भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
मेगॅस्थिनीस यांचे पालिबोथ्रा
५७० बुरूज आणि ६४ दरवाजे
नगरीभोवती लाकडाचा एक तट होता. बाण सोडण्यासाठी त्याला जागोजागी जंग्या होत्या. तटावर ५७० बुरूज होते, आणि त्याला चौसष्ट दरवाजे होते. तटासमोर एक खंदक होता; सहाशे फूट रुंद आणि तीस हात खोल. तो संरक्षणासाठी होता, आणि नगरीचे सांडपाणी वाहून नेण्यासाठीही. हे होते पालिबोथ्रा. ग्रीक लोक पाटलिपुत्राचे नाव असे लिहीत; हेच आजचे पाटणा. भारतातले हे सर्वांत मोठे नगर. या नगरीचे वर्णन करणारे होते मेगॅस्थिनीस. सेल्युकस यांनी त्यांना चंद्रगुप्तांकडे राजदूत म्हणून पाठवले होते. ग्रीक लोक चंद्रगुप्तांना सँड्रोकोटस म्हणतात. ते प्रासिआय लोकांचे राजे होते; नगरीच्या भोवतालच्या प्रदेशातले हे लोक, “ज्यांची राजधानी पालिबोथ्रा होती.” मेगॅस्थिनीस यांनी भारतावर एक ग्रंथ लिहिला, आणि त्यांच्यानंतरच्या लेखकांचा तोच मुख्य आधार झाला. स्ट्रॅबो आणि एरियन या दोघांनीही नगरीचे आपले वर्णन त्याच ग्रंथातून घेतले. हे नगर गंगा आणि एरान्नोबोआस या दुसऱ्या एका नदीच्या संगमावर होते. ही नदी म्हणजे शोण, असे मानले जाते. नगर लांबीला ऐंशी स्टेडिया आणि रुंदीला पंधरा स्टेडिया पसरले होते; समांतरभुज चौकोनाच्या आकाराचे.
मेगॅस्थिनीस यांचे पालिबोथ्रा
लाकडाची नगरे
भारतीयांची नगरे मोजता येणार नाहीत इतकी होती. नद्यांच्या काठची किंवा समुद्रकिनाऱ्यावरची नगरे विटांची नव्हे, तर लाकडाची बांधत; ती काही काळच टिकावी, अशा हेतूने. कारण मुसळधार पाऊस, आणि मैदानांत घुसणारे नद्यांचे पूर फार मोठा विध्वंस करत. उंच जागी असलेली नगरे विटांची आणि मातीची बांधत. भारतीयांच्या एका परंपरेत या नगरीचे संस्थापक हेराक्लीस आहेत. त्यांनी थोडीथोडकी नव्हे, पुष्कळ नगरे वसवली, आणि त्यांतल्या सर्वांत प्रसिद्ध आणि सर्वांत मोठ्या नगराला पालिबोथ्रा हे नाव दिले. त्यांनी तिथे अनेक भव्य महाल बांधले, आणि तटांच्या आत मोठी प्रजा वसवली. नदीतून आणलेल्या पाण्याने भरलेल्या खंदकांनी त्यांनी नगराला संरक्षण दिले. गंगेकाठच्या सगळ्या मोठ्या राजधान्यांत हे नगर सर्वांत कमी प्राचीन होते; तरीही “त्या सगळ्यांत सर्वांत प्रसिद्ध होणे त्याच्या नशिबी होते.” चंद्रगुप्तांच्या काळात राज्य गंगेच्या मुखांपासून सिंधूपलीकडच्या प्रदेशांपर्यंत पसरले, आणि त्याची राजधानी एवढ्या मोठ्या साम्राज्याला शोभणारी होती.
मेगॅस्थिनीस यांचे पालिबोथ्रा
मोठे आणि श्रीमंत नगर
प्रासिआय हे साऱ्या भारतातले सर्वांत नामवंत लोक होते. त्यांच्या राजांना आपल्या कुळनावाशिवाय पालिबोथ्रोस हे उपनाव घ्यावे लागे; चंद्रगुप्तांनीही ते घेतले होते. काही जण तर त्या लोकांनाच पालिबोथ्री म्हणत, आणि गंगेकाठच्या साऱ्या पट्ट्यालाही तेच नाव देत. ते “फार मोठे आणि श्रीमंत नगर” होते. तिथल्या राजांनी ६,००,००० पायदळ, ३०,००० घोडदळ आणि ९,००० हत्ती यांचे खडे सैन्य पगारावर ठेवले होते. यावरून त्यांच्या साधनसंपत्तीच्या अफाटपणाचा अंदाज येतो. आणि हे राजदूत आणखी एक विलक्षण गोष्ट सांगतात. सगळे भारतीय स्वतंत्र आहेत; त्यांच्यात एकही गुलाम नाही. सणांच्या दिवशी मिरवणुकीत सोन्याचांदीने सजवलेले पुष्कळ हत्ती चालत. त्यांच्यामागे चार घोड्यांच्या गाड्या आणि बैलजोड्यांच्या गाड्या येत. मग पूर्ण पोशाखातले सेवक येत. त्यांच्या हातांत सोन्याची भांडी असत, आणि पाचू, वैडूर्य आणि माणके जडवलेले भारतीय तांब्याचे पेले आणि घंगाळी. त्यांच्यामागे रेडे, बिबटे आणि माणसाळलेले सिंह येत, आणि चमकदार पिसांचे, गोड गळ्याचे असंख्य पक्षी. अशी मिरवणूक मेगॅस्थिनीस यांनी “पालिबोथ्राच्या रस्त्यांवरून जाताना नक्कीच पाहिली असेल,” असे ही ग्रीक वर्णने एकत्र करणारे मॅक्क्रिंडल यांना वाटले.
मेगॅस्थिनीस यांचे पालिबोथ्रा
रस्त्याला दोर
राजांचे रक्षण स्त्रिया करत; आईवडिलांकडून विकत घेतलेल्या स्त्रिया. रक्षक आणि बाकीचे सैनिक दरवाज्यांबाहेर थांबत. राजे नशेत असताना एखाद्या स्त्रीने त्यांना ठार केले, तर ती पुढच्या राजांची पत्नी होई. राजांना दिवसा झोपायची मुभा नव्हती. आपल्या जिवावरचे कट हाणून पाडण्यासाठी त्यांना रात्री वेळोवेळी आपला बिछाना बदलावा लागे. युद्धाला जाण्यासाठी, आणि न्यायनिवाडा करण्यासाठी राजे राजवाड्याबाहेर पडत. न्यायनिवाड्याला गेले, की ते दिवसभर न्यायसभेत बसत. लाकडी लाटण्यांनी अंग रगडून घेण्याची वेळ आली, तरी सुनावणी थांबत नसे: चार सेवक त्यांचे अंग रगडत, आणि ते खटले ऐकत राहत. यज्ञ करण्यासाठी, आणि शिकारीसाठीही ते बाहेर पडत. शिकारीला निघाले, की स्त्रियांचे घोळके त्यांच्याभोवती असत, आणि त्या घोळक्यांच्या बाहेर भालाईत उभे राहत. रस्ता दोरांनी आखलेला असे, आणि दोरांच्या आत शिरणाऱ्याला, पुरुष असो वा स्त्री, मृत्युदंड होता. ढोल आणि घंटा वाजवणारी माणसे पुढे चालत. कुंपण घातलेल्या जागेत राजे एका मचाणावरून बाण मारत; त्यांच्याशेजारी दोन-तीन सशस्त्र स्त्रिया असत. मोकळ्या रानात ते हत्तीवरून बाण मारत. स्त्रिया रथांतून, घोड्यांवरून आणि हत्तींवरूनही चालत; जणू युद्धाला निघाल्यासारख्या शस्त्रसज्ज.
मेगॅस्थिनीस यांचे पालिबोथ्रा
पाच-पाच जणांची सहा मंडळे
नगरीचा कारभार पाच-पाच जणांची सहा मंडळे पाहत. एक मंडळ कारागिरीकडे लक्ष देई. दुसरे परदेशी लोकांची काळजी घेई. ते त्यांना राहायला जागा देई, आणि त्यांच्या दिमतीला दिलेल्या मदतनिसांकरवी ते कसे राहतात, यावर नजर ठेवी. ते देश सोडून जात, तेव्हा हे मंडळ त्यांना वाटेवर सोबत देई. परदेशी माणूस आजारी पडला, तर ते त्याची शुश्रूषा करी; मेला, तर त्याचे दफन करी, आणि त्याची मालमत्ता त्याच्या नातलगांकडे पाठवी. तिसरे मंडळ प्रत्येक जन्म आणि मृत्यू केव्हा आणि कसा झाला, याची चौकशी करी. त्यामागे कर वसूल करण्याचा हेतू होता. उच्च असो वा नीच, कोणताही जन्म किंवा मृत्यू सरकारच्या नजरेतून सुटू नये, हाही हेतू होता. बाकीची तीन मंडळे व्यापार आणि विक्री यांवर देखरेख ठेवत. एक वजने आणि मापे पाही, आणि प्रत्येक ऋतूतला माल जाहीर सूचनेने विकला जाईल, याची खात्री करी. एकापेक्षा अधिक प्रकारचा माल विकणाऱ्याला दुप्पट कर भरावा लागे. दुसरे कारागिरांनी तयार केलेल्या मालावर देखरेख ठेवी: नवा माल जुन्यापासून वेगळा विकला जाई, आणि दोन्हींची सरमिसळ केली, तर दंड होई. शेवटचे मंडळ विकल्या गेलेल्या प्रत्येक वस्तूच्या किमतीचा दहावा भाग वसूल करी, आणि त्या करात फसवणूक केली, तर मृत्युदंड होता. सहाही मंडळे मिळून सार्वजनिक इमारतींची डागडुजी करत, आणि किमती, बाजार, बंदरे आणि मंदिरे यांची व्यवस्था पाहत.
मेगॅस्थिनीस यांचे पालिबोथ्रा
पाटण्याच्या खोल पोटात
चिनी प्रवासी फाहियान यांनी इसवी सनाच्या पाचव्या शतकाच्या सुरुवातीला हे नगर पाहिले. मॅक्क्रिंडल मानत, की मेगॅस्थिनीस यांच्यानंतर सात शतकांनीही तो लाकडी तट तेव्हा उभा होता. फाहियान यांनी नगराच्या आतल्या राजमहालांबद्दल लिहिले. त्यांच्या भिंतींचे दगड अमानवी शक्तींनी गोळा केले होते. त्यांवरचे कोरीवकाम “या युगाला करता येणार नाही असे” होते. इ.स. ४०० आणि ६३२ यांच्या दरम्यान ते महान नगर कोसळले. ६३२ मध्ये फाहियान यांचे देशबांधव ह्युएनत्संग आले. त्यांना तिथे फक्त भग्न अवशेष दिसले, आणि दोन-तीनशे घरांचे एक गाव. ते का कोसळले, ते ज्ञात नाही. उत्खनन पाहणाऱ्या एका मित्राने मॅक्क्रिंडल यांना त्याचे तपशील पाठवले. १८७६ च्या हिवाळ्यात पाटण्याच्या शेख मिठिया गढी या भागात मजूर एक तलाव खणत होते. हा भाग बाजारपेठ आणि रेल्वे स्टेशन यांच्या साधारण मधोमध आहे. दलदलीच्या जमिनीखाली बारा-पंधरा फूट खोल त्यांना विटांची एक लांब भिंत लागली; ती वायव्येकडून आग्नेयेकडे जात होती. तिच्याजवळ मजबूत लाकडी खांबांच्या कुंपणाची एक रांग होती; ते खांब भिंतीकडे किंचित झुकलेले होते. एका ठिकाणी दोन लाकडी खांब जुन्या जमिनीच्या पातळीपासून आठ-नऊ फूट उंच उभे होते; एखाद्या दरवाज्याच्या खांबांसारखे. तिथे विहिरीही होत्या. त्यांतली एक साफ केली, तेव्हा तिच्यात अजूनही चांगले पिण्याचे पाणी होते, आणि तिच्यातून काढलेल्या कचऱ्यात लोखंडी भाल्यांची पाती सापडली. मॅक्क्रिंडल यांच्या मते हे अवशेष मेगॅस्थिनीस यांनी सांगितलेल्या त्या लाकडी तटाचेच असले पाहिजेत. जुने पालिबोथ्रा, “आणि त्याच्याबरोबर त्याचा तटही, जमिनीखाली खोल गाडले गेले आहेत.” ही कथा जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल यांच्या ‘एन्शंट इंडिया ॲज डिस्क्राइब्ड बाय मेगॅस्थिनीस अँड एरियन’ (१८७७) या ग्रंथावरून सांगितली आहे: त्यांची प्रस्तावना (पृष्ठ १५); डायोडोरस (पृष्ठ ३९), स्ट्रॅबो (पृष्ठे ६६-६७, ७१-७३, ८६-८८) आणि प्लिनी (पृष्ठ १३९) यांच्या ग्रंथांतले मेगॅस्थिनीस यांचे उतारे; एरियन यांचा ‘इंडिका’, १० (पृष्ठे ६७-६९); आणि नगरीवरची मॅक्क्रिंडल यांची टीप, स्ट्रॅबो यांनी वर्णिलेल्या सणाच्या मिरवणुकीसह (पृष्ठे २०५-२०९). लाकडी तट आणि त्याच्या जंग्या स्ट्रॅबो देतात; त्याच मेगॅस्थिनीस यांच्या आधारे एरियन खंदक, बुरूज आणि दरवाजे देतात, आणि नगरीचे नाव पालिम्बोथ्रा असे लिहितात. मॅक्क्रिंडल नोंदवतात, १३७९ मध्ये आपला प्रवाह बदलेपर्यंत शोण नदी पाटण्याजवळ गंगेला मिळत होती. पूर्वीच्या विद्वानांनी हे नगर अलाहाबाद, कनौज, राजमहाल किंवा भागलपूर येथे असल्याचे मानले होते.