भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
फाहियान यांचे पाटलिपुत्र
अमानवी शक्तींनी बांधलेला राजवाडा
फाहियान एकाच गोष्टीसाठी फार दूरवरून आले होते: विनयाच्या, म्हणजे भिक्षूंच्या नियमांच्या, लिहिलेल्या प्रती. उत्तर भारतात त्यांना ते नियम फक्त गुरूकडून शिष्याकडे तोंडी चालत आलेले आढळले; नक्कल करता येईल असे काहीच लिहिलेले नव्हते. म्हणून ते पुढे निघाले, मध्य भारतात खोलवर गेले. नदी पार करून ते मगध राज्यातल्या पाटलिपुत्राला आले. अशोक राजांनी जिथून राज्य केले, ते हे नगर. राजवाडा पूर्वीसारखाच नगराच्या मधोमध अजून उभा होता. अशोकांच्या सेवेतल्या अमानवी शक्तींनी त्याचे दगड रचले होते, आणि भिंती आणि दरवाजे उभारले होते. त्याचे बारीक कोरीवकाम आणि जडावकामही त्यांनीच केले होते, “या जगातल्या कोणत्याही मानवी हातांना जमणार नाही असे.” अशोकांनी इथे एकदा एक डोंगरही उभारला होता. त्यांचे एक धाकटे भाऊ अर्हत होते. ते राजगृहाजवळच्या गृध्रकूट डोंगरावर राहत; तिथली शांतता त्यांना प्रिय होती. राजांना त्यांच्याबद्दल फार आदर होता. राजांनी त्यांना विनवले, की माझ्या कुटुंबात येऊन राहा; तिथे तुमची प्रत्येक गरज भागवली जाईल. पण ते डोंगर सोडायला तयार नव्हते. “फक्त माझे निमंत्रण स्वीकारा,” राजे म्हणाले, “मी तुमच्यासाठी नगराच्या आतच एक डोंगर उभा करीन.”
फाहियान यांचे पाटलिपुत्र
नगरातला डोंगर
म्हणून अशोकांनी मेजवानीची तयारी केली, आणि अमानवी शक्तींना निमंत्रण दिले. बसायला चटया नाहीत, त्यांनी सांगितले; प्रत्येकाने आपले आसन आपणच आणावे. दुसऱ्या दिवशी प्रत्येक जण एक मोठा खडक घेऊन आला; चार-पाच पावले लांबरुंद. मेजवानी आटोपल्यावर राजांनी ते दगड एकावर एक रचून त्यांच्याकडून एक डोंगर बनवून घेतला. त्याच्या पायथ्याशी पाच मोठ्या चौकोनी दगडांचे एक दालन बनवले गेले; तीस हातांहून लांब, वीस हात रुंद आणि दहा हातांहून उंच. या नगरात राधासामी नावाचे एक थोर ब्राह्मण राहत असत. ते महायानाचे आचार्य होते; ज्ञानी, स्वच्छ दृष्टीचे, आणि निष्कलंक शुद्धतेने एकटे राहणारे. त्या देशाचे राजे स्वतः त्यांना गुरू मानून त्यांची सेवा करत. त्यांना नमस्कार करायला आले, तर राजे त्यांच्याशेजारी बसायचे धाडस करत नसत. प्रेमाने राजांनी त्यांचा हात धरला, तर हात सुटताच ब्राह्मण तो धुऊन काढत. सारे राज्य त्यांच्याकडे आदराने पाहत असे. या एकाच व्यक्तीमुळे बुद्धांची शिकवण दूरवर पसरली, आणि इतर मतांच्या अनुयायांना भिक्षूंचा छळ करता आला नाही. अशोकांच्या एका स्तूपाशेजारी दोन विहार होते: महायानाचा एक, फार भव्य आणि सुंदर, आणि हीनयानाचा एक. दोन्हींत मिळून सहा-सातशे भिक्षू होते. सत्याचा शोध घेणारे चहूकडून तिथे येत.
फाहियान यांचे पाटलिपुत्र
देवांचे रथ
या देशातली नगरे आणि गावे “मध्य देशातली सर्वांत मोठी” होती. इथले लोक श्रीमंत होते, आणि सत्कर्मात एकमेकांशी चढाओढ करत. दर वर्षी दुसऱ्या महिन्याच्या आठव्या दिवशी ते मूर्तींची मिरवणूक काढत. चार चाकांच्या एका रथावर ते बांबूंचा पाच मजली मनोरा उभारत; वीस हातांहून उंच. त्याला पांढरे कापड गुंडाळून ते रंगवत, आणि त्यावर सोन्याच्या, चांदीच्या आणि लाजवर्दाच्या देवमूर्ती बसवत. प्रत्येक बाजूच्या कोनाड्यात एक बुद्ध बसलेले असत, आणि शेजारी एक बोधिसत्त्व उभे असत. असे वीसेक रथ असत; प्रत्येक इतरांहून वेगळा. देशभरातून भिक्षू आणि गृहस्थ येत; गायक आणि वादकही येत. ब्राह्मण बुद्धांना नगरात येण्याचे निमंत्रण देत. मग रथ एकामागून एक नगरात शिरत, आणि दोन रात्री तिथे राहत; रात्रभर दिवे जळत, आणि संगीत चाले. बाकीच्या सगळ्या राज्यांतही असेच केले जाई. त्या राज्यांच्या नगरांत वैश्य कुळांच्या प्रमुखांनी दानधर्माची आणि औषधे देण्याची घरे उघडली होती. देशातले सारे गरीब आणि निराधार तिथे येत: अनाथ, विधुर आणि निपुत्रिक पुरुष, अपंग आणि पांगळे, आणि सारे रोगी. वैद्य त्यांचे आजार तपासत. त्यांच्या स्थितीला लागणारे अन्न आणि औषधे त्यांना दिली जात, आणि त्यांना सुखात ठेवले जाई. “आणि बरे झाले, की ते आपणहून निघून जातात.”
फाहियान यांचे पाटलिपुत्र
ताओ-चिंग यांची प्रतिज्ञा
पुढे फाहियान वाराणसीहून पाटलिपुत्राला परत आले, आणि इथे, महायान विहारात, त्यांना हवे होते ते सापडले. ती विनयाची एक प्रत होती. बुद्ध जगात असतानाच भरलेल्या पहिल्या महासंगीतीत पाळले गेलेले नियम तिच्यात होते. सगळ्या प्रतींत ती सर्वांत पूर्ण होती, आणि तिच्यात सर्वांत सविस्तर स्पष्टीकरणे होती. नियमांचे आणि शिकवणीचे आणखी ग्रंथही त्यांना मिळाले. म्हणून ते तीन वर्षे पाटलिपुत्रात राहिले. ते संस्कृत ग्रंथ आणि संस्कृत भाषा शिकले, आणि त्यांनी नियम लिहून काढले. त्यांचे सोबती ताओ-चिंग मध्य देशातल्या भिक्षूंना निरखत होते: ते नियम कसे पाळतात, आणि प्रत्येक गोष्टीत किती प्रतिष्ठेने वागतात. त्सिन देशातल्या भिक्षूंमध्ये नियम किती तुटक आणि अपुरे आहेत, हे आठवून त्यांना दुःख झाले. आणि त्यांनी एक प्रतिज्ञा केली: “आजपासून मला बुद्धत्व मिळेपर्यंत माझा जन्म सरहद्दीवरच्या देशात न होवो!” म्हणून ताओ-चिंग भारतातच राहिले, आणि कधीच घरी परतले नाहीत. संपूर्ण नियम आपल्या देशात न्यावेत, हेच ज्यांचे ध्येय होते, ते फाहियान एकटेच परतले. फाहियान यांचा सारा प्रवास या संकेतस्थळावरच्या ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात ‘पांढऱ्या रेशमाचा पंखा’ या कथेत पूर्ण सांगितला आहे. ही कथा फाहियान यांच्या वृत्तांतावरून सांगितली आहे: जेम्स लेग यांचे भाषांतर (१८८६), प्रकरण २७, पृष्ठे ७७-७९, आणि प्रकरण ३६, पृष्ठे ९८-१००. लेग यांच्या टिपांप्रमाणे पाटलिपुत्र म्हणजे आजचे पाटणा, आणि त्याच्या संस्कृत नावाचा अर्थ “फुलांचे नगर”. लेग यांच्या मजकुरातल्या राधासामी या ब्राह्मणांचे नाव राधास्वामी असेही वाचता येते.