भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
सुटलेली शेंडी
‘मुद्राराक्षस’ हे विशाखदत्तांचे नाटक. त्याचे कथानक काही प्रमाणात पाटलिपुत्रात घडते; नाटक या नगरीला कुसुमपूर असेही म्हणते. ही चंद्रगुप्त राजांची राजधानी. नाटकाच्या केंद्रस्थानी आहेत चाणक्य, चंद्रगुप्तांचे मंत्री. त्यांच्या कारस्थानानेच नगरीचे राजे नंद मारले गेले होते. चाणक्यांच्या विरोधात उभे आहेत राक्षस, नंदांचे निष्ठावान मंत्री. चंद्रगुप्तांना सिंहासनावरून खाली खेचण्याचे डाव ते रचत आहेत. या नाटकाच्या इंग्रजी रूपात नाटकाआधी नंदांच्या पतनाची एक गद्य कथाही दिली आहे. म्हाताऱ्या राजांनी आपले राज्य आपल्या नऊ पुत्रांच्या, नंदांच्या, हाती सोपवले. सैन्य त्यांनी मौर्यांकडे दिले; मौर्य हे त्यांचे दुसऱ्या राणीपासूनचे पुत्र. मौर्यांचा आणि त्यांच्या शंभर पुत्रांचा नंदांना मत्सर वाटू लागला. नंदांनी त्यांना एका खाजगी दालनात बोलावले, आणि ठार मारले. फक्त चंद्रगुप्तांमध्ये थोडा श्वास उरला होता. सिंहलाच्या राजाने पिंजऱ्यात घालून एक मेणाचा सिंह पाठवला होता. तापून लाल झालेल्या लोखंडी सळईने चंद्रगुप्तांनी तो वितळवला, आणि आपला जीव वाचवला. चंद्रगुप्तांनी चाणक्य नावाच्या एका तापट ब्राह्मणाचा आश्रय घेतला. नंदांचे सिंहासन मिळवून देईन, असे वचन चाणक्यांनी त्यांना दिले. एकदा भूक लागली, म्हणून चाणक्य नंदांच्या भोजनशाळेत मानाच्या आसनावर जाऊन बसले. तेव्हा राजपुत्रांनी त्यांना त्या आसनावरून ओढून बाहेर काढायला लावले. सभागृहाच्या मधोमधच चाणक्यांनी आपली शेंडी सोडली. नंदांचा नाश केल्याशिवाय ही शेंडी पुन्हा बांधणार नाही, अशी प्रतिज्ञा त्यांनी केली. मग ते नगर सोडून गेले. अर्धे राज्य देण्याचे वचन देऊन त्यांनी पर्वतराज पर्वतक यांना रानटी लोकांच्या सैन्यासह कुसुमपुरावर आणले.
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
महापुरासारखे
नाटकात राक्षसांचा एक हस्तक त्यांना वेढ्याची हकीकत पुन्हा सांगतो. चाणक्य, चंद्रगुप्त आणि पर्वतक यांनी नगरीवर एक बेफाम जमाव चालून आणला होता. त्यात होते शक, यवन आणि डोंगरी लोक, उग्र कांबोज, पश्चिमेकडच्या नद्यांपलीकडच्या जमाती, आणि पारसिकांच्या फौजा. ते “महापुरासारखे आमच्यावर लोटले.” ऐकता ऐकता राक्षस ते सारे पुन्हा जगतात. “मी जिवंत असताना नगरीवर हल्ला करायची कोणाची हिंमत? लवकर, तटांवर धनुर्धारी उभे करा! दरवाज्यांवर हत्ती ठेवा!” मग त्यांना आठवते, हे सारे घडून गेले आहे. नगरीला वेढा पडलेला पाहून म्हातारे राजे गुपचूप नगर सोडून गेले, आणि संन्यासी झाले. त्या गद्य कथेप्रमाणे, लवकरच चाणक्यांनी त्यांचे आयुष्य अकाली संपवण्याचा उपाय शोधला. योद्ध्यांनी लढा सोडला, आणि शत्रूच्या तुताऱ्यांनी आपला विजय जाहीर केला. बाहेर राहून चंद्रगुप्तांच्या मृत्यूचे डाव रचायला राक्षस पळून गेले. राक्षसांची एक विषकन्या होती; तिच्या मिठीत मृत्यू होता. ती चंद्रगुप्तांसाठी योजलेली होती, पण तिच्यामुळे मेले ते पर्वतक. ती गद्य कथा आणि नाटकातल्या पात्रांची यादी सांगते, की चाणक्यांनीच तिला पर्वतकांकडे वळवले. पर्वतकांचे पुत्र घाबरून छावणीतून पळाले. पण पर्वतकांचे भाऊ वैरोधक थांबले. हा मृत्यू ना चाणक्यांच्या हातून झाला, ना चंद्रगुप्तांच्या, असे चाणक्यांनी त्यांना पटवले होते.
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
मध्यरात्रीचा मुहूर्त
आता चंद्रगुप्त नंदांच्या राजवाड्यात प्रवेश करणार, अशी घोषणा झाली. चाणक्यांनी वास्तुकारांना बोलावले, आणि मध्यरात्रीपर्यंत राजवाडा सज्ज ठेवायला सांगितले; ग्रहताऱ्यांनी ठरवलेली वेळ ती होती. सारे तयार असेल, असे वास्तुकारांनी वचन दिले. त्यांचा प्रमुख दारुवर्मा याने बाहेरच्या प्रवेशद्वाराची सजावट आधीच पूर्ण केली होती. चाणक्यांनी त्याच्या तत्परतेची स्तुती केली. मध्यरात्री वैरोधक आणि चंद्रगुप्त बरोबरीचे राजे म्हणून एकाच सिंहासनावर बसले; नंदांचे साम्राज्य वाटून घेण्यासाठी. एके काळी पर्वतकांना कबूल केलेले अर्धे राज्य आता वैरोधकांना कबूल झाले होते. वैरोधकांचा अभिषेक आधी झाला, म्हणून ते आधी नगरात शिरले. अंगात त्यांनी चिलखत घातले होते, आणि त्यावर गडद रंगाची भारी वस्त्रे; त्या वस्त्रांवर हिमशुभ्र मोती पेरलेले होते. कपाळावर राजपट्ट होता, आणि अंगावरचे दागिने “एकाच वेळी त्यांना सजवत होते, आणि झाकतही होते.” ते चंद्रगुप्तांच्या हत्तीवर बसले होते, आणि बरोबर चंद्रगुप्तांचे रक्षक होते. सगळ्यांना वाटले, हेच चंद्रगुप्त. दारुवर्मा राक्षसांचा माणूस होता. प्रवेशद्वारावर त्याने एक तात्पुरती कमान उभारली होती; ती कोसळावी अशीच बनवलेली. चंद्रगुप्त समजून ती कमान त्या स्वारावर पाडायला तो सज्ज उभा होता.
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
कमान कोसळते
ते प्रवेशद्वाराजवळ आले, तसे मिरवणुकीतल्या राजपुत्रांनी आपले घोडे आणि रथ थांबवले, आणि वैरोधक एकटेच पुढे गेले. त्यांचा माहूतही राक्षसांचाच माणूस होता. सोन्याच्या साखळीला एक सोन्याची काठी लटकत होती, आणि तिच्यात एक खंजीर लपवलेला होता. स्वाराला भोसकायला माहुताने ती काठी घेण्यासाठी हात पुढे केला. हत्तिणीने तो पुढे आलेला हात पाहिला, आणि तो घाव आपल्यावरच आहे, असे तिला वाटले. तिने पुढे झेप घेतली. ती प्रवेशद्वारात शिरली, आणि तिच्यामुळे कमान तोलून धरणारी कळ सुटली. कमान कोसळली. घाव घालत असतानाच माहूत कमानीखाली चिरडला गेला, आणि हादरलेला त्याचा घाव चुकला. दारुवर्म्याने पाहिले: माहूत मेला होता, राजपुत्र सुखरूप होते, आणि कट उघडा पडला होता. आता आपण सुटत नाही, अशी निराशा होऊन त्याने कमान अडकवून ठेवणारा लोखंडी अडसर उचलला. त्याने वैरोधकांना जमिनीवर आपटून ठार केले; त्याच्या मते तो चंद्रगुप्तांचाच वध होता. संतापलेल्या वैरोधकांच्या अनुयायांनी दारुवर्म्यावर दगडांचा वर्षाव केला, आणि त्याला दगडांखाली गाडले.
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
मुंग्यांची रांग
राजवाड्यातले राक्षसांचे बाकीचे डावही फसले. एका वैद्याने राजांसाठी विषारी पेय तयार केले होते. चाणक्यांनी ते सोन्याच्या पेल्यात ओतले, आणि त्याचा रंग बदललेला पाहिला. त्यांनी राजांना ते चाखू दिले नाही, आणि वैद्यालाच त्याने बनवलेले ते पेय प्यायला लावले; तो मेला. राक्षसांनी राजवाड्यातल्या एका कारभाऱ्याकडे पैसे सोपवले होते. त्याने ते इतक्या सढळ हाताने उधळले, की लोकांच्या ते लक्षात आले. एवढी संपत्ती कुठून आली, ते त्याला सांगता येईना, आणि चाणक्यांनी त्याला क्रूरपणे ठार मारवले. राक्षसांचे काही शूर लोक जमिनीखालच्या एका भुयारात लपून बसले होते. ते भुयार चंद्रगुप्तांच्या शयनगृहाकडे जात होते. चोरपावलांनी आत शिरून राजांना झोपेतच मारायची ते वाट पाहत होते. रोज रात्री राजे झोपायला जाण्याआधी चाणक्य ते दालन तपासत. एकदा त्यांना भिंतीतल्या एका भेगेतून मुंग्यांची रांग बाहेर येताना दिसली. नुकत्याच खाल्लेल्या जेवणाचे कण मुंग्या घेऊन जात होत्या. त्यावरून त्यांनी ओळखले, जवळच कोणीतरी जेवत आहे. त्यांनी त्याच क्षणी तो मंडप पेटवून देण्याची आज्ञा दिली. आगीत आणि धुरात अडकलेल्या त्या लपलेल्या लोकांना निसटता आले नाही, आणि ते सगळे मेले. “दैव प्रत्येक गोष्टीत त्या क्रूर चंद्रगुप्ताला साथ देते,” राक्षस विलाप करतात. चंद्रगुप्तांविरुद्ध ते जे जे रचतात, ते सारे “त्याला फक्त अनपेक्षित लाभ मिळवून देते.”
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
“तो तूच!”
नगरात चाणक्यांचा हेर त्यांना नागरिकांची चर्चा सांगतो. राक्षसांशी बांधलेल्या तीन माणसांखेरीज सगळे चंद्रगुप्तांच्या बाजूने आहेत. एक आहे बौद्ध भिक्षुक; तो खरे तर चाणक्यांचाच हस्तक आहे. दुसरा एक लेखनिक, राक्षसांचा जवळचा मित्र. तिसरा चंदनदास, नगरातल्या जवाहिऱ्यांचा प्रमुख. राक्षस पळाले, तेव्हा आपल्या पत्नीला त्याच्याच घरी ठेवून गेले होते. पुरावा म्हणून हेर राक्षसांची मुद्रा असलेली अंगठी पुढे करतो. चाणक्य जवाहिऱ्याला बोलावून घेतात. तो घाबरतच येतो: घर जप्त होईल, म्हणून त्याने राक्षसांच्या कुटुंबाला आधीच आपल्या घरातून हलवले आहे. लोकांना अजून आपले पूर्वीचे राजे आठवतात का, असे चाणक्य विचारतात. चंदनदास कानांवर हात ठेवतो. राजांची एवढीच अपेक्षा आहे, चाणक्य म्हणतात, की कोणीही त्यांना विरोध करू नये. अशी कोणाची हिंमत? “तो तूच,” चाणक्य म्हणतात. “गवताची काडी आगीशी कशी लढणार?” व्यापारी उत्तर देतो. तरीही तुझ्या घरात राक्षसांचे कुटुंब आसरा घेते आहे, चाणक्य म्हणतात. व्यापारी आधी नाकारतो; मग कबूल करतो, की ते कुटुंब एके काळी त्याच्याकडे राहिले होते. आता ते कुठे आहे? त्याला माहीत नाही. बातमी येते, तो भिक्षुक हद्दपार झाला आहे; पर्वतकांचा जीव घेणारी विषकन्या त्याने पुरवली, असा त्याच्यावर आरोप आहे. राक्षसांना चाणक्यांचा दुहेरी लाभ दिसतो: लुटीतला एक वाटेकरी दूर झाला, आणि त्या मृत्यूचा दोष राक्षसांवर आला. दारुवर्मा आणि इतरांना राजांना मारण्यासाठी लाच दिली, म्हणून लेखनिकाला सुळावर देण्याची शिक्षा होते.
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
उत्सवाला बंदी
चंद्रगुप्त राजधानीत शरद ऋतूतल्या पौर्णिमेचा उत्सव साजरा करायची आज्ञा देतात. नवी बायको घरी आणताना माणसाला जसा आनंद होतो, तसे लोक त्या उत्सवाचे स्वागत करतात. मग चाणक्य त्यावर बंदी घालतात. नगरातला राक्षसांचा भाट राजांचा राग भडकवण्यासाठी श्लोक म्हणतो, आणि “बीज पेरले गेले” म्हणून राक्षस आनंदतात. पण खरे काय चालले आहे, ते राजांनी आधीच स्वतःशीच सांगून टाकले आहे. मंत्री चाणक्यांनीच त्यांना आपल्यावर रागावल्याचे सोंग करायला सांगितले आहे, आणि शिष्याने आज्ञा पाळायलाच हवी. चंद्रगुप्त नगर पाहायला सुगांग प्रासादाच्या गच्चीवर चढतात. खाली गंगा सागराकडे वाहत असते. पण नगर उदास पडले आहे; रस्ते संगीताने घुमत नाहीत, आणि बायकांना घेऊन बाहेर पडलेले नागरिक दिसत नाहीत. मनाई आहे, सेवक सांगतो; चाणक्यांची. राजे चाणक्यांना बोलावणे पाठवतात. सेवकाला चाणक्य घरीच सापडतात. मंत्र्याला शोभेल असा भव्य वाडा, तो म्हणतो, आणि भरपूर सजवलेला! मग तो त्यात काय आहे, ते दाखवतो: गोवऱ्या फोडायचा एक दगड, दर्भाची एक जुडी, आणि गवताच्या छपराऐवजी वाळलेल्या सरपणाने झाकलेल्या भिंती. “चंद्रगुप्तांना असाच मंत्री शोभतो,” तो म्हणतो. आत चाणक्य आपल्या जाळ्यांचा हिशेब मांडतात. राक्षसांच्या भोवती मित्र आहेत, पण ते खरे तर चाणक्यांचे हेर आहेत. आता उणीव एकाच गोष्टीची: राजांशी भांडण झाल्याचा देखावा; “त्यांच्या आणि माझ्या शत्रूंसाठी जीवघेणे शस्त्र.”
कुसुमपुरातला चाणक्यांचा डाव
सुळापाशी
एकटे, लपतछपत फिरणारे राक्षस शेवटी नगराच्या टोकावरच्या जुन्या बागांमध्ये येतात. इथे नंदराजे घोडा दौडवत, आणि नेमबाजी करत. आता त्या बागांच्या भिंती ढासळल्या आहेत, तळे कोरडे पडले आहे, आणि झाडे उघडीबोडकी आहेत. आवाज ऐकू येतात ते फक्त कबुतरांच्या घुमण्याचे, आणि चितांसाठी झाडे तोडणाऱ्या कुऱ्हाडीच्या घावांचे. पाटलिपुत्रात एक जल्लाद चंदनदासाला मृत्यूकडे नेतो; तो वेषांतर केलेला चाणक्यांचाच माणूस आहे. जवाहिऱ्याच्या खांद्यावर सूळ आहे; त्याची पत्नी आणि मुलगा मागोमाग येत आहेत. राक्षसांचे कुटुंब स्वाधीन केले, तर तो अजूनही वाचू शकतो. पण तो ते करणार नाही. मीही मरणात तुमच्या मागोमाग येईन, असे त्याची पत्नी म्हणते. मुलगा त्याच्या पायांवर पडतो. चंदनदास त्याला सांगतो, जिथे चाणक्य नसतील, तिथे जाऊन राहा; मित्राला वाचवण्यासाठी जो मरतो, तो सन्मानाने मरतो. “दया करा, दया करा,” पत्नी आक्रोश करते. तेवढ्यात राक्षस धावत येतात. “थांबा, अधिकाऱ्यांनो, तुमच्या कैद्याला शिक्षा होता कामा नये.” ते म्हणतात, मी माझे हक्काचे घ्यायला आलो आहे: वधस्थानाकडे जाणाऱ्याच्या माळा. चंदनदास ओरडतो, हा तर माझा सर्वनाश! “प्रत्येक जिवाला आपला जीव प्रिय असतो,” राक्षस उत्तर देतात; मित्राचा जीव वाचवून त्यांनी आपले कर्तव्य केले आहे. आणि ते अधिकाऱ्याला पाठवतात: “ही आनंदाची बातमी तुमच्या निष्ठुर स्वामीला जाऊन सांगा.” ही कथा विशाखदत्तांच्या ‘मुद्राराक्षस’ नाटकावरून सांगितली आहे: एच. एच. विल्सन, ‘सिलेक्ट स्पेसिमेन्स ऑफ द थिएटर ऑफ द हिंदूज’ (१८७१ ची आवृत्ती), अंक १-४, ६ आणि ७, पृष्ठे ४३-१४७; सोबत विल्सन यांची प्रस्तावना (पृष्ठ १२, आणि नंद आणि चंद्रगुप्त यांची गद्य कथा, पृष्ठे २२-२७) आणि त्यांची पात्रांची यादी (पृष्ठ ३२). हे नाटक इथे नाटक म्हणूनच सांगितले आहे: नाटक जे दाखवते ते; घडलेल्या घटनांची नोंद म्हणून नव्हे. नाटकात या नगरीला पुष्पपूर असेही म्हटले आहे. विल्सन नोंदवतात, हिंदूंच्या मते पाटलिपुत्र म्हणजेच पाटणा.