भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
नगरीखाली नगरी
२० ऑगस्ट १८२४ रोजी रेजिनाल्ड हेबर नदीतून वर पाटण्याला आले. पाण्यावरून पाहताना ते शहर “फार मोठे, आणि … फार देखणे” दिसले. मोठमोठ्या इमारतींनी ते भरलेले होते, “जुन्या भिंतींचे आणि बुरुजांचे अवशेष होते, आणि नदीत पुढे आलेले तटबुरूज होते.” काठाने सुमारे चार मैल इमारती होत्या. मग त्या विरळ होत गेल्या, आणि झाडीत झोपड्या आणि बंगले दिसू लागले. आणखी तीन मैलांवर बांकीपूर आले; तिथे कंपनीची अफूची गोदामे आणि कचेऱ्या होत्या. पाटणा आणि बांकीपूर यांच्याखाली पाटलिपुत्र आहे. इसवी सनापूर्वी पाचव्या शतकात ते वसले. चंद्रगुप्तांच्या काळात ते भारताची मोठी राजधानी झाले. इसवी सनापूर्वी तिसऱ्या शतकात त्यांचे नातू, सम्राट अशोक, यांनी ते राजवाड्यांनी, विहारांनी आणि स्मारकांनी भरून टाकले. त्याची एक खूण १८७६ च्या हिवाळ्यात वर आली. पाटण्यात मजूर एक सार्वजनिक तलाव खणत होते. दलदलीच्या जमिनीखाली बारा किंवा पंधरा फुटांवर त्यांना विटांची एक लांब भिंत लागली, आणि तिच्या शेजारी तिरप्या झालेल्या लाकडी खांबांच्या कुंपणाची एक रांग. त्यांनी साफ केलेल्या एका विहिरीचे पाणी अजूनही पिण्याजोगे चांगले होते; तिच्यातल्या कचऱ्यात लोखंडी भाल्यांची टोके पडली होती. जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल यांच्या मते हीच ती मेगॅस्थिनीस यांनी वर्णिलेली लाकडी तटबंदी असली पाहिजे. या नगरीविषयीच्या ग्रीक हकीकती मेगॅस्थिनीस यांच्या रोजनिशींवरच आधारलेल्या आहेत.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
हरवलेली राजधानी
तरीही १८९२ मध्ये एल. ए. वॅडेल यांना लिहावे लागले, की ही नगरी कुठे होती, हे अजून कोणीच सिद्ध केलेले नाही. मि. बेग्लर आणि या भागाचे बहुतेक इतर अभ्यासक मानत, की गंगेने शतकांपूर्वीच ती सारी वाहून नेली. सर अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी अशोकांचे राजवाडे आणि स्मारके पाटण्याजवळच्या एका अरुंद टेकाडावर, छोटी पहाडीवर, मानली होती. ते जेमतेम दोनशे यार्ड लांब आणि ऐंशी यार्ड रुंद होते. तिथे त्यांनी “अनेक ठिकाणी खणले,” पण फुटक्या विटांशिवाय काहीच हाती आले नाही. दोन्ही चिनी यात्रेकरूंनी ही नगरी पाहिली होती. फाहियान तिथे तीन वर्षे राहिले, आणि संस्कृत वाचायला आणि बोलायला शिकले. इसवी सन ६३५ च्या सुमाराला ह्युएनत्संग यांना तिथे ढासळणाऱ्या अवशेषांचा ढीग दिसला, “फार पूर्वीपासून ओसाड.” शेकडो विहार, देवळे आणि स्तूप भग्न झाले होते; “फक्त दोन-तीन उरले होते.” १५४१ मध्ये शेरशाह आला, तेव्हा ते एक बिनमहत्त्वाचे खेडे असावे, असे दिसते. मग शेरशाहाने जुन्या जागेवर किल्ला बांधायचा हुकूम दिला, आणि पाटणा वाढत वाढत एक मोठे शहर झाले. पाटण्याला आल्यावर वॅडेल यांनी ह्युएनत्संग यांची हकीकत वाटाड्यासारखी हाती घेऊन ती जागा धुंडाळली. नदीने ही जागा जवळजवळ अजिबात शिवलेली नाही, हे पाहून त्यांना नवल वाटले. आणि एकाच दिवसात ह्युएनत्संग यांनी सांगितलेल्या बहुतेक खुणा त्यांना सापडल्या.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
भिक्षूची टेकडी
अशोकांच्या राजधानीत भिक्षूंसाठीच्या दोन टेकड्यांविषयी ह्युएनत्संग यांनी लिहिले होते. एक अशोकांचे भाऊ, राजकुमार महेंद्र, यांच्यासाठी बांधलेली, आणि एक उपगुप्तांसाठी; उपगुप्तांनीच अशोकांना धर्माची दीक्षा दिली. पाटण्याजवळ एक भिखना पहाडी आहे, “भिक्षूची टेकडी,” असे वॅडेल यांच्या कानावर आले. ते तडक तिथे गेले. ती विटांच्या ढिगाऱ्याची, माणसांनी उभारलेली टेकडी होती; चाळीस फुटांहून उंच, आणि सुमारे एक मैल घेराची. आता तिच्या माथ्यावर पाटण्याच्या नवाबसाहेबांचे घर होते. तिथे बरेच मोठाले दगड इकडेतिकडे पडले होते. आणि तिच्या ईशान्येच्या पायथ्याशी भिखना कुंवरांचे, “भिक्षू राजकुमारांचे,” देवस्थान होते. त्या नावाने तिथे ज्याची पूजा होत होती, ती अनेक शिखरांच्या एका डोंगराची प्रतिमा होती. पायथ्यापासून एक वाट एका कड्याच्या कडेने चढत, एका उभ्या दरीतून वर, एका वळणदार कोनाड्यापर्यंत जात होती; तिथे पूर्वी एक गुहा होती. त्या प्रतिमेभोवती कधी भिंत नव्हती, ना वर छप्पर. वॅडेल यांची खात्री झाली, की अशोकांनी महेंद्रांसाठी बांधलेल्या आश्रमाच्या टेकडीची ही छोटी प्रतिकृती आहे; ते महेंद्र, “जे पुढे सिलोनमध्ये बौद्ध धर्माचे प्रचारक झाले.” राजकुमारांच्या आश्रमाची पूजा अजूनही त्यांच्या नावाने होत होती, आणि टेकडीशेजारच्या पाटण्याच्या मोहल्ल्याचे नाव होते महेंद्रू. १९०३ मध्ये वॅडेल यांनी पुन्हा लिहिले. तेव्हा त्यांनी ही टेकडी लहान सांगितली आहे: सुमारे वीस फूट उंच, आणि पाव मैल घेराची, आणि तिच्या माथ्यावर ती प्रतिमा.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
फुले, दूध आणि रेशमी दोरा
त्या भागातले दुसाध, अहीर आणि ग्वाले या प्रतिमेची फुले, फळे, दूध, मिठाई आणि रेशमी दोरा वाहून पूजा करत. दुसाध आपली दारू आणि कधीमधी डुक्करही वाहत. पण हे सारे त्या लहानशा टेकडीच्या बाहेरच्या अंगाला वाहिले जाई. दूध, तांदूळ, मिठाई, फुले आणि फळे मात्र अर्ध्या उंचीवरच्या कोनाड्यात ठेवली जात; जिथे पूर्वी गुहा होती तिथे. वरच्या जातींचे हिंदू आपल्यातर्फे नैवेद्य वाहायला दुसाधांना पैसे देत. ती प्रतिमा सुमारे साडेचार फूट उंच, मातीची होती. उघड्यावर असल्यामुळे दर पावसाळ्यात ती थोडी वाहून जाई, आणि पावसाळ्यानंतर ती दुरुस्त केली जाई; नेहमी त्याच आकारात. तो आकार पुजाऱ्याच्या घराण्यात पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेला होता. तिचा आकार असा का, हे पुजाऱ्याला सांगता येत नव्हते. आपण पूजतो ती वस्तू “एक टेकडी आहे!” हे ना पुजाऱ्याला ठाऊक होते, ना भक्तांना. वंशपरंपरेच्या पुजाऱ्याने तिची कहाणी सांगितली. अनादी काळापासून ही प्रतिमा टेकाडाच्या माथ्यावर होती, आणि तिच्यावरूनच टेकडीला नाव पडले होते. मग सुमारे १७८० मध्ये आताच्या नवाबांच्या पूर्वजाने टेकडीवर, तिच्या अगदी जवळ, आपले घर बांधायला सुरुवात केली. ती इमारत अनेकदा कोसळली, आणि पुरी होईना. अखेर त्या अमिराने पुजाऱ्याच्या पणजोबांना प्रतिमा हलवायची विनवणी केली, आणि त्यांना पैसे दिले. वॅडेल यांच्या काळी ती जिथे होती, तिथे ती हलवली गेली.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
जैन मंदिरातले नाव
महेंद्रांची टेकडी निश्चित झाल्यावर बाकीचे आपोआप जुळत गेले. वॅडेल थेट पाटण्याच्या दक्षिणेच्या मोठ्या टेकाडाकडे गेले; त्याला पंचपहाडी, “पाच टेकड्या,” म्हणत. जुन्या नगरीच्या सगळ्या स्मारकांत सर्वांत दक्षिणेला अशोकांचे पाच मोठे स्तूप होते. सातव्या शतकात त्यांचे वर्णन “लहान टेकड्यांसारखे” असे केले गेले होते. जागा, आकार आणि परंपरा, यांवरून त्यांची खात्री पटली, की हेच ते स्तूप. दोन्ही टोकांमध्ये सुमारे दोन मैलांचे अंतर होते, आणि त्यात टेकाडामागून टेकाड होते. अशोकांच्या काळातल्या कोरीव शिळा झाडांखाली, विहिरींजवळ पडल्या होत्या, किंवा भिंतींत लिंपल्या गेल्या होत्या. नगरी वाहून गेली नव्हती. नयाटोला वाडीत रस्त्याच्या कडेला त्यांना गुळगुळीत केलेल्या वालुकाश्माचा एक सुंदर कोरीव खांब दिसला. त्याच्यावर फार जुन्या शैलीत दोन मातृदेवता कोरलेल्या होत्या. गुरे त्याला अंग घासत. तो कुम्रहारहून आला होता. कुम्रहार हे गाव सुमारे पाव चौरस मैलाच्या, विटांच्या ढिगाऱ्याच्या एका प्रचंड टेकाडावर वसले होते. तिथे गावकरी विहिरी खणत, तेव्हा आठ ते पंधरा फुटांखाली कोरीव दगड निघत. गावकरी म्हणत, हा या देशाच्या प्राचीन राजांचा, बिक्रमाद्यित, बलालसेन आणि नंदलाल यांचा, राजवाडा होता. आणि पक्का पुरावा म्हणून त्यांना जैन मंदिरात एक लेख सापडला. त्यात त्या जागेचे नाव “पाडलि-पुर” असे दिले होते. त्यांना वाटले, पाटण्यात किंवा पाटण्याजवळ हे जुने नाव सापडण्याची ही पहिलीच वेळ असावी, असे दिसते.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
विहिरींतले खांब
दुसऱ्या दिवशी त्यांना मेगॅस्थिनीस यांनी वर्णिलेली लाकडी तटबंदी सापडली; अजून जागच्या जागी. गावकरी विशिष्ट जागी विहिरी खणत, तेव्हा पंधरा ते वीस फुटांखाली त्यांना साल लाकडाचे मोठे उभे खांब लागत; प्रचंड घेराचे, आणि उत्तम स्थितीत. जमिनीखाली इतक्या खोलवर हे अवाढव्य खांब कसे, हे त्यांना उलगडत नसे. म्हणून बहुधा ते विहीर सोडून देत, आणि बुजवून टाकत. अशा तीन जागांचा त्यांनी माग काढला. रामचरण कोइरीच्या शेतात, रेल्वेजवळ, सुमारे वर्षापूर्वी एक विहीर आतला खांब तसाच ठेवून सोडून दिली होती. मेघू कोइरीच्या शेतातली विहीर उघडीच ठेवली होती, आणि एप्रिल १८९२ मध्ये सुमारे अठरा फुटांखाली तो खांब वरून दिसत होता; थोडासा तिरपा. आणि महाराज खंड, म्हणजे “सम्राटाचा खंदक.” त्याच्याजवळ सुमारे पंचवीस वर्षांपूर्वी एक तलाव खणला गेला. तेव्हा पंचवीस-तीस खांब उघडे पडले होते, आणि ते बराच काळ दिसत राहिले. त्यांना वाटले, मेगॅस्थिनीस यांच्या बुरुजांपैकी हा एक. सखल शेतांत, जिथून जुने खंदक जात, तिथे विहिरींत नेहमी जुन्या होड्या आणि फळ्या निघत. जुन्या लाकडी तटबंदीशेजारच्या लहान मोहल्ल्यांत राहणारे लोक जवळजवळ सगळे धानुक होते, “धनुर्धारी.” ते बहुधा त्या तटबंदीवर एके काळी पहारा देणाऱ्या सैनिकांचे वंशज असावेत, असे त्यांना वाटले.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
नगरीतून बांधलेली नगरी
अशोकांचे मोठमोठे दगड गेले कुठे? एखादा दगड जमिनीवर येताच कोणीतरी तो उचलून नेई, आणि वापरी. ते दगड ‘दगडी मशिदी’त आणि इतर मशिदींत गेले होते. घाटांवर आणि तलावांवर धोब्यांच्या धुण्याच्या शिळा झाले होते. विहिरीतून पाणी उपसायच्या तरफांवर वजने म्हणून वापरले जात होते, आणि फोडून धान्यव्यापाऱ्यांची वजने झाले होते. ओबडधोबड कोरून त्यांचे गोरैया “पाट” केले गेले होते, आणि तिथले लोक त्यांची पूजा करत. सतीचे खांब म्हणून ते उभे केले गेले होते, आणि रस्त्यासाठी खडी म्हणूनही फोडले गेले होते. वॅडेल जिथे जात, तिथे अशा कामी वापरलेले, किंवा रस्त्याकडेला ढिगांनी पडलेले जुन्या कोरीव दगडांचे तुकडे त्यांना दिसत. विटांचीही तीच गत झाली होती. “पाटण्याचा मोठा भाग पाटलिपुत्राच्या विटांनी बांधलेला आहे.” जुन्या नगरीचा बराच भाग शेरशाहाच्या आणि अकबराच्या तटबंदीत ओतला गेला असला पाहिजे. आपल्या दोन दिवसांच्या कामाची हकीकत त्यांनी लगेच बंगाल सरकारला कळवली, आणि सरकारने त्यांच्या टिपणी छापल्या. युरोपातले अभ्यासक उत्सुकतेने जागे झाले, आणि सरकारने खोदकामासाठी पैसे मंजूर केले.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
“दगडी कोरीवकाम सापडले आहे”
पहिले खोदकाम १८९४ मध्ये झाले. वॅडेल आजारपणाच्या रजेवर बाहेर होते, आणि त्यांच्या मते ते खोदकाम चुकीच्या दिशेने गेले; तरी त्यातून त्यांच्या पाच स्तूपांना दुजोरा मिळाला. १८९५ मध्ये त्यांना काम चालवायला सांगितले गेले. ते स्वतः तिथे जाऊ शकत नव्हते, म्हणून सार्वजनिक बांधकाम खात्याचे सी. ए. मिल्स यांनी जागेवरचे काम हाती घेतले; त्या वेळी ते पाटण्यालाच होते. मे १८९६ मध्ये वॅडेल यांनी दाखवलेल्या जागी चर खणले गेले. काही दिवसांतच इतके काही वर आले, की त्यांना तारेने बोलावले गेले. २२ मे रोजी मिल्स यांनी तार केली: “दगडी कोरीवकाम, खांब, चिनी असावे असे वाटणारे एक नाणे, मूर्ती, इमारतींचे पाये, घडीव विटा, दगडी गोटे, इत्यादी सापडले आहे. शक्य झाल्यास शनिवारच्या टपालगाडीने या.” बुलंदी आमराईत बारा फुटांखाली स्पष्ट ग्रीक धाटणीचे एक प्रचंड स्तंभशीर्ष सापडले. ती जागा वॅडेल यांनी फक्त एका मोठ्या सपाट दगडाच्या खुणेवरून ठरवली होती. त्या दगडाविषयी अशी कथा होती, की तो कोणाला हलवता येत नसे; तो नेहमी आपल्या जागी परत येई. वॅडेल यांच्या मते, अशोकांच्या स्तंभांखेरीज आणि पंजाबातल्या शिल्पांखेरीज, हे “भारतात आजवर सापडलेले सर्वांत ग्रीक शिल्प” होते. जूनमध्ये मिल्स आणि त्यांचे सर्वेक्षक अहमद हुसेन यांना सुमारे दहा फुटांखाली अशोकांच्या एका गुळगुळीत, अवाढव्य स्तंभाचे तुकडे सापडले. जवळजवळ निम्मा स्तंभ वर आला, पण त्याच्या लेखाचा मागमूसही नव्हता. मग पावसाळा आला, आणि प्रांतात दुसरीकडे पडलेल्या दुष्काळामुळे मिल्स यांना तिकडे बोलावले गेले. १८९७ मध्ये त्यांच्या जागी एक हाताखालचा अधिकारी पाठवला गेला. त्याने वॅडेल यांच्या सूचना अर्धवटच पाळल्या, आणि फारसे काही नवे कळले नाही.
पाटण्याखाली अशोकांची नगरी: वॅडेल यांचा शोध
अशोकांचा भूखंड
मार्च १८९९ मध्ये सगळ्या प्रश्नाचा फेरविचार करायला वॅडेल यांना पाटण्याला काही दिवस मिळाले. त्यांनी ती जमीन अनेकदा पालथी घातली. अनेक चौरस मैलांचा तो भाग होता; दाट वस्तीचा, सोन नदीच्या जुन्या पात्रांच्या वळणावळणाच्या पाण्याने छेदलेला, आणि झाडांच्या राईंनी झाकलेला. त्यांच्याच म्हणण्याप्रमाणे, या फेरपाहणीने त्यांच्या पहिल्या निष्कर्षांना बहुतेक बाबतींत दुजोरा मिळाला, आणि बरीच भर पडली; विशेषतः राजवाड्याच्या हद्दींविषयी. एल. एस. एस. ओमॅली यांनी सारांश दिला, त्याप्रमाणे १९०७ पर्यंत वॅडेल यांच्या संशोधनाने दाखवून दिले होते, की ही नगरी उंच जमिनीच्या एका लांब पट्ट्यावर होती. तो पट्टा एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत सुमारे आठ मैल होता; उत्तरेला गंगा, आणि बाकीच्या बाजूंना खोल खंदक. अशोकांच्या राजवाड्याने आपल्या आवारासह चार चौरस मैलांहून अधिक जमीन व्यापली होती; छोटी पहाडीपासून कुम्रहारपर्यंत. त्याचा बराच मोठा भाग त्या गावाखाली गाडला गेला होता. त्याच्या पूर्वेला “सम्राटाचे खंदक” नावाची जागा होती. आणि ओमॅली यांच्या शब्दांत, पश्चिमेकडच्या जमिनीला “अजूनही असूहक, म्हणजे अशोकांचा भूखंड, म्हणतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी थ्रू द अपर प्रॉव्हिन्सेस ऑफ इंडिया’ खंड १ (१८२८), पृष्ठे २३६-२३८; जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘एन्शंट इंडिया ॲज डिस्क्राइब्ड बाय मेगॅस्थिनीस अँड एरियन’ (१८७७), पृष्ठे २०६-२०८; एल. ए. वॅडेल, ‘डिस्कव्हरी ऑफ द एक्झॅक्ट साइट ऑफ अशोकाज् क्लासिक कॅपिटल ऑफ पाटलिपुत्र’ (१८९२), पृष्ठे १-३, ७-११ आणि १९-२१, आणि ‘रिपोर्ट ऑन द एक्स्कॅव्हेशन्स ॲट पाटलिपुत्र’ (१९०३), पृष्ठे १३-१९; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पाटणा’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे २०४-२०६. १८९२ मध्ये वॅडेल खांब दहा ते पंधरा फुटांखाली सांगतात, आणि १९०३ मध्ये पंधरा ते वीस. मॅक्क्रिंडल यांनी शहरातल्या मँगल्स तलावाखाली खांब असल्याचे सांगितले होते, पण बेग्लर यांना त्यांचा मागमूसही सापडला नाही.