भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
राजवाड्याच्या उत्तरेचा स्तंभ
पाटलिपुत्राच्या जुन्या राजवाड्याच्या उत्तरेला दगडाचा एक स्तंभ उभा होता; त्याची उंची कित्येक दहा फूट होती. चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांच्या मते, “इथेच अशोक राजांनी ‘एक नरक’ उभारला.” त्यांच्या वृत्तांतात, बुद्धांच्या निर्वाणानंतरच्या शंभराव्या वर्षी अशोक नावाचे एक राजे होते; बिंबिसार राजांचे पणतू. त्यांनी आपली राजधानी राजगृहाहून पाटलिपुत्राला आणली, आणि जुन्या नगरीभोवती बाहेरचा एक तट बांधला. महावंशानुसार, अशोकांचे वडील बिंदुसार यांनी त्यांना उज्जेनीचा कारभार दिला होता. बिंदुसार आजारी पडले, तेव्हा अशोक उज्जेनी सोडून पुप्फपुराला आले. पुप्फपूर म्हणजे फुलांचे नगर; हे पाटलिपुत्राचेच एक नाव. वडिलांच्या मृत्यूनंतर अशोकांनी नगर आपल्या ताब्यात घेतले. आपल्या थोरल्या भावाला त्यांनी ठार मारवले, आणि “त्या वैभवशाली नगरात” सत्ता हाती घेतली. चार वर्षांनी त्यांनी पाटलिपुत्रात स्वतःचा राज्याभिषेक करवला.
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
नरकाचे दार
यात्रेकरूंच्या वृत्तांतात, कारकिर्दीच्या सुरुवातीला अशोकांनी अत्यंत क्रूर जुलूम केला. जिवांचा छळ करण्यासाठी त्यांनी एक नरक उभारला. त्याच्याभोवती उंच भिंती घातल्या, आणि उंच बुरूज उभारले. आत वितळलेल्या धातूच्या प्रचंड भट्ट्या ठेवल्या, धारदार कोयते ठेवले, आणि अधोलोकातल्या नरकात असतात तशी छळाची सर्व प्रकारची साधने ठेवली. आणि एका पापी माणसाला त्यांनी त्या नरकाचा स्वामी नेमले. सुरुवातीला साम्राज्यातला प्रत्येक गुन्हेगार तिथे पाठवला जाई; मग त्याचा गुन्हा कोणताही असो. पुढे त्या जागेवरून जाणाऱ्या प्रत्येकाला पकडून नष्ट केले जाऊ लागले. तिथे येईल तो मारला जाई; स्वतःचा बचाव करायची संधीही त्याला मिळत नसे. त्या वेळी नुकताच संघात आलेला एक तरुण भिक्षू उपनगरांतून भिक्षा मागत फिरत होता. तो नरकाच्या दारापाशी आला. रक्षकाने त्याला ठार मारण्यासाठी पकडले. भिक्षू घाबरला. पूजा करायला आणि पापांची कबुली द्यायला त्याने थोडा वेळ मागितला. तेवढ्यात दोरांनी बांधलेल्या एका माणसाला त्या कैदखान्यात आणले गेले. क्षणार्धात त्यांनी त्याचे हात आणि पाय तोडले. मग त्याचे शरीर उखळात घालून कुटले; इतके, की त्याचे सारे अवयव चेचून एकमेकांत मिसळून गेले.
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
कढईत कमळ
ते पाहून भिक्षूचे मन करुणेने भरून आले. जगातल्या साऱ्या गोष्टी नाश पावतात, हे त्याला उमगले, आणि त्या क्षणी तो अर्हत झाला. आता तुला मेलेच पाहिजे, रक्षक त्याला म्हणाला. पण भिक्षूचे मन आता जन्ममृत्यूच्या सत्तेतून मुक्त झाले होते. त्याला उकळत्या कढईत फेकले, तेव्हा ती कढई त्याला थंड सरोवरासारखी वाटली. तिच्या पृष्ठभागावर एक कमळ उमलले, आणि तो त्या कमळावर बसला. रक्षक घाबरला, आणि त्याने राजांना निरोप पाठवला. अशोक स्वतः आले. त्यांनी ते दृश्य पाहिले, आणि त्या चमत्काराची मोठ्याने स्तुती केली. “महाराज,” रक्षक म्हणाला, “तुम्हालाही मेलेच पाहिजे.” “ते का?” राजांनी विचारले. “तुमच्याच हुकमामुळे. नरकाच्या भिंतींपाशी येईल त्याला मारावे, असा तो हुकूम आहे. राजे आत आले तर मरणातून सुटतील, असे त्यात कुठे म्हटलेले नाही.” “हुकूम खरेच दिला गेला आहे, आणि तो बदलता येणार नाही,” राजे म्हणाले. “पण तो कायदा केला, तेव्हा तुला त्यातून वगळले होते का? तू पुष्कळ काळ जीव घेत आला आहेस. आता मी त्याचा अंत करतो.” राजांच्या सेवकांनी रक्षकाला पकडले, आणि उकळत्या कढईत फेकून दिले. तो मेल्यावर राजे तिथून निघाले. त्यांनी त्या नरकाच्या भिंती जमीनदोस्त केल्या, खंदक बुजवले, आणि अशा भयंकर शिक्षा कायमच्या बंद केल्या.
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
“मला जायची हिंमत नाही”
चिनी यात्रेकरू फाहियान ही कथा वेगळी सांगतात. दुष्टांसाठी अशोकांना एक नरक हवा होता. अत्यंत दुष्ट माणूसच तो बांधू शकेल, असे त्यांचे मंत्री म्हणाले. राजांच्या अधिकाऱ्यांना एका तळ्याकाठी एक उंच, बलदंड माणूस सापडला. त्याचा चेहरा काळा होता, केस पिवळे, आणि डोळे हिरवे. तो पायांनी मासे पकडत असे. तो पशुपक्ष्यांना जवळ बोलावी, आणि टिपून मारी; एकही सुटत नसे. राजांनी गुपचूप त्याच्याकडून भिंतींनी वेढलेली एक जागा बांधून घेतली. तिच्यात फुले होती, फळे होती, स्नानासाठी तळी होती; इतकी सुंदर, की माणसांना आत जायची ओढ लागावी. जो आत येईल, त्याला पकडून शिक्षा करायची होती. “मी जरी आत आलो,” राजे त्याला म्हणाले, “तरी मलाही पापी समजून तशीच शिक्षा कर; मला सोडू नकोस.” भिक्षा मागणारा एक भिक्षू आत आला. मग आणखी एक माणूस आत आला. त्यांनी त्याला उखळात घातले, आणि “लाल फेस ओसंडून येईपर्यंत” कुटले. ते पाहून भिक्षू अर्हत झाला. त्यांनी त्याला उकळत्या पाण्याच्या कढईत फेकले. आग विझली, पाणी थंड झाले, आणि एक कमळ वर आले; त्यावर भिक्षू बसलेला होता. छळ करणाऱ्यांनी राजांना येऊन पाहण्याची विनंती केली. “मी पूर्वी असा करार केला आहे, की आता मला जायची हिंमत नाही,” राजे म्हणाले. “तो पूर्वीचा करार बदलावा,” छळ करणारे म्हणाले. मग राजे त्यांच्या मागोमाग आत गेले. भिक्षूने त्यांना उपदेश केला, त्यांची श्रद्धा बसली, आणि त्यांनी तो नरक पाडून टाकला. फाहियान यांच्या कथेत राजे मुक्त होतात; ह्युएनत्संग यांच्या कथेत रक्षक मरतो.
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
आगीची विहीर
एल. ए. वॅडेल यांनी ती जागा प्रत्यक्ष जमिनीवर शोधली. फाहियान यांनी तिथे एक स्तंभ पाहिला होता; त्याच्या माथ्यावर सिंह होता. ह्युएनत्संग यांच्या काळापर्यंत नरकाची कथा त्या स्तंभाला चिकटली होती. वॅडेल यांचा त्या कथेवर विश्वास नव्हता; कारण अशोक शूर योद्धे आणि दयाळू मनाचे म्हणून ओळखले जात. कारकिर्दीच्या सुरुवातीला आपण अन्नासाठी जिवांची हत्या होऊ दिली, असे खुद्द अशोकांनीच लिहिले आहे, हे डॉ. केर्न यांनी दाखवून दिले होते. म्हणून केर्न यांच्याप्रमाणे वॅडेल यांनीही तो “नरक” म्हणजे राजांचा कत्तलखाना मानला; त्याचे विपर्यस्त रूप, “हेतुपुरस्सर असो वा नसो.” राजवाडा आणि जुने नगर यांच्या मध्ये एक पवित्र विहीर होती: अगम विहीर. तिच्या नावाचा अर्थ “आगीची विहीर” असा दिसत होता. वॅडेल यांना ती अशोकांच्या नरकाचा उरलेला अंश वाटली, “त्याच्या धगधगत्या कढयांसह.” तिच्याशेजारच्या मंदिरातले जैन पुजारी अजूनही एक कथा सांगत. पाटलिपुत्राच्या एका राजांनी सुदर्शन नावाच्या एका मुनींना जवळच्याच एका धगधगत्या भट्टीत फेकले. सुदर्शन तिथे सुखरूप सापडले; कमळांच्या सिंहासनावर शांतपणे बसलेले. चकित झालेल्या राजांनी त्यांना मुक्त केले. लोकांना त्या विहिरीची भीती वाटे; तिचे पाणी कोणी पीत नसे. ती थेट नरकात जाते, असे लोक म्हणत. तरीही उन्हाळ्याच्या महिन्यांत बायका आणि मुले तिच्यात पैसे आणि फुले टाकत, आणि देवीच्या रोगापासून रक्षण व्हावे म्हणून प्रार्थना करत. तिथल्या मोठ्या जत्रेला एक लाखाहून अधिक लोक येत, आणि बकऱ्यांचे बळी दिले जात.
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
उडवलेली शिरे
महावंश अशोकांना दोन नावे देतो. सुरुवातीच्या काळातल्या दुष्कृत्यांमुळे ते चंडासोक, म्हणजे “दुष्ट अशोक”; आणि पुढे पुण्यकर्मांमुळे धम्मासोक, म्हणजे “धर्मशील अशोक”. त्यांनी आपल्या राजधानीत, पाटलिपुत्रात, अशोकाराम हा अशोक विहार बांधला. भिक्षूंचे उत्पन्न इतके वाढले, की उत्पन्न आणि मान गमावलेले पाखंडी त्या उत्पन्नासाठी पिवळी वस्त्रे घालू लागले. भिक्षूंमध्ये राहून ते आपलीच मते बुद्धांची शिकवण म्हणून सांगत. म्हणून सात वर्षे भिक्षूंनी त्यांच्याबरोबर उपोसथ केला नाही; उपोसथ म्हणजे भिक्षू एकत्र पाळतात तो उत्सव. राजांनी एका मंत्र्याला अशोकारामात पाठवले: “जा, हा प्रश्न मिटव.” भिक्षूंनी उत्तर दिले, “आम्ही पाखंड्यांबरोबर उपोसथ करत नाही.” “मी तुम्हाला तो करायला भाग पाडीन,” मंत्री म्हणाला; महावंशाच्या शब्दांत “हा मूर्ख”. आपल्या तलवारीने त्याने एकामागून एक कित्येक स्थविरांची शिरे उडवली. तेव्हा राजांचे एक भाऊ घाईने आले; ते स्वतः स्थविर होते. मंत्र्याच्या सर्वांत जवळच्या आसनावर ते बसले. त्यांना पाहून मंत्री राजांकडे गेला, आणि त्याने त्यांना सगळे सांगितले. राजे अतिशय अस्वस्थ झाले, आणि घाईघाईने भिक्षूंकडे गेले. या हत्यांचा दोष कोणाचा? काही जण म्हणाले, दोष राजांचा आहे; काही म्हणाले, दोघेही दोषी आहेत; पण ज्ञानी म्हणाले, राजे दोषी नाहीत. आपल्या शंका दूर करू शकेल, असा कोणी भिक्षू आहे का? आहेत, त्यांनी उत्तर दिले: मोग्गलीचे पुत्र, स्थविर मोग्गलिपुत्त. गंगेच्या वरच्या अंगाला एका पर्वतावर ते गेली सात वर्षे एकांतात राहत आहेत.
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
गुडघाभर गंगेत
राजांनी त्यांना आणायला चार स्थविर आणि चार मंत्री पाठवले; प्रत्येकाबरोबर हजार अनुयायी होते. ते आले नाहीत. राजांनी आठ स्थविर आणि आठ मंत्री पाठवले; तरी ते आले नाहीत. मग भिक्षूंनी राजांना ते शब्द सांगितले, ज्यांनी ते येतील: “भन्ते, धर्माला साथ देण्यासाठी आमचे साहाय्यक व्हा.” राजांनी सोळा स्थविर आणि सोळा मंत्री याच शब्दांनिशी पाठवले. स्थविर वृद्ध आहेत, राजांनी त्यांना बजावले; ते कोणत्याही चाकांच्या वाहनात बसणार नाहीत. त्यांना “गंगेतून नावेने” आणायचे. निरोप ऐकताक्षणीच मोग्गलिपुत्त उठले. त्यांना नावेतून नदीवाटे खाली आणले गेले, आणि राजे त्यांच्या स्वागताला गेले. राजे गुडघाभर पाण्यात उतरले, आणि त्यांनी त्या वृद्ध स्थविरांना आपला उजवा हात दिला. स्थविरांनी तो हात धरला, आणि ते नावेतून खाली उतरले. एका उपवनात राजांनी त्यांचे पाय धुतले, आणि पायांना तेल लावले. मग त्यांनी एक चमत्कार पाहायची इच्छा सांगितली: भूकंप, पण एकाच प्रदेशात. स्थविरांनी एका योजनाच्या टप्प्यात पृथ्वी हादरवली; त्यापलीकडे नाही. मग राजांनी आपल्याला छळणारा प्रश्न विचारला: मंत्र्याने केलेल्या हत्यांच्या दोषात माझाही वाटा आहे का? “वाईट हेतू नसेल, तर दोष लागत नाही,” स्थविरांनी उत्तर दिले.
अशोकांचा “नरक” आणि तिसरी संगीती
तिसरी संगीती
सातव्या दिवशी राजांनी सगळ्या भिक्षूंना आपल्या स्वतःच्या विहारात एकत्र बोलावले. स्थविरांबरोबर पडद्यामागे बसून त्यांनी एकेका भिक्षूला बोलावले, आणि प्रत्येकाला विचारले: “भन्ते, भगवंतांनी काय शिकवले?” ज्यांनी चुकीची मते मांडली, त्यांना त्यांनी संघातून बाहेर काढायला लावले. ते साठ हजार होते. खऱ्या भिक्षूंनी उत्तर दिले, तेव्हा स्थविर म्हणाले, हे बरोबर आहे; आणि राजांना आनंद झाला. तेव्हापासून भिक्षू एकोप्याने एकत्र उपोसथ करू लागले. मग मोग्गलिपुत्तांनी एक हजार विद्वान भिक्षू निवडले. त्यांच्याबरोबर त्यांनी अशोकारामात खऱ्या शिकवणीचे संकलन केले, आणि इतर मतांचे खंडन केले. याआधी दोन संगीतींनी असेच केले होते; महाकस्सप आणि यस या स्थविरांच्या नेतृत्वाखाली. महावंश हिला “तिसरी संगीती” म्हणतो. ती नऊ महिन्यांत संपली; अशोकांच्या कारकिर्दीच्या सतराव्या वर्षी. तेव्हा मोग्गलिपुत्त बहात्तर वर्षांचे होते. फाहियान यांचे भाषांतरकार जेम्स लेग मात्र ती अशोकांच्या अठराव्या वर्षी ठेवतात, “निदान दक्षिणेकडच्या बौद्ध परंपरेप्रमाणे तरी.” आणि महावंशात, “धर्माच्या पुनःस्थापनेचा जणू जयजयकार करावा, तशी संगीती संपताना विशाल पृथ्वी हादरली.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ८, पृष्ठे ८५-८७; फाहियान यांचा वृत्तांत, जेम्स लेग यांचे भाषांतर (१८८६), प्रकरण ३२, पृष्ठे ९०-९२, आणि प्रकरण २७, पृष्ठ ७७, टीप २; एल. ए. वॅडेल, ‘रिपोर्ट ऑन द एक्सकॅव्हेशन्स ॲट पाटलिपुत्र’ (१९०३), पृष्ठे ३२-३३, ४४-४६, डॉ. केर्न यांच्या उद्धरणासह; आणि महावंश, विल्हेल्म गायगर यांचे भाषांतर (१९१२), प्रकरण ५, श्लोक २२-२३, ३९-४०, ७९-८०, १७३-१९२, २२८-२८२. फाहियान यांच्या कथेत अशोकांनी आधी दोन डोंगरांच्या मध्ये एक नरक पाहिला होता; तो दैत्यांचे राजे यम यांनी बनवला होता. मी तर माणसांचा स्वामी; मी नरक का बनवू नये, असे तेव्हा अशोकांनी विचारले. पुढे त्यांनी एका पत्र वृक्षाखाली पश्चात्ताप केला. त्यांच्या राणीने तो वृक्ष तोडून टाकला, आणि त्यांनी तो पुन्हा जिवंत केला.