भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · पाटलिपुत्र आणि पाटणा
स्पूनर यांना सापडलेला स्तंभांचा सभामंडप
एका रेषेत तीन ढीग
१९१२-१३ च्या हंगामात आधुनिक पाटण्याजवळ, जुन्या पाटलिपुत्राच्या जागी, कुम्रहारला, डॉ. स्पूनर यांची माणसे खोदकाम करत होती. त्यांना गुळगुळीत दगडाचे तुकडे सारखे सापडत होते; एकाच स्तंभातून आले असतील, त्याहून कितीतरी जास्त. इथे कोणतीतरी इमारत होती. पण ती कसली होती, आणि उभी कुठे होती? याचा धागा मिळाला तो दगडी तुकड्यांच्या तीन ढिगांतून. ते एका सरळ रेषेत होते, आणि एकाच्या मध्यापासून दुसऱ्याच्या मध्यापर्यंत पंधरा फूट अंतरावर. तेवढ्याच अंतरावर सगळ्या दिशांना चाचणीचे खड्डे खणले गेले, आणि त्यांत आणखी असे ढीग सापडले. काम सुरू झाल्यावर बरोबर एका महिन्याने, ७ फेब्रुवारीला, सभामंडप निश्चित झाला. स्पूनर यांनी कळवले: “मौर्य काळातल्या (इसवी सनापूर्वी तिसरे शतक) स्तंभांच्या एका विशाल सभामंडपाची जागा निश्चितपणे शोधून काढण्यात आम्हाला यश आले आहे.” हे खोदकाम दोन प्रकारे नवे होते. प्राचीन काळातल्या काही मोठ्या नगरांच्या जागांची, पंजाबातल्या तक्षशिलेची आणि पाटलिपुत्राची, सखोल तपासणी भारत सरकारने पहिल्यांदाच हाती घेतली होती. आणि त्यांतल्या एका तपासणीचा खर्च करायची तयारी एका खासगी व्यक्तीने, मुंबईचे मि. रतन टाटा यांनी, पहिल्यांदाच दाखवली होती. पाटलिपुत्राचा खर्च त्यांचा होता.
स्पूनर यांना सापडलेला स्तंभांचा सभामंडप
स्तंभ नव्हे, सभामंडप
हे तुकडे नवे नव्हते. १८९६ मध्ये कुम्रहारच्या एका शेतातून गावकरी जुन्या मोठ्या विटा खणून काढत होते. ते पाहून एल. ए. वॅडेल यांनी तिथे एक चर खणवला. १ जुलैला त्यांचे सर्वेक्षक अहमद हुसेन यांना बारा फुटांखाली अशोकांच्या एका अवाढव्य स्तंभाचा एक मोठा तुकडा सापडला. त्याचा घेर सुमारे सात फूट सात इंच होता. आणखी दोन तुकडे वर आले, आणि त्यांच्याबरोबर धारदार ठिकऱ्या झालेल्या चिपांची सुमारे एक गाडीभर रास. कोणत्याही तुकड्यावर लेख नव्हता, आणि स्तंभाचा तळ सापडला नाही. अशोकांच्या ज्या एका स्तंभाला चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग “निली” स्तंभ म्हणतात, त्याची ही जागा, असे वॅडेल यांनी मानले. तो स्तंभ असा चक्काचूर कसा झाला? मोठ्या तुकड्यांतून मुख्य भेग सरळ खालपर्यंत गेली होती, म्हणून त्यांना वीज पडली असावी, असे वाटले. किंवा हे शशांकांचे काम असावे; वॅडेल यांच्या शब्दांत “पश्चिम बंगालचा कट्टर ब्राह्मणधर्मी राजा”. ह्युएनत्संग यांच्या सांगण्याप्रमाणे, त्यांच्या भेटीच्या सुमारे वीस वर्षे आधी शशांकांनी पाटलिपुत्रावर चढाई केली होती, आणि जमतील तितकी बौद्ध स्मारके नष्ट केली होती. तरीही ह्युएनत्संग यांच्या शब्दांवरून असे सुचते, की त्यांच्या काळी स्तंभ अजून उभे होते. जिथे वॅडेल एक स्तंभ शोधत होते, तिथे स्पूनर यांना एक सभामंडप सापडला.
स्पूनर यांना सापडलेला स्तंभांचा सभामंडप
ऐंशी स्तंभ
अहवाल लिहिला गेला, तोवर दहा-दहा स्तंभांच्या आठ रांगा सापडल्या होत्या. सगळे स्तंभ एकमेकांपासून पंधरा फुटांवर होते, आणि सभामंडप बहुधा याहूनही मोठा होता. तरीही हा सभामंडप स्पष्टच “अपवादात्मक विस्ताराचा आणि वैभवाचा” होता. हे स्तंभ चुनारच्या वालुकाश्माचे, गुळगुळीत केलेले, एकसंध होते. तळाशी ते सुमारे साडेतीन फूट जाड होते, आणि वीस फुटांहून कमी उंच नव्हते. त्यांना ना बैठका होत्या, ना खोबणी. ते सभामंडपाच्या लाकडी जमिनीवर, किंवा त्यांच्यासाठी ओंडके रचून केलेल्या चौकोनी चौथऱ्यांवर, नुसतेच उभे होते. मध्ये दगडी स्तंभशीर्षे न ठेवता, स्तंभांवर थेट साल लाकडाच्या जड ओंडक्यांचे छप्पर होते. धातूच्या जाड सळ्यांनी ते धरून ठेवले होते; त्या बहुधा तांब्याच्या असाव्यात, आणि स्तंभांच्या माथ्यात जवळजवळ एक फूट खोल रुतवलेल्या होत्या. लाकडी जमीन स्पूनर यांच्या काळच्या जमिनीखाली सुमारे सतरा फुटांवर होती. स्पूनर यांच्या दृष्टीने आराखड्यात तो इराणातल्या पर्सेपोलिसच्या शंभर स्तंभांच्या प्रसिद्ध सभामंडपाशी विलक्षण जुळत होता.
स्पूनर यांना सापडलेला स्तंभांचा सभामंडप
वीस फूट खोल ओंडके
स्तंभांच्या शेवटच्या रांगेच्या अगदी दक्षिणेला याहूनही विचित्र काहीतरी होते: लांब लाकडी चौथऱ्यांची एक रांग. आतापर्यंत असे सात सापडले होते. प्रत्येक तीस फूट लांब आणि सहा फूट रुंद होता, आणि तीस फुटी साल ओंडक्यांचा बनवलेला; ते ओंडके “आश्चर्यकारक स्थितीत” होते. ते कशासाठी होते, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. स्पूनर यांना सर्वांत शक्य अंदाज असा वाटला, की ते पाये होते; प्रत्येक एक-दोन खास जड स्तंभांसाठी. किंवा ते अशोकपूर्व काळातल्या वेदी असाव्यात. बहुतेक प्रेक्षकांना असे मानायला आवडे, की मौर्यांच्या राजवाड्याच्या कोणत्यातरी व्हेनिसच्या धर्तीच्या बागेत हौसेच्या नौकांसाठी हे धक्के होते. स्पूनर यांच्या मते या कल्पनेत बहुसंख्य प्रेक्षकांना ती आवडते, यापलीकडे शिफारस करण्याजोगे काहीच नाही. ते काहीही असोत, “आजच्या जमिनीखाली वीस फुटांहून अधिक खोल असे पडलेले हे भक्कम चौथरे विलक्षण आणि प्रभावी स्मारके आहेत.” त्यांच्याभोवती “एक आगळे गांभीर्य” असल्यासारखे वाटे. त्या जुन्या इमारतीच्या प्रचंडपणाची याहून खरी कल्पना त्या जागेवर दुसरीकडे कुठेही येत नव्हती.
स्पूनर यांना सापडलेला स्तंभांचा सभामंडप
पूर आणि आग
सभामंडप काही शतके वापरात होता. मथुरेहून आलेल्या बोधिसत्त्वाच्या एका मोठ्या मूर्तीवरून एवढे कळते. स्पूनर यांनी तिचा काळ इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या सुमाराचा, किंवा थोडा नंतरचा, ठरवला. मग, बहुधा गुप्त काळाच्या आरंभी, त्याच्यावरून एक पूर गेला, आणि जमिनीवर आठ-नऊ फूट गाळ साचला. सुमारे तीन फूट गाळ बसला, तेव्हा पाया कमकुवत झालेला निदान एक स्तंभ कोसळला, आणि गाळावर टेकून तिरपा राहिला. बाकीचे उभे राहिले, आणि छपराचा जो भाग उरला होता, तो त्यांनी तोलून धरला. पुरानंतर सभामंडप कदाचित पुन्हा वापरला गेला असेल; गाळाचा वरचा थर हीच त्याची जमीन. त्याचा शेवट एका मोठ्या आगीत झाला, सुमारे पाचव्या शतकात. त्या आगीत जवळजवळ सगळे लाकूडकाम जळून गेले, आणि साऱ्या जमिनीवर राखेचा जाड थर पसरला. तिच्या धगीने स्तंभांच्या माथ्यातल्या धातूच्या सळ्या फुगल्या. त्या दगडात खोल रुतलेल्या होत्या, म्हणून त्यांनी स्तंभ फोडून त्यांचे असंख्य तुकडे केले. ते तुकडे स्तंभ जिथे उभे होते, त्याच्या जवळच खाली पडले. फक्त वरचे अर्धे भाग आगीत सापडले होते; खालचे आठ-नऊ फूट गाळात गाडलेले होते, आणि ते उभे आणि अखंड राहिले. त्यानंतर ती जागा म्हणजे राखेचे एक मैदान झाले असले पाहिजे; दर पंधरा फुटांवर राखेचे आणि फुटक्या दगडांचे ढीग. वॅडेल यांना वीज किंवा शशांक यांचा विचार सुचला होता; स्पूनर यांनी स्तंभांच्या चक्काचुराचे कारण आग ठरवले.
स्पूनर यांना सापडलेला स्तंभांचा सभामंडप
खचत गेलेले स्तंभ
निदान काही खुंट तरी राखेतून वर डोकावत असले पाहिजेत. नंतर आलेल्यांना ती जमीन हवी होती. त्यांनी ते खुंट मोडून काढले, आणि जागा सपाट केली. काही तुकड्यांच्या चिपा करून त्यांनी ओबडधोबड फरसबंदी केली, आणि बाकीचे विटांच्या इमारतींखाली झाकून टाकले. हे सारे गुप्त काळात, आगीनंतर लगेच, पाचव्या किंवा सहाव्या शतकात घडले. पुढे स्तंभांखालची लाकडी जमीन कुजली, आणि जमिनीखालचे पाणी वर आले. धरून ठेवायला काहीच न उरल्याने स्तंभ खचू लागले; आधी हळूहळू, आणि शेवटी त्यांचे माथे जुन्या जमिनीच्याही खाली गेले. प्रत्येक स्तंभाने कोरड्या गाळात एक गोल खड्डा मागे ठेवला. आणि प्रत्येक खड्ड्यात त्याच्यावर जे होते, ते कोसळले: राख, फुटके दगड, आणि त्याच्यावरून नेमकी जाणारी कोणतीही गुप्तकालीन भिंत. अशा रीतीने गुप्तकालीन इमारतीही आपल्या वेळी उद्ध्वस्त झाल्या, आणि ती जागा सोडून दिली गेली. ती “निदान आधुनिक मुसलमानी काळापर्यंत तरी” तशीच सोडलेली राहिली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, ‘ॲन्युअल रिपोर्ट १९१२-१३’, भाग १ (१९१५), त्यातले प्रारंभीचे सिंहावलोकन आणि पृष्ठे २४-२७, डॉ. स्पूनर यांचा अहवाल; आणि एल. ए. वॅडेल, ‘रिपोर्ट ऑन द एक्स्कॅव्हेशन्स ॲट पाटलिपुत्र’ (१९०३), पृष्ठे ३०-३१ आणि ३३-३४. वॅडेल यांचा अहवाल पहिल्या स्तंभाच्या शोधाची तारीख इथे १ जुलै १८९६ देतो, आणि आधीच्या एका प्रकरणात जून १८९६.