याहून पाटण्याला निघाले. पारा, शेंदूर आणि इतर मालाने भरलेल्या आठ गाड्या मंडी यांच्या ताब्यात होत्या. अलाहाबादला गंगा ओलांडल्यावर ते बंडखोरांच्या मुलखात आले, आणि मोठ्या मुश्किलीने त्यांच्या तावडीतून सुटले. पावसाळ्याचे दिवस होते. चिखलातून गाड्या कित्येकदा दिवसाला तीन-चार कोसच पुढे सरकत. एकामागून एक नद्या ओलांडाव्या लागल्या; माल उतरवायचा, पुन्हा चढवायचा; कधी कधी चोरांच्या भीतीत. रस्त्यावर ४४ दिवस काढल्यावर, २० सप्टेंबरला, मंडी पाटण्याला पोचले. एवढ्या वाटेत त्यांना शहराकडे जाणारी किंवा तिकडून येणारी एकही भरलेली गाडी भेटली नाही. भरलेल्या गाड्यांचा हा मोसम नव्हता. त्या पावसाळ्यानंतर पाटण्याला येत; तिथे भाडे नक्की मिळेल, याची त्यांना खात्री असे. “मग आमच्याच गाड्यांनी हा प्रवास का पत्करला?” ते विचारतात.
व्यापारी पाटणा
सर्वांत मोठी बाजारपेठ
मंडी यांना दिसलेले शहर गंगेच्या काठाने पसरलेले होते; उपनगरांसकट सुमारे तीन मैल लांब. त्यात एक फार लांब बाजार होता, आणि दोन्ही बाजूंच्या झाडांची त्यावर सावली होती. दोनशेहून अधिक किराणावाले आणि औषधवाले होते, आणि “नाना औषधींचे तर एक जगच.” “या साऱ्या मुलखातली ही सर्वांत मोठी बाजारपेठ आहे.” बंगालहून समुद्राकडे जाणारे व्यापारी इथून जात, आणि हिंदुस्थानातून आणि आसपासच्या आतल्या प्रदेशांतूनही व्यापारी इथे येत. मोठी माणसे नदीवर हौसेच्या होड्यांतून फिरत. त्या होड्या एखाद्या निमुळत्या माशासारख्या दिसत; अगदी बसक्या, लांबलचक आणि सडपातळ. एकेका बाजूला तीसपर्यंत रंगवलेली वल्ही असत. त्या झेंड्यांनी भरलेल्या असत, आणि नाळेवरून गायींच्या शेपट्या लोंबत. मंडी यांनी काठावर एक घर भाड्याने घेतले होते. तिथून त्यांना अनेकदा किनाऱ्याजवळ मोठे मासे उड्या मारताना दिसत; समुद्रात मासे उसळतात तसे. पाटण्याचे हिंदू आपले सगळे मृतदेह नदीपलीकडे नेऊन जाळत. शहराच्या बाजूला ते जाळायची त्यांना परवानगी नव्हती, असे मंडी यांनी ऐकले होते. रॅल्फ फिच या प्रवाशांनी हे गाव त्याआधीच पाहिले होते. इथली घरे मातीची, गवताने शाकारलेली होती, आणि रस्ते खूप रुंद. इथे कापसाचा आणि सुती कापडाचा व्यापार चाले; साखरेचाही. ही साखर इथून बंगालला आणि भारतात जाई. आणि “अफू तर फारच.” त्या प्रदेशात बायका पायांच्या बोटांत चांदीच्या आणि तांब्याच्या इतक्या अंगठ्या घालत, की त्यांना पायात जोडे घालताच येत नसत.
व्यापारी पाटणा
गमावलेले, जिंकलेले शहर
पाटणा ही बाजारपेठ होती, तसेच एक मोक्याचे ठाणेही. १५७३ मध्ये अफगाणांनी दाऊदखानाला बंगालच्या गादीवर बसवले. त्याने पाटणा आणि शेजारचा हाजीपूरचा किल्ला यांना आपले मुख्य ठाणे केले, आणि मुनीमखानाच्या मुघल सैन्यासमोर तिथे तो टिकून राहिला. १५७४ मध्ये अकबर बादशहाला स्वतः यावे लागले. हाजीपूर हल्ला चढवून जिंकण्यात आले. मग बादशहा हत्तीवर बसून किल्ल्याची पाहणी करायला निघाला. किल्ल्यासमोर पक्क्या जुन्या विटांचे “पाच घुमट” उभे होते; त्यांना पंजपहाडी म्हणत. अकबर त्यांच्यावर चढला. तटावरच्या अफगाणांनी त्याला आणि त्याच्या लवाजम्याला पाहिले, आणि “निराशेच्या आणि बेफिकिरीच्या भरात” घुमटांवर बंदुकांचा मारा केला; पण कोणालाही इजा झाली नाही. शहर गमावणाऱ्यांचे काय होत असे, ते विल्यम हॉकिन्स या आणखी एका प्रवाशांनी पाहिले. पाटण्याला जमिनी असलेल्या सुमारे आठ सरदारांनी शहर बंडखोरांच्या हाती जाऊ दिले, आणि ते पळून गेले. जवळपासच्या एका सेनापतीने ते परत जिंकून घेतले, आणि त्या सरदारांना साखळदंडांत बांधून बादशहाकडे पाठवले. हॉकिन्स यांच्या डोळ्यांदेखत त्यांचे डोके आणि दाढी भादरली गेली. त्यांना बायकांचे कपडे घातले गेले, आणि उलट्या तोंडाने गाढवांवर बसवून फिरवले गेले. मग त्यांना फटके मारले गेले, आणि जन्मभरासाठी तुरुंगात टाकले गेले.
व्यापारी पाटणा
दारातला जुलमी
मंडी आले, तेव्हा अब्दुल्लाखान पाटण्याचा सुभेदार होता; प्रवाशांच्या शब्दांत, “इथे आजवर आलेल्यांपैकी हा सर्वांत लोभी आणि क्रूर जुलमी.” अशा माणसांसमोर कधीही रिकाम्या हाताने जाऊ नये, अशी या देशाची रीत होती; पण मंडी यांनी त्याच्यासाठी कोणताही नजराणा आणला नव्हता. सुभेदारापासून दगडफेकीच्या अंतराच्या आत ते कधीच पोचले नाहीत. २४ सप्टेंबरला अब्दुल्लाखानाने जकात म्हणून त्यांच्याकडून ३१४ हून अधिक रुपये उकळले; शिवाय त्याच्या अधिकाऱ्यांना लाच म्हणून आणखी चाळीस-पन्नास. आपण मंडी यांच्यावर मेहेरबानीच करतो आहोत, असे त्याला वाटत होते; कारण इतर लोक भरत, त्याच्या निम्मी जकात त्याने माफ केली होती. त्याचाच जकात अधिकारी बाबा बेग याने मंडी यांना सावध राहायला सांगितले. माझा धनी वाईट माणूस आहे, तो कोणाचीच पर्वा करत नाही, तो म्हणाला; “नाही, खुद्द बादशहाचीसुद्धा नाही.” शहराला एका वेगळ्या सुभेदाराची आठवण होती. त्याच्या आधी कारभार केलेल्या सैफखानाने नदीकाठी एक सराई बांधली होती. तिला मंडी म्हणतात, “मी आजवर पाहिलेली, आणि मला वाटते भारतातलीही, ही सर्वांत सुंदर सराई.” तिला दोन सुंदर चौक होते; खाली वखारी आणि वर सज्जे. तिथे परदेशचे व्यापारी, म्हणजे मुघल, इराणी आणि आर्मेनियन, उतरत, आणि आपला माल ठेवत. सगळे सैफखानाची स्तुती करत, आणि तो परत यावा अशी इच्छा करत. अब्दुल्लाखानाचा ते तितकाच द्वेष करत, त्याला घाबरत, आणि तो कधी जातो याची वाट पाहत.
व्यापारी पाटणा
“तो जुलमीच वागतो”
अब्दुल्लाखानाने दोन लाखांहून अधिक माणसांचा जीव घेतला, असे म्हणत. त्याच्या एका फारसी चरित्रात तो बढाई मारतो, की त्याने दोन लाख काफिरांची मुंडकी उडवायला लावली, “म्हणजे आग्र्यापासून पाटण्यापर्यंत मुंडक्यांच्या मनोऱ्यांच्या दोन रांगा उभ्या राहाव्यात.” एकदा त्याच्या भावाने त्याला एक गरीब बाई दाखवली; ती जवळजवळ मरायला टेकली होती. एक लहान मूल रडत रडत दुधासाठी तिच्या स्तनाला ओढत होते. त्याने भाला खुपसून दोघांनाही आरपार भोसकले, आणि म्हणाला, मी दोघांनाही बरे करतो. दुसऱ्या एका वेळी एक मोठी इमारत गरीब कैदी बायकांनी आणि मुलांनी भरलेली होती. त्यांना काही मदत मिळाली नाही, तर ती भुकेने आणि थंडीने लवकरच मरतील, अशी बातमी त्याच्याकडे आली. त्याने ती इमारत पेटवून दिली, आणि सगळ्यांना एकत्र जाळून टाकले. मंडी पाटण्यात असतानाच सुभेदाराने चौधरी प्रताप यांना फटके मारवले, आणि काठ्यांनी आणि जोड्यांनी बडवले. ते मोठ्या पदावरचे, मान असलेले एक वृद्ध गृहस्थ होते. त्यांच्याकडून काही हजार रुपये पिळून काढायचा हेतू होता. सारे शहर हळहळले, कारण ते सज्जन आहेत आणि निर्दोष आहेत, हे लोकांना ठाऊक होते. कित्येक प्रतिष्ठित मुघलांना मारहाण झाली; त्यांची तोंडे काजळीने काळी केली गेली, आणि उघड अपमान करत त्यांना गाढवांवर बसवले गेले. त्यांच्यापैकी एकाने दुःखाने दुसऱ्या दिवशी विष खाल्ले.
व्यापारी पाटणा
दूधवालीसुद्धा
एक राजा अब्दुल्लाखानाकडे शांततेने आला, आणि त्याला मानाचा पोशाख दिला गेला. दोन दिवसांनी त्याला पकडून कैद केले गेले, आणि त्याचा माल लुटला गेला. यावर त्या राजाची पत्नी आणि त्याचे मित्र सुभेदाराविरुद्ध उठले, असे लोक सांगत. राजाच्या कल्याणपूर गावी अब्दुल्लाखानाने बाबा बेगला आपला फौजदार म्हणून पाठवले होते; राजाच्या पत्नीने आणि मित्रांनी बाबा बेगवर मात केली. अब्दुल्लाखानाने आत येणाऱ्या आणि बाहेर जाणाऱ्या प्रत्येक मालावर नवे कर बसवले. रस्त्यावर दूध विकणाऱ्या गरीब बायकांनासुद्धा कर भरावा लागे. मंडी यांचा पारा विकणाऱ्या दलालाकडून त्याने २५० रुपये उकळले. मंडी यांनी आपल्या नकळत रत्ने विकली, असा आरोप त्याने केला; पण रत्ने नव्हतीच. तो फार थोडा झोपे, मध्यरात्री उठे, एकाची खोड काढी, दुसऱ्याला मारी. हा केव्हा ना केव्हा आपल्याशी भांडण उकरून काढेल, अशी मोठ्या व्यापाऱ्यांना दर घडीला भीती वाटे. तो जाईपर्यंत शहर सोडून जायचे, असे त्यांनी ठरवले. मंडी यांच्या शब्दांत, “थोडक्यात, तो जुलमीच वागतो.” मंडी पाटण्यात असतानाच सुभेदाराच्या एका मुलीच्या कपड्यांनी मेणबत्तीवरून पेट घेतला. ते कपडे अगदी तलम कापडाचे होते, आणि सुगंधी तेलाने आणि अत्तराने माखलेले; ते एकदम भडकले. ती इतकी भाजली, आणि इतकी घाबरली, की तिला ताप भरला, आणि काही दिवसांतच ती मरण पावली.
व्यापारी पाटणा
एका चुकीचे फळ
पाटण्यात विकायला काय मिळते, याचीही नोंद मंडी यांनी केली. दक्षिणेकडून आणलेले कच्चे रेशीम, बंगालमधल्या सातगावच्या रजया, आणि आसपास तयार होणारी नीळ, लाख आणि सोरा मिळे. यातले लाखेखेरीज काहीच फारसे चांगले नव्हते. मग आपली हकीकत संपवताना त्यांनी एक शेवटचा शब्द जोडला. काही दिवसांपूर्वी त्यांना एक पत्र मिळाले होते. ज्या प्रेसिडेंट आणि कौन्सिलने त्यांना पाठवले होते, त्यांच्याकडून सुरतेहून बातमी आली होती. त्यांनी आपली चूक कबूल केली होती. त्यांना समाना म्हणायचे होते, आणि त्यांनी “पुट्टाना” लिहिले होते. समाना ही आग्र्याजवळची एक जागा; तिथे त्याच नावाचे कापड पुष्कळ बनत असे. पूर्वीच्या काळी तिथले आणि जवळच्या दोन गावांतले कापड सुरतेला, आणि तिथून इंग्लंडला, पाठवले जात असे. त्या आठ गाड्या, चिखलाचे आणि नद्यांचे ते ४४ दिवस, त्या जुलमी सुभेदाराची जकात. “म्हणजे हा प्रवास आणि ही सारी कामगिरी एका चुकीचेच फळ आहे.”
व्यापारी पाटणा
भर रस्त्यात मद्य
स्थापनेनंतर शंभर वर्षांहून थोड्याच अधिक काळात पाटणा उत्तर भारताची मोठी बाजारपेठ झाले होते. ताव्हेर्निए हे प्रवासी पाटण्याला “बंगालमधले सर्वांत मोठे आणि व्यापारासाठी सर्वांत प्रसिद्ध शहर” म्हणतात. डच कंपनीचे तिथे सोऱ्याच्या व्यापारासाठी एक घर होते. ताव्हेर्निए बर्निये यांच्याबरोबर पाटण्याला आले. रस्त्यात त्यांना काही डच लोक भेटले, आणि त्यांनी आपल्या गाड्या थांबवून या दोघांना नमस्कार केला. शिराझच्या मद्याच्या दोन बाटल्या भर रस्त्यात एकत्र रिकाम्या केल्याशिवाय ते एकमेकांपासून वेगळे झाले नाहीत. याचे कोणालाच काही वाटले नाही; ताव्हेर्निए यांच्या दृष्टीने हा असा देश होता, जिथे माणूस कोणताही शिष्टाचार न पाळता, पूर्ण मोकळेपणाने राहतो. एकदा ते तिथे असताना भूतानचे व्यापारी आपली कस्तुरी विकायला खाली आले होते. दोन महिन्यांत ताव्हेर्निए यांनी २६,००० रुपयांची कस्तुरी विकत घेतली. ते व्यापारी पाटण्याहून पोवळे, अंबर आणि कासवाच्या कवचाच्या बांगड्या घेऊन घरी परतले. डॅन्झिगहून चार आर्मेनियन तिथून गेले. ते भूतानच्या राजाच्या देवळांसाठी अंबराच्या प्राण्यांच्या आणि राक्षसांच्या मूर्ती घेऊन चालले होते.
व्यापारी पाटणा
ज्योतीतला हात
एके दिवशी ताव्हेर्निए डच लोकांबरोबर पाटण्याच्या सुभेदाराच्या घरी होते. सुभेदार जवळजवळ ऐंशी वर्षांचा, एक आदरणीय सरदार होता. तेवढ्यात जेमतेम बावीस वर्षांची एक तरुण, अतिशय सुंदर स्त्री दालनात आली. ठाम आवाजात तिने सुभेदाराकडे परवानगी मागितली: आपल्या मृत पतीच्या देहाबरोबर तिला स्वतःला जाळून घ्यायचे होते. तिचे तारुण्य आणि सौंदर्य पाहून सुभेदाराचे मन द्रवले, आणि त्याने तिला त्यापासून परावृत्त करायचा प्रयत्न केला. पण ती उलट आणखीच हट्टाला पेटली. मला आगीची भीती वाटते असे तुम्हाला वाटते का, असे तिने त्याला धीटपणे विचारले. आगीइतकी दुसरी कोणती यातना तुला ठाऊक आहे का, त्याने विचारले; तुझा हात कधी भाजला नाही का? “नाही, नाही,” ती म्हणाली. “मला आगीची मुळीच भीती वाटत नाही. आणि तसे आहे, हे तुम्हाला दाखवण्यासाठी तुम्ही फक्त एक चांगली पेटलेली मशाल इथे आणायला सांगा.” सुभेदार हादरला, आणि संतापून तिला म्हणाला, खुशाल सैतानाकडे जा. पण त्याच्याजवळच्या काही तरुण सरदारांनी तिची परीक्षा घेऊ द्यायची विनंती केली. ती तशी हिंमत करणारच नाही, याची त्यांना खात्री होती. त्यांनी इतका आग्रह धरला, की अखेर त्याने हुकूम दिला. एक मशाल आणली गेली; तेलात भिजवलेले, पीळ घातलेले कापड एका काठीच्या टोकाला बांधलेले. ती पेटलेली दिसताच ती स्त्री तिच्याकडे धावली, आणि चेहऱ्यावरची रेषाही न हलवता तिने आपला हात ज्योतीत धरला. मग तिने आपला हात कोपरापर्यंत आत घातला. तो तत्काळ होरपळला. ज्यांनी ते पाहिले, ते सगळे हादरले, आणि सुभेदाराने तिला आपल्यासमोरून दूर न्यायला लावले.
व्यापारी पाटणा
झाडावरचा ब्राह्मण
ताव्हेर्निए यांनी पाटण्यात आणखी एक विलक्षण गोष्ट पाहिली. बाहेरून एक ब्राह्मण शहरात आला. त्याने आपल्या जातीच्या सगळ्या माणसांना एकत्र बोलावले, आणि सांगितले, तुम्ही मला दोन हजार रुपये आणि सत्तावीस हात कापड दिलेच पाहिजे. त्यांच्या प्रमुखांनी सांगितले, हे अशक्य आहे; आम्ही गरीब आहोत. ते आणून देईपर्यंत मी अन्नपाण्याशिवाय राहीन, तो म्हणाला. चौकातल्या एका झाडावर तो चढला, आणि एका बेचक्यात बसून राहिला. माणूस खरोखरच इतके दिवस अन्नपाण्याविना राहू शकतो का, हे त्यांना पाहायचे होते. म्हणून डच लोकांनी आणि ताव्हेर्निए यांनी रात्रभर झाडापाशी पहारा द्यायला माणसे पैसे देऊन ठेवली. त्याच्या जातीने पाठवलेली शंभराहून अधिक माणसे दिवसरात्र झाड सोडून हलली नाहीत. तो तीस दिवस असाच राहिला. एकतिसाव्या दिवशी तो आता आणखी तग धरू शकणार नाही, अशी लोकांना भीती वाटली. आपला एक पुरोहित मागितलेल्या गोष्टीसाठी मरू द्यायला ते तयार नव्हते. सगळ्यांनी आपापला वाटा उचलला, आणि त्याला कापड आणि पैसे आणून दिले. तो झाडावरून खाली उतरला, आणि गरिबांविषयी दया नसल्याबद्दल त्याने सगळ्यांची निर्भर्त्सना केली. पाच-सहा रुपयेच स्वतःजवळ ठेवून त्याने सारी रक्कम अगदी गरिबांना वाटून टाकली. कापड फाडून त्याने फक्त कमरेभोवती गुंडाळण्यापुरते ठेवले. मग साऱ्या जमावासमोर तो नाहीसा झाला. लोकांनी खूप शोधले, पण त्याचे पुढे काय झाले, हे कोणालाच कधी कळले नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ पीटर मंडी’ खंड २, संपादक आर. सी. टेंपल (१९१४), पृष्ठे १४३-१६२, टेंपल यांच्या टिपांसह; विल्यम फॉस्टर, संपादक, ‘अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया १५८३-१६१९’ (१९२१), पृष्ठे २३-२४ (फिच) आणि पृष्ठ ११२ (हॉकिन्स); एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पाटणा’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे २५-२६, ‘तबकात-इ-अकबरी’च्या उद्धरणासह; आणि ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, व्ही. बॉल यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८९), पृष्ठे १२१-१२२, आणि खंड २ (१८८९), पुस्तक ३, प्रकरणे १० आणि १५. टेंपल नोंदवतात, मंडी यांची २० सप्टेंबर ही तारीख चुकीची आहे; ती १७ हवी. जकातीच्या रकमेत ३१४ नंतरचा भाग जुन्या छापील प्रतीत खराब झाला आहे. ब्राह्मणाच्या उपवासात ताव्हेर्निए यांना सैतानाची करणी दिसली.