भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
हलवायाचे गुपित
पाटण्यात भाई जैता नावाचे एक शीख हलवाई राहत होते. नम्रतेपोटी ते नेहमी मळलेले कपडे घालत. ते कधी आंघोळच करत नाहीत, असे इतर शिखांना वाटे, आणि ते भाई जैतांची थट्टा करत. माझ्या घरी या, आणि मी आंघोळ करतो की नाही ते पाहा, असे भाई जैता त्यांना म्हणाले. शिखांनी आपल्यातले दोघे प्रवाशांच्या वेषात पाठवले. भाई जैतांनी त्यांचे पाय धुतले, एखाद्या नोकरासारखी त्यांची सेवा केली, आणि त्यांना रात्रीचे जेवण आणि अंथरूण दिले. उजाडण्याच्या बऱ्याच आधी भाई जैता उठले, आणि त्यांनी पवित्र स्नान केले. मग उजाडेपर्यंत ते परमेश्वराचे आणि गुरूंचे चिंतन करत बसले, आणि त्यानंतर आपल्या दुकानावर गेले. शिखांची परंपरा ही गोष्ट अशी सांगते; एम. ए. मॅकॉलिफ यांनी १९०९ मध्ये ती पुन्हा सांगितली. त्या वेळी शीख धर्माचे प्रमुख, गुरु तेगबहादूर, आपल्या धर्मकार्यासाठी फिरत फिरत पाटण्याला आले होते. हे शहर तेव्हाही, मॅकॉलिफ यांच्या काळाप्रमाणेच, मुसलमानांचे एक मोठे केंद्र होते. गुरूंच्या दर्शनाला आणि अर्पण घेऊन लोकांची गर्दी लोटली. भाई जैतांच्या भक्तीविषयी ऐकून गुरु त्यांच्याकडे राहायला गेले. तोपर्यंत शीख गुरूंसाठी एक भव्य वाडा तयार करत होते; मॅकॉलिफ यांच्या काळी तोच पाटण्याचा हरमंदर होता.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
पुत्राचे भाकीत
काही काळ उपदेश केल्यावर गुरूंनी आपल्या आई नानकी यांना आणि पत्नी गुजरी यांना सांगितले, मला तुम्हाला पाटण्यातच ठेवून जावे लागेल. दूरच्या एका देशात पुष्कळ शीख माझी वाट पाहत आहेत. तुझ्यावाचून मी एक क्षणही जगू शकणार नाही, अशी आईंनी विनवणी केली. तुम्ही मला परक्या देशात एकटी सोडून जाता आहात, असे गुजरी यांनी विनवले. माझे काय होईल? गुरु काही वेळ विचारमग्न राहिले. मग ते गुजरी यांना म्हणाले, माझे वडील गुरु हरगोविंद यांचे भाकीत आता खरे होणार आहे. लवकरच तुला एक पुत्र होईल. तो थोर आणि सामर्थ्यवान होईल, धर्माचा प्रसार करील, आणि सत्याच्या शत्रूंचा नाश करील. त्याला जन्म देण्यासाठी तू पाटण्यातच राहा. मी लवकरच परत येईन. गुजरी पुढे काही बोलल्या नाहीत. दुसऱ्या दिवशी सकाळी गुरूंचे गवई गायला लागले, तेव्हा आमेरचे राजा रामसिंग यांचा एक दूत पुष्कळ भेटी घेऊन आला. औरंगजेब बादशहाने राजा रामसिंगांना कामरूप देशावर सैन्य पाठवायचा हुकूम दिला होता. तो देश जिंकायला गुरु त्यांना मदत करतील का? गुरूंनी होकार दिला, आणि राजा रामसिंग आल्यावर ते त्यांच्याबरोबर पूर्वेकडे गेले. म्हणून पुत्राचा जन्म झाला, तेव्हा ते दूर होते.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
पाटणा शहरात जन्म
संवत १७२३ च्या पौष शुद्ध सप्तमीला, म्हणजे इसवी सन १६६६ मध्ये, सूर्योदयाच्या तीन तास आधी पाटण्यात बाळाचा जन्म झाला. जाण्यापूर्वी गुरूंनी गुजरी यांना सांगितले होते, माझ्या अनुपस्थितीत पुत्र झाला, तर त्याचे नाव गोविंदराय ठेव; असे सांगितले जाते. हाच मुलगा पुढे गुरु गोविंदसिंग झाला. नंतर त्यांनी आपल्या ‘विचित्र नाटका’त आपल्या जन्माविषयी पद्यात लिहिले: “पाटणा शहरात माझा जन्म झाला, आणि मग मला पंजाबला नेले.” पाटण्याहून एका निरोप्याने ही बातमी गुरूंपर्यंत पोचवली, आणि राजा रामसिंग यांनी मोठा आनंदोत्सव करवला. तोफा उडवल्या गेल्या, उत्तम गायक-वादकांनी आपली कला दाखवली, आणि गरिबांना सढळ हाताने दानधर्म झाला. या जन्माविषयी एका शीख इतिहासकाराने लिहिले, परमेश्वर जेव्हा जेव्हा आपल्या लोकांना दुःखात पाहतो, तेव्हा तेव्हा तो जगाचा एक तारणहार पाठवतो.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
पूर्वेला नमस्कार
कुहराम शहरात भिकनशाह नावाचे एक सय्यद राहत होते. बाळाच्या जन्माच्या सकाळी भिकनशाहांनी पूर्वेकडे तोंड करून नमस्कार केला. त्यांच्या शिष्यांनी विचारले, मुसलमानांच्या साऱ्या रिवाजाविरुद्ध तुम्ही असा नमस्कार का केलात? तिकडे तर फक्त हिंदूच सकाळी सूर्याची पूजा करताना वळतात. भिकनशाहांनी उत्तर दिले, या जगाचा आणि परलोकाचाही एक राजा आत्ताच पाटण्यात जन्मला आहे; तो धर्माची स्थापना करील, आणि दुष्टांचा नाश करील. त्या नवजात बाळाची पूजा करायला जायचा, आणि त्याचे दर्शन होईपर्यंत रोज उपवास करायचा, त्यांनी पण केला. भुकेने आणि थकव्याने गळून गेलेले भिकनशाह पाटण्याला पोचले, आणि शुभचिंतकांच्या गर्दीपासून दूर, गुरूंच्या घराजवळ बसले. पण बाळाच्या आईला आणि आजीला मुसलमानांची आणि त्यांच्या बादशहा औरंगजेबाची भीती वाटत होती. तीन महिन्यांनी परत या, असे त्यांनी सांगितले. मी तर फक्त एक फकीर आहे, आणि शेकडो मैलांवरून आलो आहे, असे भिकनशाहांनी परोपरीने सांगितले. अखेर बाळाच्या एका वडीलधाऱ्या नातलगांच्या सल्ल्यावरून त्यांनी भिकनशाहांना बाळाचे दर्शन घेऊ दिले; पण फक्त उघडपणे, पाटण्याच्या शिखांसमोर, भजने गायली जात असताना.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
दूध आणि पाणी
बाळाला बाहेर आणले, तेव्हा सारी सभा त्याच्या सन्मानार्थ उभी राहिली. भिकनशाहांनी बाळाच्या पायांवर डोके ठेवले, आणि त्याच्यासमोर मलमलीने झाकलेली मातीची दोन भांडी ठेवली; एकात दूध, एकात पाणी. बाळाने खेळता खेळता दोन्हींना हात लावला. या दोन भांड्यांचा अर्थ काय, असे शिखांनी विचारले. भिकनशाहांनी सांगितले, बाळाने एकाच भांड्याला हात लावला असता, तर देशात एकही मुसलमान उरला नसता. पण त्याने दोन्हींना हात लावला, म्हणून हिंदू आणि मुसलमान दोघेही राहतील, आणि बाळ दोघांनाही आपल्या धर्मात घेईल. एवढे बोलून भिकनशाह निघून गेले. खालसा ट्रॅक्ट सोसायटीकडून आलेल्या दुसऱ्या एका कथेत बाळाने दोन्ही भांडी सांडून टाकली. त्यावरून भिकनशाहांनी ओळखले, हे बाळ हिंदू धर्म किंवा इस्लाम, दोन्हींपैकी कोणताच अनुसरणार नाही; त्याचा स्वतःचा एक धर्म असेल.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
गंगेवरची होडी
गुरूंनी राजा रामसिंग आणि कामरूपचा राजा यांच्यातले भांडण मिटवले, आणि ते राजा रामसिंग यांच्याबरोबर पाटण्याला परत आले. बाळाला पाहून राजा रामसिंग यांनी त्याला पुष्कळ रत्ने आणि वस्त्रे दिली, आणि त्याला पुढे मोठी कीर्ती मिळेल, असे भाकीत केले. पाटण्यातल्या या मुलाच्या बालपणाच्या गोष्टी सांगायला बखरकारांना फार आवडते. एका व्यापाऱ्याच्या मुलाने त्याला एक लहानशी होडी दिली, आणि गंगेवर ती वल्हवायला त्याला फार आवडे. एकदा वल्हवताना त्याने आपले पाय पाण्यात बुडवले. तेव्हा शिखांनी गुरु रामदास यांचे शब्द म्हटले: “गंगा, यमुना, गोदावरी आणि सरस्वती संतांच्या चरणधुळीसाठी धडपडतात.” अगदी लहानपणापासून गोविंदराय गोळ्या मारायच्या धनुष्याने नेम धरायचा सराव करी. त्याने आपल्या वयाच्या मुलांची एक टोळी जमवली, आणि ती त्याच्याबरोबर सराव करी. वडील त्याला आपल्याजवळ बसवून घेत, आणि सांगत, सराव चांगला आहे; पण त्याचा उपयोग करायची वेळ अजून आलेली नाही.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
पहिला मुक्काम
पाटण्यात बराच काळ राहिल्यावर गुरु तेगबहादूर यांनी पंजाबला परत जायचे ठरवले. तिथे आनंदपूर नावाचे एक नवे शहर वसवले गेले होते. आईंनी आणि पत्नीने इथेच राहावे, आणि मुलाला वाढवावे, असे त्यांनी सांगितले. आई रडू लागल्या: तू आत्ताच तर घरी आलास. गुजरी यांनाही रडू आवरले नाही: त्यांना गुरूंशिवाय दुसरे कोणी नव्हते, मूल लहान होते, आणि आई म्हाताऱ्या. गुरु त्यांना म्हणाले, देह टिकत नाही; टिकतो तो फक्त आत्मा. मग मुलगा वडिलांकडे आला, आणि मलाही पंजाबला न्या, असे म्हणाला. तू अजून लहान आहेस, गुरूंनी त्याला सांगितले; वाटेत तुला त्रास होईल. तुला नंतर बोलावून घेतले जाईल; कारण आनंदपूरचे सारे काम पुढे तुलाच करायचे आहे. निरोप फार अचानक होऊ नये, म्हणून पहिल्या दिवशी थोडाच प्रवास करावा, अशी गुजरी यांनी गुरूंना विनंती केली. त्यांचा पहिला मुक्काम पाटणा शहरातच पडला. त्यांचे सगळे शीख त्यांचा निरोप घ्यायला तिथे आले, आणि त्यांचा प्रवास सुखरूप व्हावा म्हणून त्यांनी भजने गायली.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
कोणालाच न भिणारा
गोविंदराय अजून लहान होता, तरी तो रोज शस्त्रांचा सराव करी. त्याच्या मोहल्ल्यात गोड पाण्याची एक विहीर होती; शेजारीपाजारी तिथून पाणी भरत. एके दिवशी त्याच्या धनुष्यातली गोळी चुकून एका मुसलमान बाईच्या कपाळाला लागली; ती घागर घेऊन चालली होती. रडत रडत ती गुजरी यांच्याकडे गेली. हे पोर शहरात जो धुमाकूळ घालते आहे, तो मी बादशहाला सांगेन, अशी धमकी तिने दिली. मुलगा फार लहान आहे, त्याला बरेवाईट कळत नाही, अशी गुजरी यांनी विनवणी केली. अखेर गुजरी यांनी तिला लोणी आणि मिठाईसाठी पैसे दिले, आणि यापुढे तक्रार करणार नाही, असे तिने कबूल केले. मग शिक्षा करायला गुजरी मुलाच्या मागे धावल्या. तो वरच्या मजल्यावर पळाला, आणि त्याने दार लावून घेतले. तुला बादशहाची भीती वाटत नाही का, असे गुजरी रागावून म्हणाल्या. अमर परमेश्वराखेरीज मी कोणालाच भीत नाही, त्याने आतून ओरडून सांगितले. आईंनी नाद सोडला, आणि आजी नानकी हळूच वर गेल्या, आणि त्याला खाली घेऊन आल्या. “हा मुलगा,” त्या म्हणाल्या, “आपल्या आजोबांसारखा, गुरु हरगोविंद यांच्यासारखा, मोठा योद्धा होईल.”
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
सोन्याची पालखी
मुलाला पंजाबला जायचे होते; पाटणा त्याला आवडत नव्हते. आई जायला तयार नव्हत्या. पाटण्यात आणि आसपास आपली काळजी घेणारी माणसे चांगली आणि आज्ञाधारक आहेत, आपल्या सगळ्या गरजा ती भागवतात, असे त्या म्हणाल्या. पंजाबात मत्सर आणि हेवा असेल, आणि बादशहाचा धोकाही. तेव्हा गोविंदरायाने त्यांच्यापैकी एक, बुलाकी, याला एक पत्र लिहवून घेतले. बुलाकी ढाक्याला शिखांचे अर्पण गोळा करत असे. आपल्या प्रवासासाठी सोन्याने आणि हस्तिदंताने सजवलेली एक फार मौल्यवान पालखी बनवायचा हुकूम त्याने बुलाकीला दिला. उत्तम कारागिरांनी जितक्या लवकर जमेल तितक्या लवकर ती बनवली, आणि आईंना ती फार आवडली. इकडच्या माणसांच्या आज्ञाधारकपणाचा आणि सद्भावाचा हाच पुरावा, असे त्या म्हणाल्या. पण ते ज्याला सोन्याचे काम म्हणत, त्यात एक भाग सोने आणि नऊ भाग तांबे आहे, असे मुलाला आढळले. ते सिद्ध करण्यासाठी त्याने ती पालखी तत्काळ, सगळ्यांसमोर, जाळून टाकायला लावली. त्यांचा हा अप्रामाणिकपणा हे इथून जायचे आणखी एक कारण आहे, असे त्याने आईंना सांगितले.
गुरु गोविंदसिंगांचा पाटण्यात जन्म
पाळणा
दूर तिकडे गुरु तेगबहादूर यांना एके दिवशी आपल्या मृत्यूचा विचार आला. आपल्या पश्चात आनंदपूर पोरके होईल, तेव्हा त्याचे रक्षण करायला आपल्या मुलाला बोलावून घ्यायचे, असे त्यांनी ठरवले. नेमके त्याच वेळी मुलाला, त्याच्या आईंना आणि शिखांना आनंदपूरला बोलावणारे त्यांचे पत्र आले. ही बातमी पसरली, तेव्हा पुष्कळ लोक भेटी घेऊन आले, आणि एका सावकाराने उत्तरेकडच्या वाटेवरच्या आपल्या अनेक घरांत गोविंदरायाला आसरा देऊ केला. गोविंदराय निघण्यापूर्वी एक शिष्टमंडळ आले. आठवण म्हणून आपला पाळणा इथेच ठेवून जावा, अशी त्या लोकांनी त्याला विनंती केली. तुम्ही गेल्यावर आम्हाला आध्यात्मिक आशीर्वाद द्यायला कोणीच उरणार नाही, ते म्हणाले. शुद्ध मनाने तुम्ही परमेश्वराकडे जे मागाल, ते तुम्हाला मिळेल, असे मुलाने त्यांना सांगितले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. मॅकॉलिफ, ‘द सिख रिलिजन’, खंड ४ (१९०९), गुरु तेगबहादूर यांचे चरित्र, पृष्ठे ३४७-३४९ आणि ३५७-३६५, मॅकॉलिफ यांनी दिलेल्या शीख परंपरेप्रमाणे; खंड ५ (१९०९), ‘विचित्र नाटक’, प्रकरण ७; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पाटणा’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे ५४ आणि २०९. ओमॅली या जन्मस्थानाला “त्यांच्या अनुयायांच्या दृष्टीने सर्वांत पवित्र स्थळांपैकी एक” म्हणतात; तिथेच हरमंदर हे प्रसिद्ध शीख मंदिर आहे. मॅकॉलिफ नोंदवतात, कामरूपच्या मोहिमेविषयीच्या शीख हकीकतींना मुसलमान इतिहासकारांचा किंवा राजपुतान्याच्या इतिहासांचा आधार मिळत नाही.