भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
अकबराने वसवलेले इलाहाबास
प्रयाग नावाचे ब्राह्मण
गंगा आणि यमुना जिथे मिळतात, त्या प्रयागला बादशहा अकबर आपला किल्ला बांधत होता. पण नदीकडच्या भिंती पुन्हा पुन्हा कोसळत. स्थापत्यकाराने कितीही काळजी घेतली, तरी त्या टिकत नसत. लोकांमध्ये अशी परंपरा चालत आली आहे. अकबराने काही जाणत्या लोकांना उपाय विचारला. ते म्हणाले, पाया माणसाच्या रक्तात घातला, तरच तो पक्का होईल. तशी दवंडी पिटली गेली. तेव्हा प्रयाग नावाचे एक ब्राह्मण पुढे आले. त्यांनी स्वखुशीने आपला जीव देऊ केला; एकाच अटीवर: किल्ल्याला त्यांचे नाव द्यावे. लोक म्हणत, त्यांच्यावरूनच या स्थानाला हे नाव मिळाले. अक्षयवटाच्या दर्शनाला येणाऱ्या यात्रेकरूंना ही कथा मोठ्या आस्थेने सांगितली जाई. १८६२-६३ मध्ये प्रयागची पाहणी करणारे अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांच्या मते ती एक “निरर्थक कथा” होती; स्थानिक परंपरांवर फार विश्वास ठेवू नये, एवढा इशारा तरी तिच्यातून मिळतो. त्यांनी दाखवून दिले, की प्रयाग हे नाव ह्युएनत्संग यांनी सातव्या शतकातच नोंदवले आहे. त्यांच्या मते ते बहुधा अशोकांच्या काळाइतके जुने आहे; अशोकांनी इसवी सनापूर्वी सुमारे २४० मध्ये तिथला दगडी स्तंभ उभारला. किल्ला मात्र सोळाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत बांधला गेला नव्हता.
अकबराने वसवलेले इलाहाबास
करवती आणि उंच झाड
अकबराच्या आगमनाची हकीकत इतिहासकार बदायूनी देतो. सफर महिन्याच्या २३ तारखेला अकबराने प्रयागला तळ दिला; “ज्याला सामान्यतः इलाहाबास म्हणतात” त्या प्रयागला. तिथे गंगा आणि यमुना यांचे पाणी एकत्र मिळते. तिथल्या यात्रेकरूंचे वर्णन तो आपल्याच कठोर शब्दांत करतो: “काफिर हे पवित्र स्थान मानतात.” आपल्या धर्माने देऊ केलेली फळे मिळावीत, म्हणून ते सर्व प्रकारच्या यातना सोसतात. “काही आपली बिनडोक मस्तके करवतीखाली ठेवतात, काही आपल्या कपटी जिभा चिरून दोन करतात, तर काही उंच झाडाच्या शेंड्यावरून खोल नदीत उडी टाकून नरकात जातात.” तिथे अकबराने “एका मोठ्या वास्तूचा पाया घातला”. एच. आर. नेव्हिल ही भेट १५७६ ची सांगतात; त्या वर्षी अकबराने तिथे इलाहाबास नावाचे एक शाही नगर वसवले. नेव्हिल यांच्या मते, बदायूनीच्या या शब्दांवरून दोन गोष्टी दिसतात. अकबराच्या सहिष्णू राजवटीत प्रयाग हे यात्रेकरूंचे आवडते तीर्थ होते; आणि ते पवित्र झाड तेव्हा अजून मोकळ्या आकाशाखाली उभे होते.
अकबराने वसवलेले इलाहाबास
“हे भाग्याचे नगर”
अबुल फजल हा दुसरा एक इतिहासकार. तो ही स्थापना एक मोठी योजना म्हणून सांगतो. प्रयागला एक मोठे नगर वसवावे, आणि तिथे एक उत्तम किल्ला बांधावा, अशी अकबराची फार दिवसांपासून इच्छा होती. भारतातले लोक या स्थानाला फार पूज्य मानतात. तिथून तो बंडखोरांना वठणीवर आणणार होता, आणि थेट समुद्रापर्यंत शांतता पसरवणार होता. मग नावेतून पूर्वेकडे जाऊन तिथले बंड मोडणार होता; मग दख्खनला जाणार होता. आणि शेवटी तूरानला जाऊन आपल्या पूर्वजांचा मुलूख ताब्यात घेणार होता. ६ आबानला, म्हणजे ऑक्टोबरच्या मध्याच्या सुमाराला, तो एका उंच हत्तीवर बसून फतहपूरहून निघाला. मग त्याने नदीचा मार्ग धरला. प्रवाशांसाठी आणि सामानासाठी ३००हून अधिक नावा होत्या, आणि मुख्य छावणी जमिनीवरून चालली. अकबरपूरजवळ तो राजा बिरबल यांच्या घरी थांबला; आणि अशा रीतीने बिरबलांची फार दिवसांची इच्छा पूर्ण केली. मग तो मुक्कामामागून मुक्काम करत, शिकार करत आणि न्यायनिवाडा करत पुढे गेला. १ आजरला तो आपल्या मनातल्या त्या जागी पोचला.
अकबराने वसवलेले इलाहाबास
चार किल्ले
दुसऱ्या दिवशी, शुभ मुहूर्तावर, अकबराने नगराचा पाया घातला, आणि चार किल्ल्यांची आखणी केली. नद्या जिथे मिळतात, तिथून नगराची सुरुवात होत होती. पहिल्या किल्ल्यात बारा इमारती असणार होत्या, आणि एक बाग; ही बाग म्हणजे बादशहाचे खासगी दालन. दुसरा किल्ला बेगमा आणि शहजाद्यांसाठी, तिसरा दूरच्या नातलगांसाठी आणि सेवकांसाठी, आणि चौथा सैनिकांसाठी आणि सामान्य लोकांसाठी होता. थोड्याच काळात पहिला किल्ला पुरा झाला, आणि तिथे एक मोठे नगर उभे राहिले. वर्षाबद्दल मात्र नोंदींमध्ये एकमत नाही. अबुल फजलचे भाषांतरकार एच. बेव्हरिज यांच्या मते नगर आणि किल्ला यांची स्थापना १ आजर ९९१ ला, म्हणजे नोव्हेंबरच्या मध्याच्या सुमाराला, झाली. नेव्हिल बदायूनीवरून १५७६ देतात, आणि निजामुद्दीन अहमदवरून १५८४. मोठा किल्ला नेमका कधी बांधला गेला, हे निश्चित नाही, असे ते म्हणतात. बदायूनीही आग्र्याहून नव्या नगरापर्यंतच्या नावेच्या प्रवासाबद्दल सांगतो. तो त्या नगराला “प्रयागच्या जागी, हिंदूंच्या एका जुन्या पवित्र नगराच्या जागी उभारलेली नवी वास्तू” म्हणतो. अकबर तिथे चार महिने राहिला, असेही तो सांगतो.
अकबराने वसवलेले इलाहाबास
नद्यांकाठचे नगर
अबुल फजलच्या हकीकतीत, अकबर तिथे असताना त्याला सांगितले गेले, की पावसाळ्यात गंगा फार उग्र होते, आणि पुष्कळ लोकांचे नुकसान करते. तेव्हा त्याने एक कोस लांब, चाळीस वार रुंद आणि चौदा हात उंच अशा बांधाचा पाया घातला; लोकांच्या रक्षणासाठी, आणि शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी. नगर झपाट्याने वाढले. अकबराची राजवट संपण्याआधीच ते बरेच मोठे झाले होते. नावा बांधणे हा तिथला एक मुख्य उद्योग होता. असे म्हणतात, की समुद्रात जाणारी पुष्कळ मोठी जहाजे तिथे बांधली जात, आणि नदीतून खाली किनाऱ्यापर्यंत नेली जात. किल्ला पुरा झाल्यावर जौनपूरऐवजी अलाहाबाद प्रांताची राजधानी झाले. अबुल फजल नोंदवतो, “पूर्वी प्रियाग म्हटल्या जाणाऱ्या” या नगराला बादशहाने इलाहाबाद हे नाव दिले, आणि तिथे दगडी किल्ला पुरा झाला. हिंदू त्याला तीर्थांचा राजा मानतात. त्याच्याजवळ गंगा, यमुना आणि सरस्वती मिळतात; सरस्वती मात्र दिसत नाही. आणि “सगळ्यात नवलाची गोष्ट” अशी: गुरू सिंह राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा गंगेतून एक लहानशी टेकडी वर येते. ती महिनाभर तशीच राहते, आणि लोक तिची पूजा करतात.
अकबराने वसवलेले इलाहाबास
चाळीस वर्षांचे बांधकाम
दोन प्रवासी या नगरात आले. रॅल्फ फिच आग्र्याहून “प्रागे”ला आले. तिथे यमुना विशाल गंगेत शिरते, आणि आपले नाव गमावते. तिथे त्यांना पुष्कळ नागवे भिक्षेकरी दिसले; लोक त्यांना फार मान देत. त्यांतला एक “बाकीच्यांतला एक अजब नमुना” होता. त्याच्या अंगावर काहीच नव्हते; डोक्याच्या केसांनीच तो आपले अंग झाकी. त्याच्या काही बोटांची नखे दोन इंच लांब होती, कारण तो आपल्या शरीराचे काहीच कापत नसे. आठ-दहा माणसे त्याच्याबरोबर असत, आणि तीच त्याच्या वतीने बोलत. तो बोलत नसे; राजाशीसुद्धा नाही. विल्यम फिंच यांनी त्या गावाला आणि किल्ल्याला “अलाबास” म्हटले; “पूर्वी त्याला प्राये म्हणत”. ते पूर्वेतल्या आश्चर्यांपैकी एक होते. तिथे किल्ला बांधायचा प्रयत्न अनेक पठाण राजांनी केला, पण कोणालाच ते जमले नाही; शेवटी अकबराने त्याचा पाया घातला. चाळीस वर्षे त्याचे बांधकाम चालले होते, आणि अजून ते पुरे झाले नव्हते. शा सलीम आपल्या पित्याविरुद्ध बंड करून उठला, तेव्हा तो याच किल्ल्यात राहिला होता. ऐकिवात असे होते, की अकबराने कित्येक वर्षे वीस हजार माणसे या कामावर लावली होती, आणि अजूनही सुमारे पाच हजार राबत होती. राजाच्या आसनाखाली एक तळघर होते. त्यात पुष्कळ स्मारके होती; लोक त्यांना आदम आणि हव्वा यांची स्मारके म्हणत. गंगेत स्नान करून, डोके आणि दाढी भादरून, हजारो लोक तिथे पूजेला येत. “ही जगातल्या सर्वांत प्रसिद्ध वास्तूंपैकी एक होईल.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बदायूनी, ‘मुंतखबुत्तवारीख’ खंड २, डब्ल्यू. एच. लो यांचे भाषांतर (१८८४), पृष्ठे १७९, ३४४-३४५; अबुल फजल, ‘अकबरनामा’, एच. बेव्हरिज यांचे भाषांतर, खंड ३ (१८९७-१९२१), पृष्ठे ६१६-६१८, ६२५, बेव्हरिज यांच्या टिपेसह; अबुल फजल, ‘आईन-इ-अकबरी’ खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठ १५८; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे ३००-३०१; एच. आर. नेव्हिल, ‘अलाहाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), प्रकरण ५, पृष्ठे १६६-१६७; आणि विल्यम फॉस्टर (संपादक), ‘अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया १५८३-१६१९’ (१९२१), पृष्ठे १९-२० (रॅल्फ फिच) आणि १७७-१७८ (विल्यम फिंच). अबुल फजल अकबराला फतहपूरहून निघालेला सांगतो, तर बदायूनी आणि निजामुद्दीन आग्र्याहून. बेव्हरिज जुन्या ‘इंपीरियल गॅझेटियर’मधून स्थापनेचे एक आधीचे वर्ष उद्धृत करतात; आमच्या छापील प्रतीत त्यांच्या टिपेचा तो भाग खराब झाला आहे. ‘हदीका’ सांगते, असे बेव्हरिज नोंदवतात, की शाहजहानने हे नाव बदलून अलाहाबाद केले.