भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
शेरशाहने बांधलेला पाटण्याचा किल्ला
गंगेच्या काठावर शेरशाह
हिजरी ९४८ (इ.स. १५४१) मध्ये शेरशाह बंगालहून परत येताना पाटण्याला आला. तेव्हा पाटणा हे बिहार शहराच्या अखत्यारीतले एक लहानसे गाव होते; स्थानिक कारभार बिहारमधूनच चाले. शेरशाह गंगेच्या काठावर उभा राहिला, आणि बराच वेळ विचार करत राहिला. मग तो भोवतीच्या लोकांशी बोलला. “या जागी किल्ला बांधला, तर गंगेचे पाणी त्याच्यापासून कधीच दूर वाहू शकणार नाही, आणि पाटणा या देशातल्या मोठ्या शहरांपैकी एक होईल.” कारण ही जागा पश्चिमेला आहे, उत्तरेकडून वाहत येणाऱ्या नदीच्या काठी, असे तो म्हणाला. इथे प्रवाहाचा जोर मोडतो, आणि तो उत्तरेकडे सरकू शकत नाही. त्याने लगेच कुशल सुतार आणि गवंडी बोलावले. ज्या जागी तो उभा होता, नेमक्या तिथेच किल्ला बांधायला किती खर्च येईल, याचा अंदाज काढायला त्याने सांगितले. ते पाच लाख रुपयांचा अंदाज घेऊन परत आले. त्याने ती रक्कम तिथल्या तिथे आपल्या विश्वासू माणसांच्या हाती सोपवली.
शेरशाहने बांधलेला पाटण्याचा किल्ला
ओस पडलेले गाव
किल्ला पूर्ण झाला, आणि तो अतिशय भक्कम मानला गेला. त्या काळापासून बिहार शहर ओस पडून मोडकळीला आले, तर पाटणा प्रांतातल्या सर्वांत मोठ्या शहरांपैकी एक झाले. १९०७ मध्ये एल. एस. एस. ओमॅली यांनी शहराच्या स्थापनेचे श्रेय शेरशाहच्या दूरदृष्टीला दिले. किल्ल्याच्या संरक्षणाखाली पाटणा लवकरच व्यापाराचे केंद्र झाले. ते किती झपाट्याने वाढले, हे रॅल्फ फिच या प्रवाशाच्या शब्दांतून दिसते: “पटेनॉ हे फार लांबलचक आणि मोठे गाव आहे.” शेरशाहने स्वतः बांधलेली मशीद ओमॅली यांच्या काळी आजच्या शहरातले सर्वांत जुने स्मारक होती. ती विटांची साधी पण भव्य इमारत होती; तिच्यावर एक मोठा घुमट आणि चार लहान घुमट होते.
शेरशाहने बांधलेला पाटण्याचा किल्ला
जुन्या नगरीच्या विटा
पण एल. ए. वॅडेल यांना एवढ्या किल्ल्यासाठी पाच लाखांचा हा आकडा फारच कमी वाटला. अशोकांची जुनी राजधानी पाटलिपुत्र नेमकी कुठे होती, याचा शोध त्यांनी प्रसिद्ध केला होता. हा किल्ला सुमारे दोन मैल लांब होता. त्यांच्या मते, पाच लाखांत त्याच्या बांधकामाचा खर्चच कसाबसा भागला असता, आणि सामानासाठी काहीच उरले नसते. मग विटा आल्या कुठून? शेरशाहने आणि अकबराने इथे जी तटबंदी बांधली, तिच्यात पाटलिपुत्राचा मोठा भाग ओतला गेला असला पाहिजे. वॅडेल यांच्या काळीही लोक विटांसाठी जुन्या नगरीत थोडेफार खोदत. पण चांगल्या विटा इतक्या थोड्या उरल्या होत्या, की खोदाईचा खर्चही क्वचितच भरून निघे. आणि फक्त तटबंदीच नव्हे: “पाटण्याचा मोठा भाग पाटलिपुत्राच्या विटांनी बांधलेला आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अब्दुल्लाचा ‘तारीख-इ-दाऊदी’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ४ (१८७२) मध्ये, पृष्ठे ४७७-४७८; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पाटणा’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे २४-२५ आणि २०९, त्याच तवारिखीच्या आणि रॅल्फ फिच यांच्या उद्धरणांसह; आणि एल. ए. वॅडेल, ‘डिस्कव्हरी ऑफ द एक्झॅक्ट साइट ऑफ अशोकाज् क्लासिक कॅपिटल ऑफ पाटलिपुत्र’ (१८९२), पृष्ठ २१ आणि टीप २. किल्ल्याचा खर्च आणि लांबी वॅडेल ‘तारीख-इ-शेरशाही’तून घेतात.