भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत
तीन संकटे
“त्या नगरीवर तीन संकटे टांगती राहतील,” बुद्ध म्हणाले: “आगीचे, पाण्याचे आणि फुटीचे.” पाटलिगाम नावाच्या एका गावाबद्दल ते हे बोलले. हे गाव पुढे पाटलिपुत्र हे मोठे नगर होईल, असे भाकीत त्यांनी केले होते. बुद्ध भिक्षूंचा मोठा संघ बरोबर घेऊन नालंदेहून पाटलिगामला आले. गावातले उपासक त्यांच्याकडे आले, आणि त्यांनी त्यांना गावाच्या धर्मशाळेत बोलावले. बुद्धांनी मौनानेच संमती दिली. उपासकांनी धर्मशाळा सज्ज केली: आसने मांडली, पाण्याचा घडा ठेवला, आणि तेलाचा दिवा लावला. सभागृहात बुद्ध मधल्या खांबाला टेकून, पूर्वेकडे तोंड करून बसले. भिक्षू त्यांच्याभोवती पश्चिमेच्या भिंतीला टेकून बसले, आणि पाटलिगामचे गृहस्थ त्यांच्यासमोर, पूर्वेच्या भिंतीला टेकून. रात्र बरीच होईपर्यंत बुद्धांनी त्यांना उपदेश केला. वाईट वागणाऱ्याची कशी हानी होते, आणि सरळ वागणाऱ्याला कसा लाभ होतो, ते सांगितले. शेवटी त्यांनी सगळ्यांना निरोप दिला: “गृहस्थहो, रात्र खूप झाली आहे.”
पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत
हजारो देवता
त्या वेळी मगधाचे मुख्य मंत्री सुनीध आणि वस्सकार पाटलिगामला एक किल्ला बांधत होते; वज्जींना थोपवण्यासाठी. त्या जमिनीवरच्या घरांच्या जागांवर हजारो देवतांचा वावर होता. ज्या जमिनीवर सामर्थ्यवान देवतांचा ताबा असतो, तिथेच घरे बांधावीत, असे त्या देवता सर्वांत सामर्थ्यवान राजांच्या आणि मंत्र्यांच्या मनात भरवतात. मध्यम आणि कमी सामर्थ्याच्या देवता त्याच प्रकारे मध्यम आणि कमी सामर्थ्याच्या राजांचे आणि मंत्र्यांचे मन वळवतात. बुद्धांची दृष्टी थोर आणि निर्मळ होती; सामान्य माणसांच्या दृष्टीपलीकडची. त्या दृष्टीने त्यांनी पाटलिगामात वावरणाऱ्या त्या हजारो देवता पाहिल्या. पहाटे लवकर उठून त्यांनी आयुष्मान आनंदांना विचारले, “आनंदा, पाटलिगामला हा किल्ला कोण बांधत आहे?” “भगवन्, मगधाचे मुख्य मंत्री सुनीध आणि वस्सकार तिथे किल्ला बांधत आहेत; वज्जींना थोपवण्यासाठी.”
पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत
आग, पाणी आणि फूट
“आनंदा,” बुद्ध म्हणाले, “जणू स्वर्गातल्या देवांशी सल्लामसलत करूनच ते हे करत आहेत.” आपण काय पाहिले, आणि अशा देवतांचे सामर्थ्य केवढे असते, ते त्यांनी आनंदांना सांगितले. माणसे राहतात आणि उद्योगी माणसे जमतात, अशा सगळ्या प्रसिद्ध ठिकाणांत हे ठिकाण प्रमुख होईल, ते म्हणाले. हे पाटलिपुत्र नगर होईल, “सर्व प्रकारच्या मालाच्या देवघेवीचे केंद्र.” “पण त्या नगरीवर तीन संकटे टांगती राहतील,” ते पुढे म्हणाले: “आगीचे, पाण्याचे आणि फुटीचे.” मग ते दोन्ही मंत्री बुद्धांकडे आले. त्यांनी बुद्धांना अभिवादन केले, आणि त्या दिवशी भिक्षूंसह आपल्या घरी भोजनाला येण्याची विनंती केली. बुद्धांनी मौनानेच संमती दिली. मंत्र्यांनी घरी जाऊन भाताचे गोड पदार्थ आणि पोळ्या तयार केल्या. बुद्ध अग्रस्थानी असलेल्या भिक्षूंना त्यांनी स्वतःच्या हातांनी ते अन्न वाढले, आणि त्यांचे पोट भरेपर्यंत वाढत राहिले.
पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत
गोतमद्वार
बुद्धांनी काही गाथांमधून मंत्र्यांचे आभार मानले. शहाणा माणूस जिथे घर करील, तिथे त्याने सज्जन, सरळ माणसांना आधार द्यावा, आणि त्या स्थानाच्या देवतांना दान द्यावे. त्यांचा सन्मान केला, की तेही त्याचा सन्मान करतात. मग ते उठून निघाले, आणि मंत्री त्यांच्या मागोमाग गेले. मंत्री बुद्धांना ‘गोतम’ या नावाने संबोधत. “आज गोतम ज्या द्वारातून बाहेर पडतील, त्याला गोतमद्वार म्हणतील,” ते म्हणाले, “आणि ज्या घाटावर ते नदी ओलांडतील, त्याला गोतमघाट म्हणतील.” आणि ज्या द्वारातून बुद्ध बाहेर पडले, त्याला गोतमद्वार असेच नाव पडले. ते नदीकडे गेले. गंगा काठोकाठ भरून वाहत होती. पलीकडे जाऊ पाहणारे लोक नावा शोधत होते; कोणी लाकडाचे तराफे शोधत होते, तर कोणी विणलेले तराफे बांधत होते. पण बलवान माणसाने हात लांब करावा, तेवढ्या क्षणात बुद्ध भिक्षूंसह या काठावरून अदृश्य झाले, आणि पलीकडच्या काठावर उभे राहिले. अजूनही तराफ्यांत गुंतलेले लोक पाहून त्यांनी पक्क्या वाटेने पार जाणाऱ्यांचे एक गीत गायले: “हेच ज्ञानी, हेच खरे तरून गेलेले!”
पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत
पुत्रकांचा जादूचा दंड
या नगरीच्या जन्माच्या तिच्या स्वतःच्याही कथा होत्या. त्यांतल्या एकीत राजगृहाचे पुत्रक यांना विंध्य पर्वतात दैत्यांचे दोन मुलगे भेटले. वडिलांनी मागे ठेवलेल्या वस्तूंवरून त्यांचे भांडण चालले होते: एक जादूचा घडा, एक जादूचा दंड, आणि जादूच्या पादुकांची एक जोडी. घड्यातून माणसाला हवे ते अन्न किंवा धन मिळे. दंडाने जे लिहावे, ते खरे होई. पादुका घालणाऱ्याला त्या हव्या त्या ठिकाणी उडवून नेत. दोघांमध्ये न्याय करायला पुत्रकांना बोलावले गेले. त्यांनी युक्तीने तिन्ही वस्तू हस्तगत केल्या, आणि ते त्या घेऊन उडून गेले. आकर्षिकाचे राजे महेंद्रवर्मा यांना पाटली नावाची सुंदर कन्या होती. त्या वस्तूंच्या जोरावर पुत्रकांनी तिचे मन जिंकले, आणि तिला तिच्या पित्याच्या राजवाड्यातून पळवून नेले. गंगेच्या काठावर, तिच्या इच्छेप्रमाणे, त्यांनी आपल्या दंडाच्या जादूने एक नगर उभारले, आणि राजकन्येच्या सन्मानार्थ त्याला पाटलिपुत्र हे नाव दिले. पुढे ते बलाढ्य राजे झाले, त्यांनी तिच्या पित्याशी समेट केला, आणि समुद्रापर्यंतच्या साऱ्या प्रदेशावर राज्य केले. ‘कथासरित्सागरा’ने स्वतः सांगितलेली पुत्रकांची कथा या संकेतस्थळावरही आहे.
पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत
पाटली वृक्षाची वधू
चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग आणखी एक कथा सांगतात. एके काळी एक मोठे विद्वान ब्राह्मण होते, आणि हजारो जण त्यांच्याकडे शिकायला येत. एके दिवशी त्यांचे विद्यार्थी एकत्र फिरायला गेले होते. त्यांच्यातला एक जण उदास दिसत होता. “मी भर तारुण्यात आहे, अंगात पूर्ण बळ आहे,” तो त्यांना म्हणाला, “तरीही वर्षामागून वर्षे मी एकाकी सावलीसारखा भटकतो आहे. पुरुष म्हणून माझी कर्तव्ये अजून पार पडलेली नाहीत.” “मग तुझ्यासाठी आपण वधू शोधायला हवी,” मित्र म्हणाले. त्यांच्यातल्या दोघांनी वराच्या आईवडिलांचे सोंग घेतले, आणि दोघांनी वधूच्या आईवडिलांचे. ते एका पाटली वृक्षाखाली बसले होते, म्हणून त्यांनी त्याला जावयाचा वृक्ष म्हटले. त्यांनी ऋतूतली फळे आणि स्वच्छ पाणी गोळा केले, लग्नाच्या सगळ्या चालीरीती पाळल्या, आणि मुहूर्त ठरवला. वधूच्या “वडिलां”नी फुलांनी बहरलेली एक डहाळी तोडून विद्यार्थ्याला दिली. “ही तुझी उत्तम सहचारिणी; कृपा करून तिचा स्वीकार कर.” ती घेताना विद्यार्थ्याचे मन आनंदले. सूर्य मावळताना बाकीचे घराकडे निघाले. “ही सगळी गंमत होती,” ते म्हणाले. “या रानात हिंस्र पशू आहेत; ते तुला मारतील, अशी आम्हाला भीती वाटते.” पण प्रेमात पडलेला तो विद्यार्थी तिथेच राहिला. त्या वृक्षाशेजारी तो येरझारा घालत राहिला.
पाटलिगाम आणि बुद्धांचे भाकीत
पाटली वृक्षाचा पुत्र
सूर्य मावळल्यावर त्या माळरानावर एक विलक्षण प्रकाश पसरला. बासऱ्या आणि वीणा मंद वाजू लागल्या, आणि जमिनीवर एक भारी गालिचा अंथरला गेला. सौम्य चेहऱ्याचे एक म्हातारे गृहस्थ काठी टेकत आले. एक म्हातारी स्त्री एका तरुण मुलीला घेऊन आली, आणि बरोबर सणाचे कपडे घातलेली एक मिरवणूक होती. म्हाताऱ्या गृहस्थांनी मुलीकडे बोट दाखवले. “स्वामी, ही आपली पत्नी.” सात दिवस मेजवानीत आणि संगीतात गेले. हिंस्र पशूंनी त्याला मारले असेल, या भीतीने त्याचे मित्र त्याला शोधत आले. तो त्यांना वृक्षाच्या सावलीत एकटाच सापडला; एखाद्या मान्यवर पाहुण्यासमोर बसावे, तसा बसलेला. त्यांच्याबरोबर परत यायला तो तयार झाला नाही. मग तो नगरात गेला, आपल्या घरच्यांना त्याने सगळे सांगितले, आणि त्यांना तो रानात घेऊन आला. तिथे त्यांनी पाहिले, तो बहरलेला वृक्ष एक मोठा महाल झाला होता, आणि महाल नोकरचाकरांनी भरलेला होता. म्हाताऱ्या गृहस्थांनी संगीताच्या साथीत त्यांना मेजवानी दिली. वर्षभराने त्याच्या पत्नीला मुलगा झाला. घरी परत जायची ओढ लागली आहे, पण तुला सोडून जाववत नाही, असे तो तिला म्हणाला. आणि इथे उघड्यावर ऊनवाऱ्यात राहायचीही त्याला भीती वाटत होती. म्हातारे गृहस्थ म्हणाले, मी तुझ्यासाठी घर बांधीन. त्यांच्या नोकरांनी एक दिवस पुरा होण्याआधीच ते बांधून पूर्ण केले. पुढे कुसुमपूर या जुन्या राजधानीऐवजी नवी राजधानी निवडायची वेळ आली, तेव्हा हेच नगर निवडले गेले. अमानवी शक्तींनी त्या तरुणाचा महाल बांधला होता, म्हणून तेव्हापासून त्या भूमीला पाटलिपुत्र हे नाव पडले: “पाटली वृक्षाच्या पुत्राचे नगर”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘महापरिनिब्बान सुत्त’, १, १९-३४, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स यांच्या ‘बुद्धिस्ट सुत्ताज्’ (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड ११, १८८१) मध्ये, पृष्ठे १५-२२; ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ८, पृष्ठे ८३-८५; आणि ‘कथासरित्सागरा’तली पुत्रकांची कथा, एल. ए. वॅडेल यांनी पुन्हा सांगितलेली: ‘रिपोर्ट ऑन द एक्सकॅव्हेशन्स ॲट पाटलिपुत्र’ (१९०३), पृष्ठे ६५-६६, आणि ‘डिस्कव्हरी ऑफ द एक्झॅक्ट साइट ऑफ अशोकाज् क्लासिक कॅपिटल ऑफ पाटलिपुत्र’ (१८९२), पृष्ठ ४. ऱ्हीस डेव्हिड्स नोंदवतात, ते गाव मोठे नगर केव्हा झाले, हे तेव्हा कोणालाच निश्चित माहीत नव्हते. वॅडेल ग्रीक कथाही देतात: पाटलिपुत्राचे संस्थापक, महाकाय हर्क्युलिस यांनी “भारतात एक कन्या जन्मास घातली, तिचे नाव त्यांनी ‘पांडाया’ ठेवले”, आणि दक्षिणेकडे समुद्रापर्यंतचा प्रदेश त्यांनी तिला दिला.